Saw Palmetto (Σερενόα η Έρπουσα): Προστάτης, Ούρηση, PSA, Δοσολογία και Παρενέργειες

1Τι είναι το Saw Palmetto και ποια είναι η ελληνική ονομασία;

Το Saw Palmetto προέρχεται από τους ώριμους καρπούς του φυτού Serenoa repens, ενός μικρού φοίνικα που φύεται κυρίως στις νοτιοανατολικές περιοχές της Βόρειας Αμερικής. Παλαιότερες επιστημονικές ονομασίες που μπορεί να εμφανίζονται σε ετικέτες είναι οι Serenoa serrulata και Sabal serrulata.

Στα ελληνικά μπορεί να αποδοθεί ως:

• Σερενόα η έρπουσα, ως μεταγραφή και απόδοση της λατινικής ονομασίας.
• Νάνος φοίνικας, ως περιγραφική κοινή ονομασία.
• Καρπός σερενόας, όταν αναφέρεται η φυτική πρώτη ύλη.

Τα προϊόντα περιέχουν συνήθως λιποστερολικό εκχύλισμα των καρπών, πλούσιο σε λιπαρά οξέα και φυτοστερόλες. Δεν πρέπει να θεωρείται ότι κάθε κάψουλα με την ένδειξη «Saw Palmetto» έχει την ίδια σύνθεση ή την ίδια αποτελεσματικότητα.

2Καλοήθης υπερπλασία προστάτη και συμπτώματα ούρησης

Η καλοήθης υπερπλασία προστάτη είναι η μη καρκινική αύξηση του προστατικού ιστού που εμφανίζεται συχνότερα με την ηλικία. Ωστόσο, το μέγεθος του προστάτη δεν συμβαδίζει πάντοτε με την ένταση των συμπτωμάτων. Ένας σχετικά μικρός προστάτης μπορεί να προκαλεί σημαντική δυσκολία, ενώ ένας μεγαλύτερος μπορεί να προκαλεί λίγα ενοχλήματα.

Για αυτό οι σύγχρονες οδηγίες χρησιμοποιούν συχνά τον γενικότερο όρο συμπτώματα κατώτερου ουροποιητικού συστήματος ή LUTS. Τα συμπτώματα μπορεί να προέρχονται από τον προστάτη, την ουροδόχο κύστη, την ουρήθρα, φάρμακα ή άλλες παθήσεις.

Το Saw Palmetto προορίζεται μόνο για συμπτωματική υποστήριξη σε ενήλικους άνδρες, αφού πρώτα αποκλειστούν σοβαρότερες αιτίες από γιατρό.

3Σε ποια συμπτώματα μπορεί να χρησιμοποιηθεί;

Τα συμπτώματα για τα οποία συνήθως χρησιμοποιείται περιλαμβάνουν:

• δυσκολία στην έναρξη της ούρησης,
• μειωμένη ή διακοπτόμενη ροή ούρων,
• ανάγκη πίεσης για να αρχίσει ή να συνεχιστεί η ούρηση,
• αίσθημα ότι η κύστη δεν άδειασε εντελώς,
• συχνουρία κατά τη διάρκεια της ημέρας,
• επιτακτική ανάγκη για ούρηση,
• νυκτουρία, δηλαδή αφύπνιση τη νύχτα για ούρηση,
• σταγόνες μετά την ολοκλήρωση της ούρησης.

Δεν είναι κατάλληλη επιλογή για αιφνίδια επίσχεση ούρων, έντονο πόνο, πυρετό, εμφανή αιματουρία ή οξεία ουρολοίμωξη. Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται άμεση ιατρική εκτίμηση.

4Πώς θεωρείται ότι δρα στον προστάτη;

Τα εκχυλίσματα Saw Palmetto περιέχουν λιπαρά οξέα, φυτοστερόλες και άλλα λιποδιαλυτά συστατικά. Σε εργαστηριακές μελέτες έχουν παρατηρηθεί διάφοροι πιθανοί μηχανισμοί, όπως:

• μερική αναστολή της 5-άλφα αναγωγάσης, του ενζύμου που μετατρέπει την τεστοστερόνη σε διυδροτεστοστερόνη ή DHT,
• αντιφλεγμονώδεις και αντιοιδηματικές επιδράσεις,
• επιδράσεις σε υποδοχείς και μηχανισμούς που σχετίζονται με τον τόνο του προστάτη και της κύστης.

Οι μηχανισμοί αυτοί έχουν κυρίως παρατηρηθεί in vitro. Δεν σημαίνει ότι το φυτικό εκχύλισμα δρα στον άνθρωπο με την ίδια ένταση ή ότι είναι ισοδύναμο με τη φιναστερίδη, τη δουταστερίδη ή τους α-αποκλειστές.

5Είναι πραγματικά αποτελεσματικό;

Η επιστημονική εικόνα δεν είναι απόλυτα ενιαία. Μεγάλες ανασκοπήσεις που συγκέντρωσαν πολλά διαφορετικά προϊόντα Saw Palmetto κατέληξαν ότι, όταν χρησιμοποιείται μόνο του, προσφέρει κατά μέσο όρο μικρό ή καθόλου κλινικά σημαντικό όφελος στα συμπτώματα καλοήθους υπερπλασίας προστάτη.

Από την άλλη πλευρά, ορισμένες αναλύσεις που εξέτασαν αποκλειστικά το τυποποιημένο εξανολικό εκχύλισμα Serenoa repens ανέφεραν μικρή βελτίωση στη νυκτουρία, στη μέγιστη ροή των ούρων και στη βαθμολογία συμπτωμάτων.

6Γιατί οι μελέτες καταλήγουν σε διαφορετικά αποτελέσματα;

Το Saw Palmetto δεν είναι μία ενιαία δραστική ουσία με σταθερή σύνθεση. Τα προϊόντα μπορεί να διαφέρουν ως προς:

• το μέρος του φυτού που χρησιμοποιείται,
• τη μέθοδο εκχύλισης,
• τον διαλύτη εκχύλισης, όπως εξάνιο ή αιθανόλη,
• την περιεκτικότητα σε λιπαρά οξέα και στερόλες,
• την πραγματική ποσότητα εκχυλίσματος ανά κάψουλα,
• την καθαρότητα και τον ποιοτικό έλεγχο,
• την παρουσία άλλων συστατικών στο ίδιο προϊόν.

Επομένως, ένα θετικό αποτέλεσμα για ένα συγκεκριμένο τυποποιημένο εκχύλισμα δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτόματα σε κάθε συμπλήρωμα της αγοράς. Ακόμη και η ίδια αναγραφόμενη ποσότητα σε mg μπορεί να αντιστοιχεί σε τελείως διαφορετικό προϊόν.

7Ποιο εκχύλισμα έχει τα περισσότερα δεδομένα;

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Φαρμάκων διακρίνει δύο βασικές κατηγορίες:

• Εξανολικό μαλακό εκχύλισμα: αναγνωρίζεται στην ευρωπαϊκή μονογραφία για καθιερωμένη χρήση στη συμπτωματική αντιμετώπιση της καλοήθους υπερπλασίας προστάτη.
• Αιθανολικό μαλακό εκχύλισμα: αναγνωρίζεται ως παραδοσιακό φυτικό φάρμακο για την ανακούφιση συμπτωμάτων κατώτερου ουροποιητικού που σχετίζονται με καλοήθη υπερπλασία προστάτη, αφού αποκλειστούν σοβαρότερες παθήσεις.

Οι ευρωπαϊκές ουρολογικές οδηγίες αναφέρονται ειδικά στο hexane-extracted Serenoa repens – HESr. Δεν αποδίδουν την ίδια τεκμηρίωση σε οποιαδήποτε σκόνη καρπού, έλαιο ή μη τυποποιημένο συμπλήρωμα.

Στην ετικέτα είναι χρήσιμο να αναζητούνται ο τύπος του εκχυλίσματος, η μέθοδος εκχύλισης, η τυποποίηση και η πραγματική ποσότητα εκχυλίσματος, όχι μόνο η μεγάλη ένδειξη «Saw Palmetto» στην μπροστινή πλευρά.

8Ποια είναι η συνήθης δοσολογία;

Για τα μαλακά εκχυλίσματα που περιγράφονται στη μονογραφία της EMA, η συνήθης δοσολογία για ενήλικους και ηλικιωμένους άνδρες είναι:

Η δοσολογία αυτή αφορά συγκεκριμένα τυποποιημένα εκχυλίσματα. Δεν σημαίνει ότι 320 mg αλεσμένου καρπού ή ενός διαφορετικού εκχυλίσματος έχουν την ίδια δράση.

Δεν πρέπει να αυξάνεται αυθαίρετα η δόση επειδή τα συμπτώματα δεν βελτιώθηκαν. Μελέτες με δόσεις έως και τριπλάσιες από τη συνήθη δεν έδειξαν ότι η αύξηση της ποσότητας εξασφαλίζει καλύτερο αποτέλεσμα.

9Πώς λαμβάνεται και για πόσο διάστημα;

Λαμβάνεται από το στόμα σύμφωνα με τις οδηγίες του συγκεκριμένου προϊόντος. Επειδή μπορεί να προκαλέσει ναυτία ή κοιλιακή ενόχληση, αρκετοί άνδρες το ανέχονται καλύτερα όταν το παίρνουν μαζί με φαγητό.

Η μακροχρόνια χρήση είναι δυνατή για τα προϊόντα που αντιστοιχούν στη μονογραφία, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να συνεχίζεται επ’ αόριστον χωρίς επανεκτίμηση. Χρειάζεται να παρακολουθούνται:

• η ένταση και η εξέλιξη των συμπτωμάτων,
• η ροή και η συχνότητα της ούρησης,
• η νυκτουρία,
• τυχόν αίσθημα ατελούς κένωσης,
• το PSA όταν υπάρχει σχετική ένδειξη,
• οποιαδήποτε νέα ανεπιθύμητη ενέργεια.

Εάν τα συμπτώματα επιμένουν, χειροτερεύουν ή επανέρχονται γρήγορα, χρειάζεται ιατρικός ή ουρολογικός έλεγχος και όχι απλή παράταση του συμπληρώματος.

10Σε πόσο χρόνο μπορεί να φανεί αποτέλεσμα;

Το Saw Palmetto δεν πρέπει να αναμένεται να δράσει μέσα σε λίγες ώρες ή ημέρες. Σε άνδρες που τελικά ανταποκρίνονται, η μεταβολή μπορεί να γίνει αντιληπτή μετά από αρκετές εβδομάδες συστηματικής λήψης.

Μια πρακτική αξιολόγηση μπορεί να γίνει περίπου στις 6–12 εβδομάδες, λαμβάνοντας υπόψη αν μειώθηκαν η νυκτουρία, η συχνουρία ή η δυσκολία στην ούρηση. Η αξιολόγηση δεν πρέπει να βασίζεται μόνο σε μία καλή ή κακή ημέρα.

Αν δεν υπάρχει ουσιαστική διαφορά, η συνέχιση μόνο και μόνο επειδή το προϊόν είναι «φυτικό» δεν έχει ιδιαίτερο νόημα. Πρέπει να επανεξετάζεται η διάγνωση, η ποιότητα του εκχυλίσματος και η ανάγκη διαφορετικής θεραπείας.

11Το Saw Palmetto μειώνει ή αλλοιώνει το PSA;

Με βάση τα διαθέσιμα κλινικά δεδομένα, το Saw Palmetto δεν φαίνεται να μειώνει σημαντικά την τιμή του PSA, ακόμη και όταν έχει χρησιμοποιηθεί σε μεγαλύτερες από τις συνηθισμένες δόσεις.

Αυτό αποτελεί σημαντική διαφορά από τη φιναστερίδη και τη δουταστερίδη, οι οποίες μπορούν να μειώσουν το PSA περίπου κατά 50% μετά από αρκετούς μήνες θεραπείας και απαιτούν ειδικό τρόπο ερμηνείας.

Ωστόσο, ο γιατρός και το εργαστήριο πρέπει να γνωρίζουν όλα τα φάρμακα και συμπληρώματα που λαμβάνει ο εξεταζόμενος. Δεν πρέπει να θεωρείται ότι μια σταθερή ή χαμηλή τιμή PSA αποκλείει από μόνη της παθολογία του προστάτη.

Για αναλυτική ερμηνεία μπορείτε να διαβάσετε τον οδηγό: PSA Εξέταση Προστάτη: φυσιολογικές τιμές, αυξημένο PSA και πότε χρειάζεται έλεγχος.

12Προλαμβάνει ή θεραπεύει τον καρκίνο του προστάτη;

Όχι. Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία ότι το Saw Palmetto προλαμβάνει, θεραπεύει ή επιβραδύνει τον καρκίνο του προστάτη.

Η προσωρινή βελτίωση της ούρησης δεν αποκλείει κακοήθεια. Επίσης, η καλοήθης υπερπλασία και ο καρκίνος μπορεί να συνυπάρχουν. Η αξιολόγηση βασίζεται στον συνδυασμό ηλικίας, συμπτωμάτων, κλινικής εξέτασης, PSA, προηγούμενων αποτελεσμάτων, απεικόνισης και άλλων παραγόντων κινδύνου.

13Μειώνει το μέγεθος του προστάτη ή τον κίνδυνο επίσχεσης;

Δεν υπάρχουν ισχυρά δεδομένα ότι το Saw Palmetto μειώνει σημαντικά και προβλέψιμα τον όγκο του προστάτη. Επίσης, δεν έχει αποδειχθεί ότι μειώνει με αξιόπιστο τρόπο τον μακροχρόνιο κίνδυνο:

• οξείας επίσχεσης ούρων,
• επιδείνωσης της απόφραξης,
• ανάγκης για χειρουργική αντιμετώπιση.

Αυτή είναι ουσιαστική διαφορά από τους αναστολείς 5-άλφα αναγωγάσης, όπως η φιναστερίδη και η δουταστερίδη, οι οποίοι χρησιμοποιούνται σε επιλεγμένους άνδρες με μεγαλύτερο προστάτη και αυξημένο κίνδυνο εξέλιξης.

Το Saw Palmetto πρέπει επομένως να αντιμετωπίζεται κυρίως ως πιθανή επιλογή για περιορισμένη συμπτωματική βελτίωση και όχι ως αποδεδειγμένη θεραπεία που αλλάζει την πορεία της νόσου.

14Saw Palmetto ή α-αποκλειστής όπως ταμσουλοσίνη;

Οι α-αποκλειστές, όπως η ταμσουλοσίνη, η αλφουζοσίνη και η σιλοδοσίνη, είναι καθιερωμένες φαρμακευτικές θεραπείες για μέτρια ή σοβαρά συμπτώματα. Χαλαρώνουν τους λείους μύες στον προστάτη και στον αυχένα της κύστης και συνήθως δρουν γρηγορότερα και πιο προβλέψιμα.

Σε σύγκριση με το Saw Palmetto:

• έχουν ισχυρότερη συνολική τεκμηρίωση για βελτίωση των συμπτωμάτων,
• μπορεί να προκαλέσουν ζάλη, ορθοστατική υπόταση ή διαταραχές εκσπερμάτισης,
• δεν μειώνουν συνήθως το μέγεθος του προστάτη ούτε προλαμβάνουν από μόνες τους την εξέλιξη.

Το εξανολικό Saw Palmetto μπορεί να συζητηθεί από άνδρες με ήπια έως μέτρια ενοχλήματα που δίνουν ιδιαίτερη βαρύτητα στην αποφυγή σεξουαλικών ανεπιθύμητων ενεργειών. Πρέπει όμως να ενημερώνονται ότι το αναμενόμενο όφελος μπορεί να είναι μικρότερο.

15Saw Palmetto ή φιναστερίδη και δουταστερίδη;

Η φιναστερίδη και η δουταστερίδη είναι συνταγογραφούμενοι αναστολείς 5-άλφα αναγωγάσης. Σε κατάλληλα επιλεγμένους άνδρες μπορούν να:

• μειώσουν σταδιακά το μέγεθος του προστάτη,
• βελτιώσουν τα συμπτώματα σε βάθος μηνών,
• μειώσουν τον κίνδυνο οξείας επίσχεσης ούρων,
• μειώσουν την πιθανότητα χειρουργικής αντιμετώπισης.

Παράλληλα μπορεί να προκαλέσουν μειωμένη libido, στυτική ή εκσπερματική δυσλειτουργία και γυναικομαστία, ενώ μειώνουν το PSA και αλλάζουν τον τρόπο ερμηνείας του.

Το Saw Palmetto έχει συνήθως ηπιότερο προφίλ σεξουαλικών ανεπιθύμητων ενεργειών, αλλά δεν διαθέτει την ίδια τεκμηρίωση για μείωση του προστάτη ή πρόληψη της εξέλιξης. Δεν αποτελεί αυτόματη «φυσική αντικατάσταση» των φαρμάκων αυτών.

16Μπορεί να συνδυαστεί με φάρμακα για τον προστάτη;

Υπάρχουν μελέτες που έχουν εξετάσει το εξανολικό εκχύλισμα μαζί με α-αποκλειστές, όπως η ταμσουλοσίνη ή η σιλοδοσίνη. Ορισμένες ανέφεραν πρόσθετη βελτίωση, αλλά τα δεδομένα δεν είναι αρκετά ώστε ο συνδυασμός να θεωρείται απαραίτητος ή κατάλληλος για όλους.

Δεν πρέπει να προστίθεται αυθαίρετα σε αγωγή με:

• ταμσουλοσίνη, αλφουζοσίνη ή σιλοδοσίνη,
• φιναστερίδη ή δουταστερίδη,
• Duodart ή άλλο συνδυαστικό σκεύασμα,
• ταδαλαφίλη για συμπτώματα ούρησης,
• αντιμουσκαρινικά ή φάρμακα υπερδραστήριας κύστης.

Η επιμονή των συμπτωμάτων παρά τη θεραπεία μπορεί να σημαίνει ότι χρειάζεται διαφορετική διάγνωση, μέτρηση υπολείμματος ούρων ή αναπροσαρμογή της αγωγής και όχι απλώς προσθήκη περισσότερων προϊόντων.

17Ποιες είναι οι πιθανές παρενέργειες;

Το Saw Palmetto είναι συνήθως καλά ανεκτό. Οι συχνότερες ή πιο γνωστές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι:

• ναυτία,
• κοιλιακό άλγος ή δυσπεψία,
• πονοκέφαλος,
• ζάλη.

Πολύ σπανιότερα έχουν αναφερθεί:

• δερματικό εξάνθημα ή οίδημα,
• γυναικομαστία, η οποία θεωρείται αναστρέψιμη μετά τη διακοπή,
• οξεία ηπατίτιδα ή άλλη ηπατική βλάβη,
• σύνδρομο χαλαρής ίριδας κατά την επέμβαση καταρράκτη.

Επίμονος πόνος στο άνω μέρος της κοιλιάς, ίκτερος, πολύ σκούρα ούρα, γενικευμένο εξάνθημα, οίδημα ή δυσκολία στην αναπνοή απαιτούν διακοπή και άμεση ιατρική αξιολόγηση.

18Αλληλεπιδράσεις, αντιπηκτικά και χειρουργικές επεμβάσεις

Έχουν αναφερθεί μεμονωμένες ύποπτες αλληλεπιδράσεις με τη βαρφαρίνη, με αύξηση του INR. Αν και η σχέση δεν είναι πλήρως αποδεδειγμένη, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή σε όσους λαμβάνουν:

• βαρφαρίνη ή ασενοκουμαρόλη,
• άλλα αντιπηκτικά,
• αντιαιμοπεταλιακά όπως κλοπιδογρέλη,
• συχνά ασπιρίνη ή αντιφλεγμονώδη,
• πολλά διαφορετικά συμπληρώματα με πιθανή επίδραση στην αιμόσταση.

Πριν από προγραμματισμένη επέμβαση, ο χειρουργός και ο αναισθησιολόγος πρέπει να ενημερώνονται για τη λήψη του. Δεν πρέπει να αποφασίζεται διακοπή ή συνέχιση χωρίς τις οδηγίες της ιατρικής ομάδας.

Επειδή έχουν αναφερθεί περιστατικά συνδρόμου χαλαρής ίριδας, ο οφθαλμίατρος πρέπει να γνωρίζει για τωρινή ή προηγούμενη χρήση Saw Palmetto πριν από επέμβαση καταρράκτη.

19Ποιοι δεν πρέπει να το ξεκινούν χωρίς γιατρό;

Ιατρική εκτίμηση χρειάζεται ιδιαίτερα όταν υπάρχει:

• αυξημένο ή ανεξήγητα μεταβαλλόμενο PSA,
• ιστορικό καρκίνου του προστάτη,
• αίμα στα ούρα ή στο σπέρμα,
• πυρετός, ρίγος ή πόνος κατά την ούρηση,
• αδυναμία ούρησης ή πολύ έντονη μείωση της ροής,
• επαναλαμβανόμενη ουρολοίμωξη,
• νεφρική νόσος ή αυξημένη κρεατινίνη,
• ηπατική νόσος ή ανεξήγητη αύξηση τρανσαμινασών,
• θεραπεία με αντιπηκτικά,
• προγραμματισμένη επέμβαση ή επέμβαση καταρράκτη.

Δεν υπάρχει σχετική ένδειξη για χρήση σε γυναίκες, παιδιά ή εφήβους. Επίσης, αλλεργία στη δραστική φυτική ουσία αποτελεί αντένδειξη.

20Ποιες εξετάσεις μπορεί να χρειαστούν;

Ο έλεγχος εξατομικεύεται ανάλογα με την ηλικία, τα συμπτώματα και το ιστορικό. Μπορεί να περιλαμβάνει:

• Ολικό PSA και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, ελεύθερο PSA.
• Γενική ούρων όταν υπάρχει συχνουρία, κάψιμο, αιματουρία ή αλλαγή στα ούρα.
• Καλλιέργεια ούρων όταν υπάρχει υποψία λοίμωξης.
• Κρεατινίνη και eGFR όταν υπάρχει κίνδυνος απόφραξης ή νεφρικής επιβάρυνσης.
• Κλινική και δακτυλική εξέταση από τον θεράποντα ιατρό ή ουρολόγο.
• Υπέρηχο ουροποιητικού και προστάτη με μέτρηση υπολείμματος ούρων, όταν ενδείκνυται.
• Ουροροομετρία για αντικειμενικότερη αξιολόγηση της ροής.

Το PSA δεν πρέπει να ζητείται ή να ερμηνεύεται απομονωμένα. Η ηλικία, η προηγούμενη τιμή, ο όγκος του προστάτη, η φλεγμονή, η ουρολοίμωξη, η πρόσφατη εκσπερμάτιση και οι ουρολογικοί χειρισμοί μπορούν να επηρεάσουν την κλινική εκτίμηση.

21Συχνές ερωτήσεις

22Κλείστε Ραντεβού και Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία και χρήσιμες πηγές

1. European Medicines Agency. European Union herbal monograph on Serenoa repens fruit.
   https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-serenoa-repens-w-bartram-small-fructus_en.pdf
2. European Medicines Agency. Saw palmetto fruit – summary for the public.
   https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-summary/saw-palmetto-fruit-summary-public_en.pdf
3. European Association of Urology. Guidelines on the Management of Non-neurogenic Male LUTS – Plant extracts and phytotherapy.
   https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts/chapter/disease-management
4. National Center for Complementary and Integrative Health. Saw Palmetto: Usefulness and Safety.
   https://www.nccih.nih.gov/health/saw-palmetto
5. Μικροβιολογικό Λαμία. Υπερτροφία Προστάτη: θεραπεία, PSA, συμπτώματα και εξετάσεις.
   https://mikrobiologikolamia.gr/ypertrofia-prostati-therapeia-psa-symptomata-exetaseis/

Το περιεχόμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την ιατρική διάγνωση ή την εξατομικευμένη θεραπεία. Μην ξεκινάτε, διακόπτετε ή αντικαθιστάτε φάρμακα για τον προστάτη χωρίς συνεννόηση με τον θεράποντα ιατρό ή ουρολόγο.