Χαμηλή Τεστοστερόνη μετά τη Διακοπή Αναβολικών: Γιατί Συμβαίνει και Ποιες Εξετάσεις Χρειάζονται;
Τελευταία ενημέρωση:
Σύντομη απάντηση
Η χαμηλή τεστοστερόνη μετά τη διακοπή αναβολικών-ανδρογόνων στεροειδών (ΑΑΣ) είναι συχνά αποτέλεσμα προσωρινής καταστολής του φυσιολογικού ορμονικού άξονα που συνδέει υποθάλαμο, υπόφυση και όρχεις. Όσο χρησιμοποιούνται εξωγενή ανδρογόνα, ο οργανισμός μειώνει την έκκριση των ορμονών που φυσιολογικά διεγείρουν τους όρχεις. Μετά τη διακοπή, τα εξωγενή ανδρογόνα υποχωρούν, αλλά η φυσιολογική παραγωγή τεστοστερόνης δεν επανέρχεται πάντοτε αμέσως. Μπορεί να εμφανιστούν μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, στυτική δυσλειτουργία, κόπωση, πεσμένη διάθεση, μειωμένη απόδοση, απώλεια μυϊκής μάζας ή προβλήματα γονιμότητας. Η αξιολόγηση δεν πρέπει να βασίζεται σε μία τυχαία μέτρηση τεστοστερόνης. Συνήθως χρειάζονται πρωινή ολική τεστοστερόνη, επανάληψη της μέτρησης όταν είναι χαμηλή, ωχρινοτρόπος και θυλακιοτρόπος ορμόνη και, ανάλογα με την περίπτωση, προλακτίνη, σφαιρίνη σύνδεσης ορμονών φύλου, λευκωματίνη και υπολογισμός ελεύθερης τεστοστερόνης. Αν υπάρχει επιθυμία τεκνοποίησης, το σπερμοδιάγραμμα αποτελεί ξεχωριστό και πολύ σημαντικό μέρος του ελέγχου.
Περιεχόμενα
- Τι συμβαίνει στην τεστοστερόνη μετά τη διακοπή ΑΑΣ;
- Γιατί τα αναβολικά καταστέλλουν τη φυσική παραγωγή τεστοστερόνης;
- Ποια συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν;
- Πότε μπορεί να πέσει η τεστοστερόνη μετά τη διακοπή;
- Πόσο χρόνο χρειάζεται η φυσική αποκατάσταση;
- Ποια είναι η πρώτη εξέταση που χρειάζεται;
- Πώς πρέπει να γίνεται σωστά η μέτρηση τεστοστερόνης;
- Γιατί μία χαμηλή τιμή δεν αρκεί για διάγνωση;
- Τι δείχνουν ωχρινοτρόπος και θυλακιοτρόπος ορμόνη;
- Πότε χρειάζονται ελεύθερη τεστοστερόνη και σφαιρίνη σύνδεσης ορμονών φύλου;
- Προλακτίνη και οιστραδιόλη: πότε έχουν αξία;
- Τι συμβαίνει στη γονιμότητα και στο σπέρμα;
- Ποιες άλλες εξετάσεις αίματος έχουν αξία;
- Αιματοκρίτης, ήπαρ, λιπίδια και νεφρική λειτουργία
- Πότε επαναλαμβάνονται οι εξετάσεις;
- Πότε η χαμηλή τεστοστερόνη δεν οφείλεται μόνο στα ΑΑΣ;
- Πότε χρειάζεται έλεγχος υπόφυσης;
- Γιατί δεν πρέπει να γίνεται αυτοθεραπεία μετά τη διακοπή;
- Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση;
- Πρακτικός εργαστηριακός αλγόριθμος
- Συχνές ερωτήσεις
1Τι συμβαίνει στην τεστοστερόνη μετά τη διακοπή ΑΑΣ;
Η απότομη πτώση της τεστοστερόνης μετά τη διακοπή αναβολικών-ανδρογόνων στεροειδών δεν είναι παράδοξη. Αντίθετα, αποτελεί αναμενόμενη συνέπεια του τρόπου με τον οποίο ο οργανισμός προσαρμόζεται όταν για εβδομάδες ή μήνες δέχεται μεγάλες ποσότητες ανδρογόνων από εξωτερική πηγή.
Κατά τη διάρκεια της χρήσης, το σώμα αντιλαμβάνεται ότι υπάρχουν αρκετά ή υπερβολικά ανδρογόνα στην κυκλοφορία και μειώνει τα φυσιολογικά σήματα που ενεργοποιούν την παραγωγή τεστοστερόνης στους όρχεις. Η παραγωγή της ωχρινοτρόπου και της θυλακιοτρόπου ορμόνης μπορεί να κατασταλεί σημαντικά. Οι όρχεις επομένως δέχονται μικρότερη διέγερση και η ενδογενής παραγωγή τεστοστερόνης και σπέρματος μειώνεται.
Όταν τα ΑΑΣ διακοπούν, η συγκέντρωση του εξωγενούς ανδρογόνου αρχίζει να πέφτει. Ο υποθάλαμος και η υπόφυση όμως δεν επανέρχονται απαραίτητα την ίδια ημέρα στη φυσιολογική λειτουργία. Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί ένα μεταβατικό διάστημα κατά το οποίο τα εξωγενή ανδρογόνα έχουν μειωθεί σημαντικά αλλά η φυσική παραγωγή τεστοστερόνης παραμένει ακόμη κατασταλμένη.
Αυτό το διάστημα είναι εκείνο στο οποίο εμφανίζονται συχνότερα τα συμπτώματα που οδηγούν έναν άνδρα στο εργαστήριο ή στον ενδοκρινολόγο: «σταμάτησα τα αναβολικά και τώρα η τεστοστερόνη μου είναι πολύ χαμηλή».
Η εικόνα αυτή δεν σημαίνει αυτόματα μόνιμη βλάβη των όρχεων. Σε μεγάλο ποσοστό ανδρών υπάρχει βαθμιαία αποκατάσταση. Η διάρκεια όμως παρουσιάζει μεγάλη διακύμανση και εξαρτάται από το είδος των ουσιών, τη διάρκεια έκθεσης, τις δόσεις, τον αριθμό προηγούμενων κύκλων, την ηλικία, την προηγούμενη ορμονική κατάσταση και ενδεχομένως από ατομικούς παράγοντες.
2Γιατί τα αναβολικά καταστέλλουν τη φυσική παραγωγή τεστοστερόνης;
Η φυσιολογική παραγωγή τεστοστερόνης ελέγχεται από έναν ορμονικό μηχανισμό ανάδρασης. Ο υποθάλαμος δίνει το αρχικό σήμα προς την υπόφυση. Η υπόφυση παράγει στη συνέχεια ωχρινοτρόπο και θυλακιοτρόπο ορμόνη. Η ωχρινοτρόπος ορμόνη διεγείρει τα κύτταρα των όρχεων που παράγουν τεστοστερόνη, ενώ η θυλακιοτρόπος συμμετέχει ουσιαστικά στη φυσιολογική σπερματογένεση.
Η τεστοστερόνη που παράγεται δρα σε πολλούς ιστούς και ταυτόχρονα ασκεί αρνητική ανάδραση προς τον εγκέφαλο και την υπόφυση. Πρόκειται για έναν φυσιολογικό μηχανισμό που εμποδίζει την ανεξέλεγκτη παραγωγή ορμονών.
Όταν όμως προσλαμβάνονται εξωτερικά μεγάλες ποσότητες τεστοστερόνης ή άλλων ανδρογόνων, το σύστημα λαμβάνει ισχυρό μήνυμα ότι δεν χρειάζεται να παράγει επιπλέον τεστοστερόνη. Η ωχρινοτρόπος και η θυλακιοτρόπος ορμόνη μπορεί να μειωθούν σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Η ενδοορχική συγκέντρωση τεστοστερόνης πέφτει και μαζί της μπορεί να μειωθεί σημαντικά η παραγωγή σπερματοζωαρίων.
Γι’ αυτό ένας άνδρας μπορεί κατά τη διάρκεια της χρήσης να έχει υψηλά ανδρογόνα στο αίμα, αλλά οι φυσικοί μηχανισμοί παραγωγής τεστοστερόνης να είναι ουσιαστικά «σε αναστολή». Η εργαστηριακή εικόνα εξαρτάται και από το ποια ουσία χρησιμοποιείται. Δεν είναι επομένως σωστό να θεωρούμε ότι η υψηλή τεστοστερόνη κατά τη διάρκεια της χρήσης αποδεικνύει καλή λειτουργία των όρχεων.
3Ποια συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν μετά τη διακοπή;
Η χαμηλή τεστοστερόνη δεν έχει ένα μοναδικό χαρακτηριστικό σύμπτωμα. Η κλινική εικόνα διαφέρει σημαντικά από άτομο σε άτομο και πολλά συμπτώματα είναι μη ειδικά.
Συχνότερα αναφέρονται μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, λιγότερες αυτόματες ή πρωινές στύσεις, δυσκολία στη στύση, μειωμένη σεξουαλική απόδοση και αλλαγές στη διάθεση. Μπορεί επίσης να εμφανιστούν έντονη κόπωση, μειωμένη ενεργητικότητα, δυσκολία συγκέντρωσης, απώλεια κινήτρου για άσκηση και αίσθημα ότι η μυϊκή δύναμη ή η απόδοση μειώνονται.
Σε ορισμένους άνδρες παρατηρείται μείωση του όγκου των όρχεων, προβλήματα γονιμότητας ή σημαντική μείωση της παραγωγής σπέρματος. Μπορεί επίσης να υπάρχει γυναικομαστία ή ευαισθησία στην περιοχή του μαστού, ιδιαίτερα όταν έχουν προηγηθεί σημαντικές μεταβολές στην ισορροπία ανδρογόνων και οιστρογόνων.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη διάθεση. Η περίοδος μετά τη διακοπή ΑΑΣ μπορεί σε ορισμένους χρήστες να συνοδεύεται από έντονη δυσφορία, άγχος ή καταθλιπτική συμπτωματολογία. Δεν πρέπει επομένως κάθε αλλαγή στη διάθεση να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως «χαμηλή τεστοστερόνη». Η ψυχική υγεία χρειάζεται ανεξάρτητη αξιολόγηση όταν υπάρχουν έντονα ή παρατεταμένα συμπτώματα.
4Πότε μπορεί να πέσει η τεστοστερόνη μετά τη διακοπή;
Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη ημέρα μετά τη διακοπή στην οποία «πρέπει» να πέσει η τεστοστερόνη. Το χρονικό σημείο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ουσίες που χρησιμοποιήθηκαν, τη διάρκεια δράσης τους, το πότε έγινε η τελευταία χορήγηση και το συνολικό σχήμα χρήσης.
Ορισμένα σκευάσματα απομακρύνονται σχετικά γρήγορα, ενώ άλλα μπορεί να συνεχίσουν να ασκούν βιολογική επίδραση για σημαντικό διάστημα. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στην ερμηνεία των εξετάσεων. Μια μέτρηση πολύ κοντά στην τελευταία χορήγηση μπορεί να αντικατοπτρίζει ακόμη την παρουσία εξωγενούς ανδρογόνου και όχι την πραγματική κατάσταση του φυσικού άξονα.
Από την άλλη πλευρά, όταν η συγκέντρωση του εξωγενούς ανδρογόνου μειώνεται αλλά η έκκριση της ωχρινοτρόπου και της θυλακιοτρόπου ορμόνης παραμένει κατασταλμένη, μπορεί να εμφανιστεί περίοδος ιδιαίτερα χαμηλής τεστοστερόνης.
Γι’ αυτό το ιστορικό είναι εξαιρετικά σημαντικό. Ο γιατρός πρέπει να γνωρίζει όσο το δυνατόν ακριβέστερα ποια σκευάσματα χρησιμοποιήθηκαν, για πόσο χρόνο, πότε έγινε η τελευταία χορήγηση και αν χρησιμοποιήθηκαν παράλληλα άλλες ορμόνες ή φάρμακα που μπορούν να αλλάξουν την εργαστηριακή εικόνα.
5Πόσο χρόνο χρειάζεται η φυσική αποκατάσταση;
Αυτή είναι ίσως η συχνότερη ερώτηση και ταυτόχρονα μία από τις δυσκολότερες να απαντηθούν με έναν συγκεκριμένο αριθμό.
Οι δημοσιευμένες μελέτες δείχνουν ότι σε αρκετούς άνδρες που έχουν χρησιμοποιήσει ΑΑΣ για σχετικά περιορισμένο χρονικό διάστημα, οι γοναδοτροπίνες και η τεστοστερόνη μπορούν να ανακάμψουν μέσα σε μερικούς μήνες. Σε ανασκόπηση των διαθέσιμων δεδομένων, η αποκατάσταση των γοναδοτροπινών περιγράφεται συχνά μέσα σε περίπου τρεις έως έξι μήνες, ενώ η τεστοστερόνη μπορεί να επανέρχεται σταδιακά σε διάστημα μηνών.
Αυτό όμως δεν αποτελεί εγγύηση για κάθε χρήστη. Η αποκατάσταση μπορεί να είναι πολύ πιο αργή μετά από μακροχρόνια έκθεση, επαναλαμβανόμενους κύκλους, χρήση πολλών ουσιών ή πολύ υψηλές δόσεις. Έχουν περιγραφεί άνδρες με συμπτώματα και χαμηλή τεστοστερόνη για περισσότερο από έναν χρόνο, ακόμη και για πολύ μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα μετά τη διακοπή.
Επιπλέον, η αποκατάσταση δεν είναι απαραίτητα ταυτόχρονη σε όλα τα επίπεδα. Η ωχρινοτρόπος και η θυλακιοτρόπος ορμόνη μπορεί να αρχίσουν να ανεβαίνουν πριν αποκατασταθεί πλήρως η τεστοστερόνη. Η παραγωγή σπέρματος μπορεί να καθυστερήσει ακόμη περισσότερο.
Επομένως η φράση «πέρασαν δύο μήνες και η τεστοστερόνη είναι ακόμη χαμηλή» δεν αρκεί από μόνη της για να συμπεράνουμε μόνιμη βλάβη. Αντίστοιχα, η φράση «θα επανέλθει σίγουρα σε τρεις μήνες» δεν είναι επιστημονικά ασφαλής.
6Ποια είναι η πρώτη εξέταση που χρειάζεται;
Η βασική εξέταση είναι η ολική τεστοστερόνη αίματος. Η τιμή όμως πρέπει να μετρηθεί κάτω από κατάλληλες συνθήκες και να αξιολογηθεί μαζί με τα συμπτώματα και το ιστορικό.
Οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες για τη διερεύνηση του ανδρικού υπογοναδισμού συστήνουν πρωινή μέτρηση της ολικής τεστοστερόνης. Όταν η πρώτη τιμή είναι χαμηλή, χρειάζεται συνήθως επιβεβαίωση με δεύτερη μέτρηση σε διαφορετική ημέρα πριν τεθεί διάγνωση.
Στην περίπτωση προηγούμενης χρήσης ΑΑΣ, η ολική τεστοστερόνη δεν είναι όμως αρκετή για να καταλάβουμε τι ακριβώς συμβαίνει. Παράλληλα ή στη συνέχεια χρειάζεται να εξεταστεί αν η υπόφυση έχει αρχίσει να παράγει ξανά φυσιολογικές ποσότητες ωχρινοτρόπου και θυλακιοτρόπου ορμόνης.
Το ερώτημα επομένως δεν είναι απλώς «πόση είναι η τεστοστερόνη;», αλλά:
- είναι πραγματικά χαμηλή σε σωστή πρωινή μέτρηση;
- επιβεβαιώνεται σε δεύτερο δείγμα;
- η ωχρινοτρόπος ορμόνη είναι χαμηλή, φυσιολογική ή αυξημένη;
- η θυλακιοτρόπος ορμόνη έχει ανακάμψει;
- υπάρχει διαταραχή της σφαιρίνης σύνδεσης ορμονών φύλου που αλλάζει την ερμηνεία;
- υπάρχουν συμπτώματα ή πρόβλημα γονιμότητας;
7Πώς πρέπει να γίνεται σωστά η μέτρηση τεστοστερόνης;
Η τεστοστερόνη παρουσιάζει ημερήσια διακύμανση και για αυτό η ώρα της αιμοληψίας έχει σημασία. Στον γενικό ανδρικό πληθυσμό η μέτρηση συνιστάται κατά τις πρωινές ώρες, συνήθως μεταξύ 07:00 και 10:00.
Η λήψη κατά προτίμηση γίνεται σε κατάσταση νηστείας. Το πρόσφατο γεύμα και ιδιαίτερα η πρόσληψη γλυκόζης μπορούν να επηρεάσουν παροδικά τη συγκέντρωση της τεστοστερόνης και να δημιουργήσουν χαμηλότερη τιμή από την πραγματική βασική τιμή.
Επίσης δεν είναι ιδανικό να εξετάζεται η τεστοστερόνη κατά τη διάρκεια οξείας λοίμωξης, έντονου συστηματικού νοσήματος ή μεγάλης φυσιολογικής καταπόνησης. Ο οργανισμός μπορεί προσωρινά να μειώσει την αναπαραγωγική ορμονική λειτουργία και να προκύψει αποτέλεσμα που δεν αντιπροσωπεύει τη συνήθη κατάσταση.
Για εργαζόμενους σε νυχτερινές βάρδιες, το ζήτημα είναι πιο σύνθετο, επειδή ο ημερήσιος ρυθμός της τεστοστερόνης συνδέεται σε σημαντικό βαθμό με τον ύπνο. Η αιμοληψία μπορεί να χρειαστεί να προσαρμοστεί στο πραγματικό πρόγραμμα ύπνου και αφύπνισης.
8Γιατί μία χαμηλή τιμή τεστοστερόνης δεν αρκεί για διάγνωση;
Η τεστοστερόνη δεν είναι σταθερή κάθε ώρα και κάθε ημέρα. Μπορεί να επηρεαστεί από τον ύπνο, τη διατροφή, οξεία νόσο, σημαντική ενεργειακή στέρηση, παχυσαρκία, φάρμακα, χρόνιες παθήσεις και πολλούς άλλους παράγοντες.
Γι’ αυτό οι σύγχρονες οδηγίες δεν ορίζουν τον υπογοναδισμό απλώς ως «μία τιμή κάτω από το κατώτερο όριο». Για να θεωρηθεί ότι υπάρχει πραγματική ανεπάρκεια τεστοστερόνης χρειάζεται συμβατή κλινική εικόνα και επανειλημμένα χαμηλή συγκέντρωση τεστοστερόνης σε σωστά ληφθέντα δείγματα.
Στην περίοδο μετά από ΑΑΣ υπάρχει επιπλέον ένας λόγος για προσοχή: η ορμονική κατάσταση μπορεί να αλλάζει δυναμικά από εβδομάδα σε εβδομάδα. Μια πολύ χαμηλή τιμή μπορεί να αποτελεί μέρος μιας μεταβατικής φάσης ανάκαμψης και όχι απαραίτητα το τελικό επίπεδο στο οποίο θα σταθεροποιηθεί ο οργανισμός.
Η τάση των τιμών έχει συχνά μεγαλύτερη πληροφοριακή αξία από μία μεμονωμένη εξέταση. Για παράδειγμα, σταδιακή αύξηση της ωχρινοτρόπου ορμόνης και της τεστοστερόνης σε διαδοχικούς ελέγχους μπορεί να υποδηλώνει ότι ο άξονας επανενεργοποιείται.
9Τι δείχνουν ωχρινοτρόπος και θυλακιοτρόπος ορμόνη;
Αυτές οι δύο εξετάσεις είναι από τις σημαντικότερες για την ερμηνεία μιας χαμηλής τεστοστερόνης.
Χαμηλή τεστοστερόνη με χαμηλή ή ακατάλληλα φυσιολογική ωχρινοτρόπο ορμόνη υποδηλώνει ότι το σήμα από υποθάλαμο και υπόφυση προς τους όρχεις παραμένει ανεπαρκές. Αυτή είναι η εικόνα που μπορεί να παρατηρηθεί κατά την καταστολή μετά τη χρήση ΑΑΣ.
Χαμηλή τεστοστερόνη με αυξημένη ωχρινοτρόπο ορμόνη δημιουργεί διαφορετικό ερώτημα: η υπόφυση στέλνει ισχυρότερο σήμα, αλλά οι όρχεις δεν ανταποκρίνονται επαρκώς. Μια τέτοια εικόνα χρειάζεται διερεύνηση για πρωτοπαθή δυσλειτουργία των όρχεων και δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα μόνο στα ΑΑΣ.
Η θυλακιοτρόπος ορμόνη έχει ιδιαίτερη σημασία όταν το ερώτημα αφορά τη γονιμότητα, επειδή σχετίζεται στενά με τη σπερματογένεση. Ωστόσο ούτε μία φυσιολογική τιμή θυλακιοτρόπου ορμόνης αποδεικνύει ότι το σπερμοδιάγραμμα είναι φυσιολογικό ούτε μία διαταραγμένη τιμή αρκεί για να εκτιμήσει από μόνη της την πραγματική παραγωγή σπέρματος.
| Τεστοστερόνη | Ωχρινοτρόπος ορμόνη | Πιθανή κατεύθυνση ερμηνείας |
|---|---|---|
| Χαμηλή | Χαμηλή ή ακατάλληλα φυσιολογική | Κεντρική καταστολή του άξονα, συμβατή και με πρόσφατη χρήση ΑΑΣ |
| Χαμηλή | Αυξημένη | Πιθανή μειωμένη απόκριση των όρχεων – χρειάζεται διερεύνηση |
| Σε άνοδο | Σε άνοδο προς φυσιολογικά επίπεδα | Μπορεί να υποδηλώνει σταδιακή επανενεργοποίηση του άξονα |
10Πότε χρειάζονται ελεύθερη τεστοστερόνη και σφαιρίνη σύνδεσης ορμονών φύλου;
Η ολική τεστοστερόνη μετρά τόσο το ελεύθερο κλάσμα όσο και την τεστοστερόνη που κυκλοφορεί δεσμευμένη σε πρωτεΐνες. Μία από τις σημαντικότερες πρωτεΐνες είναι η σφαιρίνη σύνδεσης ορμονών φύλου.
Η συγκέντρωση αυτής της πρωτεΐνης δεν είναι ίδια σε όλους. Μπορεί να αλλάζει σε παχυσαρκία, διαταραχές θυρεοειδούς, ηπατικές παθήσεις, μεταβολικές διαταραχές και υπό την επίδραση ορισμένων φαρμάκων και ορμονών. Η χρήση ανδρογόνων μπορεί επίσης να επηρεάζει σημαντικά τα επίπεδά της.
Έτσι, σε έναν άνδρα με ασυνήθιστα χαμηλή σφαιρίνη σύνδεσης ορμονών φύλου, η ολική τεστοστερόνη μπορεί να εμφανίζεται χαμηλότερη χωρίς η βιολογικά διαθέσιμη ποσότητα να είναι εξίσου μειωμένη. Σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να συμβαίνει το αντίθετο.
Όταν λοιπόν η ολική τεστοστερόνη βρίσκεται σε οριακή περιοχή, όταν τα συμπτώματα δεν συμφωνούν με το αποτέλεσμα ή όταν υπάρχει λόγος να υποψιαζόμαστε μεταβολή της πρωτεΐνης σύνδεσης, μπορεί να χρειαστεί μέτρηση της σφαιρίνης σύνδεσης ορμονών φύλου και της λευκωματίνης και υπολογισμός της ελεύθερης τεστοστερόνης.
Η απευθείας μέτρηση της ελεύθερης τεστοστερόνης δεν είναι εξίσου αξιόπιστη με όλες τις εργαστηριακές μεθόδους. Γι’ αυτό η επιλογή της μεθόδου και η σωστή ερμηνεία είναι σημαντικές.
11Προλακτίνη και οιστραδιόλη: πότε έχουν αξία;
Η προλακτίνη δεν χρειάζεται να θεωρείται υποχρεωτικά «εξέταση αναβολικών» σε κάθε άνθρωπο, αλλά αποκτά ιδιαίτερη αξία όταν υπάρχει χαμηλή τεστοστερόνη με χαμηλή ή ακατάλληλα φυσιολογική ωχρινοτρόπο ορμόνη, σημαντική μείωση της σεξουαλικής επιθυμίας ή άλλες ενδείξεις πιθανής κεντρικής ορμονικής διαταραχής.
Η αυξημένη προλακτίνη μπορεί να καταστείλει τον αναπαραγωγικό άξονα και επομένως δεν πρέπει μια τέτοια εικόνα να αποδίδεται αυτομάτως στο ιστορικό ΑΑΣ. Υπάρχουν φάρμακα, ενδοκρινικές διαταραχές και παθήσεις της υπόφυσης που μπορούν να προκαλέσουν υπερπρολακτιναιμία.
Η οιστραδιόλη μπορεί να ζητηθεί επιλεκτικά, ιδιαίτερα όταν υπάρχει γυναικομαστία, ευαισθησία μαστών ή συγκεκριμένη κλινική υποψία διαταραχής της ισορροπίας ανδρογόνων και οιστρογόνων. Δεν χρειάζεται όμως να μετατραπεί σε εξέταση που μετράται και «διορθώνεται» μηχανικά σε κάθε άνδρα μετά τη διακοπή.
Ιδιαίτερα επικίνδυνη είναι η αυτοχορήγηση φαρμάκων που μειώνουν τα οιστρογόνα μόνο και μόνο επειδή μια τιμή θεωρήθηκε «λίγο υψηλή». Τα οιστρογόνα έχουν φυσιολογικό ρόλο και στον άνδρα, μεταξύ άλλων στην οστική υγεία και στη σεξουαλική λειτουργία. Η υπερβολική καταστολή τους μπορεί να δημιουργήσει νέα προβλήματα.
12Τι συμβαίνει στη γονιμότητα και στο σπέρμα;
Η επίδραση των ΑΑΣ στη γονιμότητα είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία που συχνά υποτιμώνται. Η παραγωγή σπέρματος χρειάζεται πολύ υψηλή συγκέντρωση τεστοστερόνης μέσα στους όρχεις, όχι απλώς υψηλή τεστοστερόνη στο περιφερικό αίμα.
Όταν η υπόφυση σταματά να διεγείρει φυσιολογικά τους όρχεις, η ενδοορχική παραγωγή τεστοστερόνης πέφτει. Έτσι, ένας άνδρας μπορεί να έχει υψηλή συγκέντρωση ανδρογόνων στην κυκλοφορία κατά τη χρήση και ταυτόχρονα σημαντικά μειωμένη παραγωγή σπερματοζωαρίων.
Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μειωμένη συγκέντρωση σπερματοζωαρίων, διαταραχές κινητικότητας, σοβαρή ολιγοσπερμία ή ακόμη και προσωρινή αζωοσπερμία.
Μετά τη διακοπή, η σπερματογένεση συνήθως χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να αποκατασταθεί από όσο χρειάζεται η τεστοστερόνη του αίματος. Η φυσιολογική τεστοστερόνη επομένως δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει αποκατασταθεί πλήρως και η γονιμότητα.
Όταν υπάρχει επιθυμία τεκνοποίησης, το σπερμοδιάγραμμα είναι ουσιαστική εξέταση. Αν είναι παθολογικό, συχνά απαιτείται επανάληψη, επειδή υπάρχει φυσιολογική μεταβλητότητα από δείγμα σε δείγμα.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι επίσης ότι η εξωγενής τεστοστερόνη δεν αποτελεί θεραπεία γονιμότητας. Μπορεί να αυξήσει τη συγκέντρωση τεστοστερόνης στο αίμα και να βελτιώσει ορισμένα συμπτώματα, αλλά ταυτόχρονα καταστέλλει τις γοναδοτροπίνες και μπορεί να μειώσει περαιτέρω τη σπερματογένεση. Για έναν άνδρα που επιθυμεί άμεσα παιδί, το γεγονός αυτό αλλάζει ουσιαστικά τη θεραπευτική στρατηγική και πρέπει να συζητείται με ενδοκρινολόγο ή ανδρολόγο.
13Ποιες άλλες εξετάσεις αίματος έχουν αξία;
Ο έλεγχος μετά τη διακοπή ΑΑΣ δεν πρέπει να περιορίζεται στις ορμόνες, ιδιαίτερα όταν έχει προηγηθεί μακροχρόνια ή υψηλή έκθεση. Τα ΑΑΣ μπορούν να επηρεάσουν πολλαπλά συστήματα.
| Εξέταση | Γιατί μπορεί να χρειάζεται |
|---|---|
| Ολική τεστοστερόνη | Βασική αξιολόγηση ανδρογονικής κατάστασης. |
| Ωχρινοτρόπος ορμόνη | Δείχνει αν υπάρχει επαρκές σήμα από την υπόφυση προς τους όρχεις. |
| Θυλακιοτρόπος ορμόνη | Χρήσιμη στην εκτίμηση του άξονα και ιδιαίτερα της αναπαραγωγικής λειτουργίας. |
| Προλακτίνη | Σε χαμηλή τεστοστερόνη με κεντρική ορμονική εικόνα ή μειωμένη σεξουαλική επιθυμία. |
| Σφαιρίνη σύνδεσης ορμονών φύλου | Βοηθά όταν η ολική τεστοστερόνη είναι οριακή ή η πρωτεΐνη σύνδεσης πιθανώς διαταραγμένη. |
| Λευκωματίνη | Μπορεί να χρησιμοποιηθεί μαζί με τη σφαιρίνη σύνδεσης για υπολογισμό ελεύθερης τεστοστερόνης. |
| Οιστραδιόλη | Επιλεκτικά, π.χ. σε γυναικομαστία ή συγκεκριμένη κλινική ένδειξη. |
| Γενική αίματος και αιματοκρίτης | Έλεγχος προηγηθείσας ή επίμονης ερυθροκυττάρωσης. |
| Λιπιδαιμικό προφίλ | Τα ΑΑΣ μπορούν να προκαλέσουν σημαντικές δυσμενείς μεταβολές στα λιπίδια. |
| Ηπατικά ένζυμα και χολερυθρίνη | Ιδιαίτερα σημαντικά όταν έχουν χρησιμοποιηθεί από του στόματος αλκυλιωμένα στεροειδή. |
| Κρεατινίνη και νεφρική λειτουργία | Για συνολική εκτίμηση, με προσοχή στην επίδραση μεγάλης μυϊκής μάζας στην κρεατινίνη. |
| Γλυκόζη και γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη | Όταν χρειάζεται μεταβολική αξιολόγηση ή υπάρχουν σχετικοί παράγοντες κινδύνου. |
Δεν χρειάζεται κάθε άνθρωπος όλες τις παραπάνω εξετάσεις. Η επιλογή γίνεται σύμφωνα με το ιστορικό, τις ουσίες που χρησιμοποιήθηκαν, τη διάρκεια χρήσης, τα συμπτώματα και τον σκοπό του ελέγχου.
14Αιματοκρίτης, ήπαρ, λιπίδια και νεφρική λειτουργία
Η χαμηλή τεστοστερόνη μπορεί να είναι το σύμπτωμα που κινητοποιεί τον έλεγχο, αλλά δεν πρέπει να επισκιάζει άλλες πιθανές συνέπειες της χρήσης ΑΑΣ.
Αιματοκρίτης
Τα ανδρογόνα διεγείρουν την παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων. Ο αιματοκρίτης και η αιμοσφαιρίνη μπορεί επομένως να έχουν αυξηθεί κατά τη διάρκεια της χρήσης. Η τιμή δεν επανέρχεται υποχρεωτικά αμέσως με την τελευταία δόση, γι’ αυτό η γενική αίματος παραμένει χρήσιμη και μετά τη διακοπή.
Λιπίδια
Ορισμένα ΑΑΣ μπορούν να μειώσουν σημαντικά την προστατευτική χοληστερόλη υψηλής πυκνότητας και να αυξήσουν την αθηρογόνο επιβάρυνση. Το λιπιδαιμικό προφίλ έχει επομένως ουσιαστική αξία, ακόμη και σε νέο άτομο που δεν είχε προηγουμένως γνωστή δυσλιπιδαιμία.
Ήπαρ
Ορισμένα από του στόματος στεροειδή συνδέονται περισσότερο με ηπατική τοξικότητα. Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει τρανσαμινάσες, γ-γλουταμυλοτρανσφεράση, αλκαλική φωσφατάση και χολερυθρίνη ανάλογα με το ιστορικό και τα συμπτώματα.
Χρειάζεται όμως προσοχή στην ερμηνεία των τρανσαμινασών σε άνθρωπο που γυμνάζεται πολύ έντονα. Η μυϊκή καταπόνηση μπορεί να αυξήσει ορισμένα ένζυμα, και σε ορισμένες περιπτώσεις η κρεατινική κινάση βοηθά να καταλάβουμε αν μέρος της αύξησης σχετίζεται με μυϊκή βλάβη.
Νεφρική λειτουργία
Η κρεατινίνη χρειάζεται επίσης προσεκτική ερμηνεία σε άτομα με πολύ αυξημένη μυϊκή μάζα ή χρήση κρεατίνης. Μια μικρή αύξηση δεν σημαίνει αυτομάτως νεφρική βλάβη. Όταν υπάρχει αμφιβολία, η συνολική νεφρική αξιολόγηση, η γενική ούρων, η λευκωματίνη ούρων και σε επιλεγμένες περιπτώσεις η κυστατίνη C μπορούν να δώσουν επιπλέον πληροφορίες.
15Πότε επαναλαμβάνονται οι εξετάσεις;
Δεν υπάρχει ένα ενιαίο πρόγραμμα επανελέγχου κατάλληλο για όλους. Η χρονική απόσταση εξαρτάται από το πόσο πρόσφατη ήταν η διακοπή, τα συμπτώματα, τη διάρκεια χρήσης, το πόσο χαμηλή είναι η τεστοστερόνη και αν υπάρχει επιθυμία τεκνοποίησης.
Σε άνδρες που παρακολουθούνται συντηρητικά μετά τη διακοπή, η βιβλιογραφία περιγράφει επαναλαμβανόμενη παρακολούθηση τεστοστερόνης και γοναδοτροπινών ανά διαστήματα ώστε να τεκμηριωθεί η πορεία αποκατάστασης. Η επανάληψη όμως πρέπει να έχει συγκεκριμένο σκοπό και όχι να γίνεται κάθε λίγες ημέρες.
Η τεστοστερόνη χρειάζεται να επαναληφθεί τουλάχιστον μία φορά όταν η αρχική πρωινή τιμή είναι χαμηλή. Μετά, το διάστημα του επόμενου ελέγχου εξατομικεύεται. Σε μία σταθερή κλινική κατάσταση συχνά έχει περισσότερο νόημα να μεσολαβήσουν αρκετές εβδομάδες ώστε να μπορεί να διαπιστωθεί πραγματική βιολογική μεταβολή.
Το σπερμοδιάγραμμα ακολουθεί διαφορετική χρονική λογική, επειδή η σπερματογένεση είναι αργή διαδικασία. Η πολύ συχνή επανάληψή του μετά από λίγες ημέρες ή εβδομάδες δεν αντικατοπτρίζει ουσιαστικά την πραγματική αποκατάσταση της παραγωγής σπέρματος.
Η παρακολούθηση έχει μεγαλύτερη αξία όταν συγκρίνονται οργανωμένα αποτελέσματα με ημερομηνίες και γνωστή ημερομηνία τελευταίας χρήσης, αντί για μεμονωμένες εξετάσεις από διαφορετικά χρονικά σημεία χωρίς πλήρες ιστορικό.
16Πότε η χαμηλή τεστοστερόνη δεν οφείλεται μόνο στα ΑΑΣ;
Το ιστορικό χρήσης αναβολικών αποτελεί ισχυρή εξήγηση για χαμηλή τεστοστερόνη μετά τη διακοπή, αλλά δεν αποκλείει άλλες αιτίες.
Ένας άνδρας μπορεί να είχε ήδη οριακά χαμηλή τεστοστερόνη πριν ξεκινήσει τη χρήση χωρίς να το γνωρίζει. Μπορεί επίσης να συνυπάρχουν παχυσαρκία, αποφρακτική υπνική άπνοια, σημαντική μεταβολική νόσος, διαταραχές θυρεοειδούς, υπερπρολακτιναιμία, χρόνια συστηματικά νοσήματα ή φάρμακα που επηρεάζουν τον αναπαραγωγικό άξονα.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν:
- η χαμηλή τεστοστερόνη επιμένει για μεγάλο διάστημα χωρίς σαφή τάση βελτίωσης,
- η ορμονική εικόνα δεν είναι αυτή που θα αναμενόταν από απλή καταστολή,
- η ωχρινοτρόπος ορμόνη είναι σημαντικά αυξημένη,
- η προλακτίνη είναι επανειλημμένα αυξημένη,
- υπάρχουν έντονοι πονοκέφαλοι ή διαταραχές όρασης,
- υπάρχει ιστορικό τραυματισμού ή νόσου των όρχεων,
- υπήρχε υπογονιμότητα πριν τη χρήση ΑΑΣ,
- υπάρχουν και άλλες ενδείξεις διαταραχής της υπόφυσης.
Σε αυτές τις περιπτώσεις το «έπαιρνα αναβολικά» δεν πρέπει να κλείνει τη διαγνωστική διαδικασία. Αντίθετα, αποτελεί ένα μόνο κομμάτι του συνολικού ιστορικού.
17Πότε χρειάζεται έλεγχος υπόφυσης;
Η μαγνητική τομογραφία υπόφυσης δεν είναι εξέταση ρουτίνας για κάθε άνδρα με χαμηλή τεστοστερόνη μετά τη διακοπή ΑΑΣ.
Αν όμως η εικόνα υποδηλώνει κεντρικό υπογοναδισμό και υπάρχουν πρόσθετα ευρήματα, μπορεί να χρειαστεί περαιτέρω διερεύνηση. Ιδιαίτερη σημασία έχουν η επιβεβαιωμένη υπερπρολακτιναιμία, πολύ σοβαρή ανεπάρκεια τεστοστερόνης με ακατάλληλα χαμηλές γοναδοτροπίνες, συμπτώματα που θα μπορούσαν να σχετίζονται με μάζα της υπόφυσης ή διαταραχές και άλλων ορμονών της υπόφυσης.
Συμπτώματα όπως νέος επίμονος πονοκέφαλος, μεταβολές στο οπτικό πεδίο ή άλλες νευρολογικές εκδηλώσεις αλλάζουν επίσης το επίπεδο επείγοντος της αξιολόγησης.
Ο γιατρός μπορεί σε τέτοιες περιπτώσεις να ζητήσει πρόσθετο ορμονικό έλεγχο πριν αποφασίσει αν υπάρχει ένδειξη απεικόνισης. Δεν είναι σωστό να γίνεται μαγνητική τομογραφία μόνο και μόνο επειδή μία πρωινή τεστοστερόνη βρέθηκε χαμηλή λίγες εβδομάδες μετά τη διακοπή ΑΑΣ.
18Γιατί δεν πρέπει να γίνεται αυτοθεραπεία μετά τη διακοπή;
Στο διαδίκτυο κυκλοφορούν πολυάριθμα «πρωτόκολλα αποκατάστασης» μετά από κύκλο ΑΑΣ. Συχνά περιλαμβάνουν ανθρώπινη χοριακή γοναδοτροπίνη, εκλεκτικούς ρυθμιστές των υποδοχέων οιστρογόνων, αναστολείς αρωματάσης ή νέα χορήγηση τεστοστερόνης.
Το βασικό πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχει ένα καθολικά αποδεκτό και καλά τεκμηριωμένο σχήμα κατάλληλο για όλους τους χρήστες. Η επιστημονική βιβλιογραφία για τη θεραπεία του υπογοναδισμού μετά από ΑΑΣ παραμένει περιορισμένη και μεγάλο μέρος των προτεινόμενων παρεμβάσεων βασίζεται σε μικρές μελέτες, παρατηρησιακά δεδομένα ή εμπειρία ειδικών.
Επιπλέον, κάθε φάρμακο αλλάζει την ίδια την εργαστηριακή εικόνα που προσπαθούμε να αξιολογήσουμε.
Για παράδειγμα, η ανθρώπινη χοριακή γοναδοτροπίνη μπορεί να διεγείρει τους όρχεις αλλά ταυτόχρονα επηρεάζει την ερμηνεία της φυσικής λειτουργίας του άξονα. Οι εκλεκτικοί ρυθμιστές των υποδοχέων οιστρογόνων μπορούν να αυξήσουν τις γοναδοτροπίνες και την τεστοστερόνη, αλλά δεν είναι χωρίς ανεπιθύμητες ενέργειες. Η αλόγιστη χρήση αναστολέων αρωματάσης μπορεί να μειώσει υπερβολικά τα οιστρογόνα.
Η εξωγενής τεστοστερόνη μπορεί να αυξήσει γρήγορα την τεστοστερόνη του αίματος, αλλά συνεχίζει να καταστέλλει την ωχρινοτρόπο και τη θυλακιοτρόπο ορμόνη. Σε άνδρα που επιθυμεί γονιμότητα μπορεί να είναι ιδιαίτερα προβληματική.
Γι’ αυτό η αντιμετώπιση πρέπει να καθορίζεται από το πραγματικό πρόβλημα: σοβαρά συμπτώματα, διάρκεια καταστολής, τιμές γοναδοτροπινών, επιθυμία τεκνοποίησης, προηγούμενο ιστορικό και συνολική κατάσταση υγείας.
Δεν υπάρχει ασφαλές «ίδιο πρωτόκολλο για όλους».
Η χρήση ορμονικών φαρμάκων χωρίς ιατρική παρακολούθηση μπορεί να δυσκολέψει την ερμηνεία των εξετάσεων, να παρατείνει την καταστολή ή να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες.
19Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση;
Η χαμηλή τεστοστερόνη από μόνη της συνήθως δεν αποτελεί επείγουσα εργαστηριακή κατάσταση. Υπάρχουν όμως συμπτώματα ή ευρήματα που δεν πρέπει να περιμένουν απλώς τον επόμενο ορμονικό έλεγχο.
Άμεση ιατρική αξιολόγηση χρειάζεται όταν εμφανίζονται πόνος ή πίεση στο στήθος, δύσπνοια, ξαφνική νευρολογική αδυναμία, έντονος νέος πονοκέφαλος, διαταραχή όρασης, σημαντικό οίδημα ενός κάτω άκρου, ίκτερος, πολύ σκουρόχρωμα ούρα σε συνδυασμό με έντονο μυϊκό πόνο ή άλλα σοβαρά συμπτώματα.
Επίσης, σημαντική επιδείνωση της διάθεσης, σοβαρή καταθλιπτική συμπτωματολογία ή σκέψεις αυτοτραυματισμού απαιτούν άμεση αξιολόγηση και δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο με αιματολογικές εξετάσεις τεστοστερόνης.
Η προηγηθείσα χρήση ΑΑΣ σχετίζεται με περισσότερα συστήματα από τον αναπαραγωγικό άξονα. Επομένως κάθε σοβαρό νέο σύμπτωμα χρειάζεται να αξιολογείται ανεξάρτητα και όχι να αποδίδεται αυτόματα στην «ορμονική πτώση».
20Πρακτικός εργαστηριακός αλγόριθμος μετά τη διακοπή ΑΑΣ
1. Καταγράφεται το πραγματικό ιστορικό χρήσης.
Ποιες ουσίες χρησιμοποιήθηκαν, για πόσο διάστημα, πότε έγινε η τελευταία χορήγηση, αν υπήρχαν προηγούμενοι κύκλοι και αν χρησιμοποιούνται ακόμη άλλα ορμονικά φάρμακα.
2. Καταγράφονται τα συμπτώματα.
Σεξουαλική επιθυμία, στύσεις, κόπωση, διάθεση, μεταβολή δύναμης, γυναικομαστία, μέγεθος όρχεων και κυρίως επιθυμία τεκνοποίησης.
3. Γίνεται σωστή πρωινή μέτρηση ολικής τεστοστερόνης.
Κατά προτίμηση πρωί, σε νηστεία και όχι κατά τη διάρκεια οξείας ασθένειας.
4. Αν η τεστοστερόνη είναι χαμηλή, επιβεβαιώνεται.
Μία μεμονωμένη χαμηλή τιμή δεν είναι αρκετή για ασφαλή διάγνωση υπογοναδισμού.
5. Μετρώνται ωχρινοτρόπος και θυλακιοτρόπος ορμόνη.
Οι τιμές βοηθούν να φανεί αν ο άξονας παραμένει κατασταλμένος ή αν υπάρχει εικόνα μειωμένης λειτουργίας των όρχεων.
6. Προστίθεται προλακτίνη όταν υπάρχει ένδειξη.
Ιδιαίτερα σε χαμηλή τεστοστερόνη με χαμηλές γοναδοτροπίνες ή έντονη μείωση της σεξουαλικής επιθυμίας.
7. Ελέγχεται η σφαιρίνη σύνδεσης ορμονών φύλου όταν η ερμηνεία είναι αμφίβολη.
Σε συνδυασμό με λευκωματίνη μπορεί να υπολογιστεί η ελεύθερη τεστοστερόνη.
8. Ελέγχονται αιματοκρίτης και γενική αίματος.
Ιδιαίτερα όταν κατά τη χρήση υπήρχε αυξημένος αιματοκρίτης.
9. Γίνεται έλεγχος λιπιδίων, ήπατος και νεφρικής λειτουργίας ανάλογα με το ιστορικό.
10. Αν υπάρχει επιθυμία τεκνοποίησης, γίνεται σπερμοδιάγραμμα.
Η φυσιολογική τεστοστερόνη δεν αρκεί για να αποδειχθεί φυσιολογική γονιμότητα.
11. Παρακολουθείται η πορεία και όχι μόνο ένας αριθμός.
Η σταδιακή μεταβολή τεστοστερόνης, ωχρινοτρόπου και θυλακιοτρόπου ορμόνης σε διαδοχικούς ελέγχους μπορεί να είναι σημαντικότερη από μία μεμονωμένη μέτρηση.
12. Επίμονη ή ασυνήθιστη εικόνα οδηγεί σε περαιτέρω διερεύνηση.
Αν η αποκατάσταση δεν εξελίσσεται όπως αναμένεται, εξετάζονται και άλλες αιτίες υπογοναδισμού και μπορεί να χρειαστεί αξιολόγηση από ενδοκρινολόγο ή ανδρολόγο.
Το σημαντικότερο μήνυμα
Η χαμηλή τεστοστερόνη μετά τη διακοπή ΑΑΣ είναι συχνά πραγματική αλλά δεν πρέπει ούτε να υποτιμάται ούτε να θεωρείται αυτόματα μόνιμη. Η φυσιολογική λειτουργία του ορμονικού άξονα μπορεί να χρειαστεί χρόνο για να επανέλθει.
Το εργαστήριο έχει κρίσιμο ρόλο στο να απαντήσει σε τρία διαφορετικά ερωτήματα: είναι πράγματι χαμηλή η τεστοστερόνη;, έχει αρχίσει να ανακάμπτει η λειτουργία υπόφυσης και όρχεων; και υπάρχουν άλλες εργαστηριακές συνέπειες της προηγηθείσας χρήσης;
Η σωστή απάντηση προκύπτει από συνδυασμό επαναλαμβανόμενης πρωινής τεστοστερόνης, γοναδοτροπινών, επιλεγμένων συμπληρωματικών εξετάσεων και κλινικού ιστορικού — όχι από έναν μεμονωμένο αριθμό και όχι από αυτοσχέδια ορμονική θεραπεία.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι φυσιολογικό να έχω χαμηλή τεστοστερόνη μετά τη διακοπή αναβολικών;
Πόσο καιρό μπορεί να παραμείνει χαμηλή;
Αρκεί να κάνω μόνο ολική τεστοστερόνη;
Τι σημαίνει χαμηλή τεστοστερόνη και χαμηλή ωχρινοτρόπος ορμόνη;
Τι σημαίνει χαμηλή τεστοστερόνη αλλά υψηλή ωχρινοτρόπος ορμόνη;
Αν επανέλθει η τεστοστερόνη, έχει επανέλθει και το σπέρμα;
Μπορεί η τεστοστερόνη να είναι χαμηλή χωρίς να έχω συμπτώματα;
Χρειάζεται πάντα οιστραδιόλη μετά τη διακοπή;
Πρέπει να πάρω τεστοστερόνη αν η τιμή μου είναι χαμηλή;
Ποιες είναι οι πιο χρήσιμες εξετάσεις ως αρχικός έλεγχος;
Χρήσιμες σελίδες
Βιβλιογραφία και επιστημονικές πηγές
- European Association of Urology. Male Hypogonadism – Guidelines on Sexual and Reproductive Health.
Δείτε την οδηγία - Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2018.
Δείτε την πηγή - Anawalt BD. Diagnosis and Management of Anabolic Androgenic Steroid Use. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2019;104:2490–2500.
Δείτε τη μελέτη - Solanki P, et al. Physical, psychological and biochemical recovery from anabolic steroid-induced hypogonadism: a scoping review. Endocrine Connections. 2023.
Δείτε την ανασκόπηση - American Urological Association / American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men.
Δείτε την κατευθυντήρια οδηγία - Mulawkar PM, et al. Use of Anabolic-Androgenic Steroids and Male Fertility. 2023.
Δείτε την ανασκόπηση - van Os J, et al. Prolonged post-androgen abuse hypogonadism. 2025.
Δείτε τη δημοσίευση
Ιατρική σημείωση: Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση. Η αντιμετώπιση επίμονης χαμηλής τεστοστερόνης μετά από χρήση ΑΑΣ εξαρτάται από το ιστορικό, τα συμπτώματα, τη διάρκεια χρήσης, τις εργαστηριακές τιμές και την επιθυμία γονιμότητας.