Ιπποφαές: Οφέλη, Χοληστερίνη, Δέρμα, Δοσολογία και Παρενέργειες

1Τι είναι το ιπποφαές;

Το ιπποφαές είναι ένας αγκαθωτός θάμνος της οικογένειας Elaeagnaceae. Η πιο γνωστή ονομασία του είναι Hippophae rhamnoides, ενώ στη σύγχρονη βοτανική βιβλιογραφία μπορεί να συναντηθεί και ως Elaeagnus rhamnoides.

Παράγει μικρούς πορτοκαλί ή κιτρινοπορτοκαλί καρπούς με έντονα όξινη γεύση. Οι καρποί χρησιμοποιούνται για την παρασκευή χυμών, πολτού, μαρμελάδας, σκόνης, εκχυλισμάτων και ελαίων.

Το όνομα «ιπποφαές» προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις ίππος και φαές, δηλαδή «λαμπερό άλογο». Η ιστορική αυτή ονομασία δεν αποτελεί απόδειξη κάποιας σύγχρονης θεραπευτικής ιδιότητας.

2Καρπός, χυμός, σπόροι και έλαιο

Τα προϊόντα ιπποφαούς δεν είναι όλα ίδια. Μπορεί να προέρχονται από διαφορετικό μέρος του φυτού και να έχουν εντελώς διαφορετική σύσταση.

• Ολόκληρος καρπός ή σκόνη καρπού: περιέχει υδατάνθρακες, οργανικά οξέα, φυτικές ίνες, βιταμίνες και φυτοχημικά.
• Χυμός: παρέχει υδατοδιαλυτά συστατικά, αλλά μπορεί να περιέχει ζάχαρη ή άλλα πρόσθετα.
• Έλαιο πολτού: είναι πλουσιότερο σε παλμιτολεϊκό οξύ, γνωστό και ως ωμέγα-7, και σε καροτενοειδή.
• Έλαιο σπόρων: περιέχει κυρίως πολυακόρεστα λιπαρά οξέα, όπως λινελαϊκό και α-λινολενικό οξύ.
• Εκχύλισμα φύλλων: έχει διαφορετικό προφίλ πολυφαινολών και δεν πρέπει να θεωρείται ισοδύναμο με τον καρπό ή το έλαιο.

3Ποια συστατικά περιέχει;

Η σύνθεση του ιπποφαούς επηρεάζεται από την ποικιλία, το κλίμα, την ωρίμανση, την επεξεργασία και το μέρος του φυτού.

Στα συστατικά που έχουν απομονωθεί περιλαμβάνονται:

• βιταμίνη C, σε ποσότητες που διαφέρουν σημαντικά μεταξύ προϊόντων,
• καροτενοειδή, όπως β-καροτένιο και λυκοπένιο,
• τοκοφερόλες και τοκοτριενόλες, δηλαδή μορφές βιταμίνης Ε,
• φλαβονοειδή και άλλα πολυφαινολικά συστατικά,
• φυτοστερόλες,
• ωμέγα-3, ωμέγα-6, ωμέγα-9 και, κυρίως στο έλαιο του πολτού, ωμέγα-7 λιπαρά οξέα.

Η παρουσία αυτών των συστατικών εξηγεί το επιστημονικό ενδιαφέρον για το φυτό. Δεν σημαίνει όμως αυτομάτως ότι ένα συμπλήρωμα προλαμβάνει ή θεραπεύει κάποια ασθένεια.

4Ποια οφέλη έχουν τεκμηριωθεί;

Το μεγαλύτερο μέρος της έρευνας για το ιπποφαές προέρχεται από εργαστηριακές μελέτες, πειράματα σε ζώα ή μικρές κλινικές δοκιμές. Τα αποτελέσματα αυτών των μελετών δεν μεταφέρονται πάντα στην καθημερινή χρήση ενός εμπορικού συμπληρώματος.

Οι πιο ενδιαφέρουσες ανθρώπινες μελέτες αφορούν:

• τα επίπεδα χοληστερίνης και τριγλυκεριδίων,
• την ξηροφθαλμία,
• την ακεραιότητα του κολπικού βλεννογόνου μετά την εμμηνόπαυση,
• ορισμένες εφαρμογές στο δέρμα και στους βλεννογόνους.

Ακόμη και σε αυτούς τους τομείς, η τεκμηρίωση δεν είναι αρκετή ώστε το ιπποφαές να θεωρηθεί καθιερωμένη θεραπεία.

5Ιπποφαές και χοληστερίνη

Μια μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων μελετών κατέγραψε μικρές μέσες βελτιώσεις στην ολική χοληστερίνη, στην LDL, στα τριγλυκερίδια και στην HDL. Οι επιδράσεις φαίνεται ότι ήταν πιο πιθανές σε άτομα που είχαν ήδη διαταραγμένο λιπιδαιμικό προφίλ.

Ωστόσο, οι μελέτες παρουσίαζαν σημαντικές διαφορές ως προς:

• τη μορφή του ιπποφαούς,
• τη δόση και τη διάρκεια λήψης,
• τα χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων,
• την ποιότητα και τον σχεδιασμό της έρευνας.

Επομένως, δεν μπορεί να προβλεφθεί ότι ένα συγκεκριμένο συμπλήρωμα θα μειώσει την LDL σε κλινικά σημαντικό βαθμό.

6Τριγλυκερίδια και καρδιά

Ορισμένες μελέτες δείχνουν πιθανή μείωση των τριγλυκεριδίων, κυρίως σε άτομα με ήδη αυξημένες τιμές. Η μεταβολή, όμως, δεν είναι σταθερή σε όλους τους συμμετέχοντες και δεν μπορεί να συγκριθεί με τη δράση μιας οργανωμένης θεραπευτικής παρέμβασης.

Η καρδιαγγειακή πρόληψη βασίζεται πρωτίστως σε:

• διακοπή καπνίσματος,
• μεσογειακή διατροφή και άσκηση,
• ρύθμιση αρτηριακής πίεσης και σακχάρου,
• έλεγχο LDL, non-HDL χοληστερόλης και ApoB όπου ενδείκνυται,
• φαρμακευτική θεραπεία όταν ο συνολικός κίνδυνος το απαιτεί.

Το ιπποφαές μπορεί να αντιμετωπίζεται ως συμπληρωματικό διατροφικό προϊόν και όχι ως «φυσικό καρδιολογικό φάρμακο».

7Σάκχαρο και διαβήτης

Δεν υπάρχουν επαρκή κλινικά δεδομένα ότι το ιπποφαές μειώνει σταθερά τη γλυκόζη νηστείας ή τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη. Η διαθέσιμη μετα-ανάλυση δεν έδειξε συνολικό σημαντικό αποτέλεσμα στο σάκχαρο.

Ο χυμός ιπποφαούς μπορεί επιπλέον να περιέχει φυσικά σάκχαρα ή πρόσθετη ζάχαρη. Τα άτομα με προδιαβήτη ή διαβήτη πρέπει να ελέγχουν:

• τα συνολικά σάκχαρα ανά μερίδα,
• την ποσότητα υδατανθράκων,
• τη συνιστώμενη ημερήσια ποσότητα,
• αν το προϊόν περιέχει και άλλα γλυκαντικά ή χυμούς φρούτων.

Το ιπποφαές δεν πρέπει να χρησιμοποιείται αντί για μετφορμίνη, ινσουλίνη ή άλλη αντιδιαβητική αγωγή.

8Πίεση και αδυνάτισμα

Παρά τους σχετικούς εμπορικούς ισχυρισμούς, τα συνολικά κλινικά δεδομένα δεν δείχνουν αξιόπιστη μείωση της αρτηριακής πίεσης ή του δείκτη μάζας σώματος.

Το ιπποφαές δεν αποτελεί λιποδιαλύτη και δεν έχει αποδειχθεί ότι αυξάνει τον μεταβολισμό σε βαθμό που να οδηγεί σε απώλεια βάρους.

Η λήψη ελαίου προσθέτει θερμίδες, ενώ οι χυμοί μπορεί να προσθέτουν σάκχαρα. Επομένως, ένα προϊόν ιπποφαούς μπορεί ακόμη και να δυσκολεύει την προσπάθεια απώλειας βάρους όταν καταναλώνεται χωρίς υπολογισμό της συνολικής ενεργειακής πρόσληψης.

9Ανοσοποιητικό και κόπωση

Το ιπποφαές συχνά προωθείται ως «ενισχυτικό του ανοσοποιητικού» επειδή περιέχει βιταμίνη C, καροτενοειδή και πολυφαινόλες. Ο όρος «ενίσχυση ανοσίας», όμως, είναι γενικός και δεν αντιστοιχεί σε μία συγκεκριμένη κλινική δράση.

Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία ότι η καθημερινή λήψη ιπποφαούς:

• προλαμβάνει με βεβαιότητα το κρυολόγημα,
• μειώνει τη διάρκεια των λοιμώξεων,
• διορθώνει ανεξήγητη κόπωση,
• αντιμετωπίζει κάποια ανοσοανεπάρκεια.

Η επίμονη κόπωση μπορεί να σχετίζεται με αναιμία, έλλειψη σιδήρου ή βιταμίνης Β12, θυρεοειδοπάθεια, διαβήτη, λοίμωξη, διαταραχές ύπνου ή άλλες καταστάσεις που χρειάζονται αξιολόγηση.

10Δέρμα, μαλλιά και επούλωση

Το έλαιο ιπποφαούς χρησιμοποιείται σε καλλυντικά, ενυδατικές κρέμες, προϊόντα για ξηρό δέρμα και σκευάσματα περιποίησης. Τα λιπαρά οξέα και τα καροτενοειδή του μπορούν να συμβάλουν στη λιπιδική σύνθεση ενός καλλυντικού προϊόντος.

Αυτό δεν σημαίνει ότι θεραπεύει:

• έκζεμα ή ψωρίαση,
• ακμή ή ροδόχρου νόσο,
• τριχόπτωση,
• εγκαύματα ή μολυσμένα τραύματα,
• έλκη και πληγές που δεν επουλώνονται.

Οι κλινικές μελέτες για δερματολογικές παθήσεις παραμένουν περιορισμένες και πολλά διαθέσιμα δεδομένα είναι εργαστηριακά ή προκλινικά.

11Ιπποφαές και ξηροφθαλμία

Μικρές τυχαιοποιημένες μελέτες έχουν εξετάσει τη λήψη ελαίου ιπποφαούς σε άτομα με συμπτώματα ξηροφθαλμίας. Σε μία μελέτη χρησιμοποιήθηκαν 2 γραμμάρια ελαίου ημερησίως επί τρεις μήνες.

Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν πιθανή βελτίωση ορισμένων συμπτωμάτων ή παραμέτρων της οφθαλμικής επιφάνειας, αλλά δεν αποδεικνύουν ότι το ιπποφαές αποτελεί θεραπεία πρώτης επιλογής.

Η ξηροφθαλμία μπορεί να σχετίζεται με:

• βλεφαρίτιδα ή δυσλειτουργία των μεϊβομιανών αδένων,
• ηλικία και εμμηνόπαυση,
• φακούς επαφής και πολύωρη χρήση οθονών,
• φάρμακα, όπως αντιισταμινικά ή ορισμένα αντικαταθλιπτικά,
• αυτοάνοσα νοσήματα, όπως το σύνδρομο Sjögren.

Σε επίμονο πόνο, έντονη ερυθρότητα, φωτοφοβία ή διαταραχή όρασης απαιτείται οφθαλμολογική εξέταση και όχι αυτοθεραπεία με συμπλήρωμα.

12Εμμηνόπαυση και κολπική ξηρότητα

Σε μια τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή μελέτη, μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες έλαβαν 3 γραμμάρια ελαίου ιπποφαούς ημερησίως για τρεις μήνες. Καταγράφηκε πιθανή βελτίωση της ακεραιότητας του κολπικού επιθηλίου, αλλά οι αλλαγές στα συνολικά συμπτώματα και στον δείκτη κολπικής υγείας δεν ήταν εντυπωσιακές σε όλες τις αναλύσεις.

Τα αποτελέσματα είναι ενδιαφέροντα, αλλά μία περιορισμένη μελέτη δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί το ιπποφαές ισοδύναμο με:

• κολπικές ενυδατικές ουσίες,
• λιπαντικά,
• τοπική ορμονική θεραπεία όπου επιτρέπεται,
• άλλες θεραπείες του ουρογεννητικού συνδρόμου της εμμηνόπαυσης.

Κολπική αιμορραγία μετά την εμμηνόπαυση, πόνος, δύσοσμες εκκρίσεις ή επίμονος ερεθισμός χρειάζονται γυναικολογική εξέταση.

13Στομάχι, έντερο και ήπαρ

Το ιπποφαές έχει χρησιμοποιηθεί παραδοσιακά για πεπτικές ενοχλήσεις, αλλά η κλινική τεκμηρίωση για γαστρίτιδα, γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, έλκος ή λιπώδες ήπαρ είναι ανεπαρκής.

Ο όξινος χυμός μπορεί να ενοχλήσει άτομα με:

• γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση,
• ευαίσθητο στομάχι,
• γαστρίτιδα,
• στοματικά έλκη.

Δεν έχει αποδειχθεί ότι το ιπποφαές «αποτοξινώνει» το ήπαρ ή μειώνει αξιόπιστα τις τρανσαμινάσες. Αυξημένες ALT, AST ή γ-GT χρειάζονται διερεύνηση της αιτίας και όχι κάλυψη με ένα φυτικό συμπλήρωμα.

14Χυμός, κάψουλες ή έλαιο;

Η κατάλληλη μορφή εξαρτάται από τον λόγο χρήσης και από το τι ακριβώς περιέχει το προϊόν.

15Δοσολογία και σωστή λήψη

Δεν υπάρχει μία διεθνώς αποδεκτή θεραπευτική δοσολογία για το ιπποφαές. Οι διαφορετικές μορφές δεν μπορούν να δοσολογηθούν με τον ίδιο τρόπο.

Σε ανθρώπινες μελέτες έχουν χρησιμοποιηθεί, μεταξύ άλλων:

• περίπου 2 γραμμάρια ελαίου ημερησίως σε μελέτες ξηροφθαλμίας,
• περίπου 3 γραμμάρια ελαίου ημερησίως σε μελέτη κολπικής ατροφίας,
• διαφορετικές ποσότητες καρπών, χυμών και εκχυλισμάτων σε μεταβολικές μελέτες.

Οι παραπάνω δόσεις περιγράφουν ερευνητικά πρωτόκολλα και δεν αποτελούν προσωπική δοσολογική σύσταση.

Για ένα εμπορικό προϊόν:

• ακολουθήστε τη δοσολογία της ετικέτας,
• μην συνδυάζετε διαφορετικά προϊόντα ιπποφαούς χωρίς λόγο,
• προτιμήστε αρχικά τη μικρότερη προτεινόμενη ποσότητα,
• λάβετε το έλαιο μαζί με γεύμα αν προκαλεί στομαχικές ενοχλήσεις,
• μην αυξάνετε τη δόση επειδή δεν παρατηρήσατε άμεσο αποτέλεσμα.

16Πόσο καιρό μπορεί να λαμβάνεται;

Οι περισσότερες κλινικές δοκιμές διήρκεσαν από λίγες εβδομάδες έως περίπου τρεις μήνες. Τα δεδομένα για συνεχή χρήση επί πολλούς μήνες ή χρόνια είναι σαφώς λιγότερα.

Η χρόνια λήψη χωρίς συγκεκριμένο στόχο δεν έχει απαραίτητα νόημα. Πριν συνεχιστεί ένα συμπλήρωμα, πρέπει να αξιολογούνται:

• ποιος ήταν ο αρχικός λόγος λήψης,
• αν υπήρξε μετρήσιμη ή κλινικά αντιληπτή βελτίωση,
• αν εμφανίστηκαν ανεπιθύμητες ενέργειες,
• αν προστέθηκαν νέα φάρμακα ή προβλήματα υγείας,
• αν το οικονομικό κόστος δικαιολογείται από το αποτέλεσμα.

Όταν χρησιμοποιείται για χοληστερίνη, η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται με επαναληπτικό λιπιδαιμικό έλεγχο και όχι μόνο από την αίσθηση ότι «λειτουργεί».

17Παρενέργειες

Το ιπποφαές ως τρόφιμο είναι συνήθως καλά ανεκτό. Τα συμπυκνωμένα έλαια και εκχυλίσματα, όμως, μπορεί να προκαλέσουν ανεπιθύμητες ενέργειες.

Πιθανές ενοχλήσεις περιλαμβάνουν:

• ναυτία ή δυσπεψία,
• καούρα και όξινη γεύση,
• κοιλιακό πόνο ή φούσκωμα,
• διάρροια ή αλλαγή στις κενώσεις,
• πονοκέφαλο,
• δερματικό ερεθισμό κατά την τοπική χρήση,
• αλλεργική αντίδραση σε ευαίσθητα άτομα.

Η λήψη πρέπει να διακόπτεται και να ζητείται ιατρική βοήθεια όταν εμφανιστούν δυσκολία στην αναπνοή, πρήξιμο προσώπου ή γλώσσας, γενικευμένη κνίδωση, ασυνήθιστη αιμορραγία ή έντονος κοιλιακός πόνος.

18Αλληλεπιδράσεις με φάρμακα

Οι αλληλεπιδράσεις του ιπποφαούς δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς σε ανθρώπους. Για τον λόγο αυτό χρειάζεται προσοχή και όχι η αυθαίρετη διαβεβαίωση ότι «επειδή είναι φυσικό, δεν πειράζει».

Αντιπηκτικά και αντιαιμοπεταλιακά

Εργαστηριακές μελέτες έχουν δείξει πιθανή αντιαιμοπεταλιακή δραστηριότητα ορισμένων εκχυλισμάτων. Η κλινική σημασία δεν είναι σαφής, αλλά συνιστάται ιδιαίτερη προσοχή με:

• βαρφαρίνη ή ασενοκουμαρόλη,
• απιξαμπάνη, ριβαροξαμπάνη, νταμπιγκατράνη ή εντοξαμπάνη,
• ασπιρίνη, κλοπιδογρέλη, πρασουγρέλη ή τικαγρελόρη,
• συνδυασμούς φαρμάκων που αυξάνουν τον κίνδυνο αιμορραγίας.

Αντιυπερτασικά και αντιδιαβητικά

Επειδή έχουν αναφερθεί πιθανές μεταβολικές δράσεις σε ορισμένες μελέτες, άτομα που λαμβάνουν φάρμακα για πίεση ή σάκχαρο πρέπει να παρακολουθούν τις τιμές τους. Δεν έχει τεκμηριωθεί, όμως, ότι το ιπποφαές προκαλεί συστηματικά υπόταση ή υπογλυκαιμία.

Άλλα συμπληρώματα

Απαιτείται επιπλέον προσοχή όταν συνδυάζεται με γκίνγκο, σκόρδο σε συμπυκνωμένη μορφή, υψηλές δόσεις ωμέγα-3 ή άλλα προϊόντα που μπορεί να επηρεάζουν αιμοπετάλια και πήξη.

19Ποιοι πρέπει να το αποφεύγουν;

Συμπυκνωμένο συμπλήρωμα ή έλαιο ιπποφαούς δεν πρέπει να ξεκινά χωρίς επαγγελματική συμβουλή σε:

• εγκύους και γυναίκες που θηλάζουν, επειδή τα δεδομένα ασφάλειας είναι ανεπαρκή,
• παιδιά, εκτός αν το συστήσει παιδίατρος,
• άτομα με γνωστή αλλεργία στο φυτό ή στα έκδοχα του προϊόντος,
• άτομα που εμφανίζουν εύκολες αιμορραγίες ή διαταραχή πήξης,
• ασθενείς που λαμβάνουν αντιπηκτικά ή πολλαπλά αντιαιμοπεταλιακά φάρμακα,
• άτομα με σοβαρή ηπατική ή νεφρική νόσο,
• ασθενείς που πρόκειται να υποβληθούν σε επέμβαση.

Λόγω της αβεβαιότητας γύρω από την επίδραση στα αιμοπετάλια, είναι συνετό να διακόπτεται πριν από προγραμματισμένο χειρουργείο ή επεμβατική πράξη, σύμφωνα με τις οδηγίες του θεράποντος ιατρού.

20Πώς επιλέγουμε συμπλήρωμα;

Η ποιότητα ενός φυτικού προϊόντος δεν κρίνεται από τη φωτογραφία του καρπού ή από φράσεις όπως «100% φυσικό» και «superfood».

Ελέγξτε αν η ετικέτα αναγράφει:

• την επιστημονική ονομασία του φυτού,
• το μέρος του φυτού που χρησιμοποιήθηκε,
• αν πρόκειται για έλαιο σπόρων ή πολτού,
• την ακριβή ποσότητα ανά κάψουλα ή ημερήσια δόση,
• τα πρόσθετα συστατικά και πιθανά αλλεργιογόνα,
• οδηγίες φύλαξης και ημερομηνία λήξης,
• στοιχεία του κατασκευαστή και αριθμό παρτίδας.

Τα έλαια είναι ευαίσθητα στην οξείδωση. Πρέπει να φυλάσσονται όπως αναγράφει ο κατασκευαστής, μακριά από θερμότητα και άμεσο φως. Προϊόν με δυσάρεστη ταγγή οσμή ή αλλοιωμένη γεύση δεν πρέπει να χρησιμοποιείται.

Αποφύγετε προϊόντα που υπόσχονται θεραπεία πολλών άσχετων παθήσεων, άμεσο αδυνάτισμα ή αντικατάσταση φαρμάκων.

21Συχνές ερωτήσεις

22Εργαστηριακός έλεγχος και βιβλιογραφία

Το ιπποφαές δεν απαιτεί από μόνο του ειδική εξέταση αίματος. Ο έλεγχος καθορίζεται από τον λόγο για τον οποίο κάποιος σκέφτεται να το χρησιμοποιήσει.

• Για χοληστερίνη: ολική χοληστερόλη, LDL, HDL, τριγλυκερίδια και, όπου χρειάζεται, non-HDL ή ApoB.
• Για σάκχαρο: γλυκόζη νηστείας και HbA1c.
• Για επίμονη κόπωση: γενική αίματος, φερριτίνη, βιταμίνη Β12, φυλλικό οξύ, TSH και άλλες εξετάσεις ανάλογα με το ιστορικό.
• Για ύποπτη ηπατική διαταραχή: ALT, AST, γ-GT, αλκαλική φωσφατάση και χολερυθρίνη.
• Σε αντιπηκτική θεραπεία: ο έλεγχος εξαρτάται από το φάρμακο. Το INR είναι απαραίτητο για ανταγωνιστές βιταμίνης Κ, αλλά δεν αξιολογεί άμεσα τα νεότερα από του στόματος αντιπηκτικά.

Βιβλιογραφία και αξιόπιστες πηγές

1. Geng Y, et al. Effects of sea buckthorn on factors related to metabolic syndrome: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Phytotherapy Research. 2022.
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36043374/
2. Larmo PS, et al. Effects of sea buckthorn oil intake on vaginal atrophy in postmenopausal women: randomized, double-blind, placebo-controlled study. Maturitas. 2014.
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25104582/
3. Larmo P, et al. Effects of oral sea buckthorn oil on tear film fatty acids in individuals with dry eye.
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21832964/
4. Larmo P, et al. Effects of a sea buckthorn oil spray emulsion on dry eye. Contact Lens and Anterior Eye. 2019.
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30497904/
5. Larmo PS, et al. Effects of sea buckthorn and bilberry on serum metabolites according to baseline metabolic profiles. American Journal of Clinical Nutrition. 2013.
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23945716/
6. Skalski B, et al. Anti-platelet properties of phenolic extracts from leaves and twigs of sea buckthorn. Molecules. 2019.
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31597284/
7. European Medicines Agency. European Union herbal monographs and list entries.
   https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/herbal-medicinal-products/european-union-monographs-list-entries
8. European Food Safety Authority. Compendium of Botanicals.
   https://www.efsa.europa.eu/en/data-report/compendium-botanicals