Σκλήρυνση Κατά Πλάκας (ΣΚΠ): Συμπτώματα, Διάγνωση, Θεραπεία – Φιλικός Οδηγός
- 1️⃣ Τι είναι η ΣΚΠ;
- 2️⃣ Συχνά συμπτώματα
- 3️⃣ Μορφές/Τύποι ΣΚΠ
- 4️⃣ Διάγνωση και εξετάσεις
- 5️⃣ Θεραπευτικές επιλογές
- 6️⃣ Οξείες εξάρσεις & διαχείριση
- 7️⃣ Συμπτωματική αντιμετώπιση
- 8️⃣ Τρόπος ζωής, άσκηση, διατροφή
- 9️⃣ Εγκυμοσύνη & εμβολιασμοί
- 🔟 Πρόγνωση & παρακολούθηση
- 1️⃣1️⃣ Πότε να απευθυνθώ άμεσα σε ιατρό
- 1️⃣2️⃣ Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
- 1️⃣3️⃣ 📌 Σε 60’’ – Τι να θυμάστε
- 1️⃣4️⃣ Αιματολογικές & Εργαστηριακές Εξετάσεις
- 1️⃣5️⃣ Βιβλιογραφία & Πηγές
1) Τι είναι η Σκλήρυνση Κατά Πλάκας (ΣΚΠ);
Η ΣΚΠ είναι χρόνια αυτοάνοση νόσος του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος. Το ανοσοποιητικό επιτίθεται στη μυελίνη των νευρικών ινών, προκαλώντας απομυελίνωση και βλάβη των νευραξόνων. Αυτό διακόπτει τη μετάδοση των νευρικών ώσεων και οδηγεί σε ποικίλα νευρολογικά συμπτώματα.
Τα «μονωτικά καλώδια» των νεύρων φθείρονται. Τα σήματα καθυστερούν ή μπλοκάρουν, γι’ αυτό τα συμπτώματα έρχονται σε «εξάρσεις» ή εξελίσσονται σταδιακά.
- Ποιον αφορά: συχνότερη σε γυναίκες 20–40 ετών.
- Αιτιολογία: πολυπαραγοντική· γενετική προδιάθεση, περιβάλλον, βιταμίνη D, κάπνισμα.
- Πορεία: υποτροπιάζουσα-διαλείπουσα ή προϊούσα, ανάλογα με τον τύπο.
2) Συχνά συμπτώματα της Σκλήρυνσης Κατά Πλάκας
Τα συμπτώματα ποικίλλουν ανάλογα με το σημείο του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος που επηρεάζεται. Μπορεί να εμφανιστούν σταδιακά ή αιφνίδια, να διαρκέσουν μέρες ή εβδομάδες και να υποχωρήσουν μερικώς ή πλήρως.
- Οπτική νευρίτιδα: θάμβος όρασης, πόνος στην κίνηση του οφθαλμού, μείωση οπτικής οξύτητας.
- Αισθητικά συμπτώματα: αιμωδίες, μουδιάσματα, «βελονιές», απώλεια αίσθησης θερμού ή ψυχρού.
- Κινητικά συμπτώματα: αδυναμία άκρων, σπαστικότητα, τρόμος, δυσκολία βάδισης ή ισορροπίας.
- Κόπωση: έντονη, δυσανάλογη με τη δραστηριότητα, συχνή και επιβαρυντική.
- Διαταραχές ούρησης/αφόδευσης: συχνουρία, επιτακτική ούρηση, ακράτεια ή δυσκοιλιότητα.
- Γνωστικές και συναισθηματικές μεταβολές: δυσκολία συγκέντρωσης, μνήμης, καταθλιπτική διάθεση.
- Φαινόμενο Uhthoff: παροδική επιδείνωση συμπτωμάτων με ζέστη ή πυρετό.
3) Μορφές και τύποι της Σκλήρυνσης Κατά Πλάκας
Η ΣΚΠ δεν είναι ίδια για όλους. Διακρίνεται σε διαφορετικούς τύπους ανάλογα με την πορεία και τη συχνότητα των εξάρσεων.
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
| Τύπος ΣΚΠ | Πορεία της νόσου | Χαρακτηριστικά |
|---|---|---|
| Υποτροπιάζουσα-Διαλείπουσα (RRMS) | Περίοδοι εξάρσεων και υφέσεων | Η πιο συχνή μορφή (≈85% στην έναρξη). Εξάρσεις με νέα συμπτώματα και βελτίωση στο μεσοδιάστημα. |
| Δευτεροπαθώς Προϊούσα (SPMS) | Προοδευτική επιδείνωση μετά από αρχική RRMS | Η αναπηρία αυξάνεται σταδιακά, με ή χωρίς εξάρσεις. |
| Πρωτοπαθώς Προϊούσα (PPMS) | Σταδιακή επιδείνωση από την αρχή | Χωρίς διακριτές εξάρσεις. Συχνότερη σε μεγαλύτερη ηλικία, ίση κατανομή φύλου. |
4) Διάγνωση και Εξετάσεις για Σκλήρυνση Κατά Πλάκας
Η διάγνωση γίνεται από νευρολόγο βάσει κλινικής εικόνας, μαγνητικής τομογραφίας (MRI) και εργαστηριακών εξετάσεων. Απαιτείται απόδειξη «διασποράς στον χώρο και στον χρόνο» των βλαβών.
- Κλινική εκτίμηση: Ανάλυση νευρολογικών συμπτωμάτων, ιστορικό εξάρσεων και υφέσεων.
- MRI εγκεφάλου και νωτιαίου μυελού: Ανίχνευση απομυελινωτικών πλακών σε χαρακτηριστικές περιοχές (περι-κοιλιακά, υποφλοιώδη, νωτιαία).
- Οσφυονωτιαία παρακέντηση (ΕΝΥ): Εντοπισμός ολιγοκλωνικών ζωνών IgG, δείκτης ανοσολογικής δραστηριότητας.
- Διεγερμένα δυναμικά: Έλεγχος καθυστέρησης αγωγής νευρικών ώσεων (οπτικά, ακουστικά, σωματοαισθητικά).
- Εργαστηριακός αποκλεισμός: Βιταμίνη Β12, TSH, λοίμωξη, αγγειίτιδες, νευρομυελίτιδα οπτική (NMO), MOGAD.
Ολιγοκλωνικές ζώνες στο ΕΝΥ, βιταμίνη D, αυτοαντισώματα (ANA, ENA, MOG, AQP4), έλεγχος θυρεοειδούς και λοιμώξεων.
Η επιβεβαίωση της διάγνωσης γίνεται με βάση τα διεθνή κριτήρια McDonald και την αποκλειστική ευθύνη ειδικού νευρολόγου.
5) Θεραπευτικές επιλογές
Στόχοι: μείωση εξάρσεων, πρόληψη νέων βλαβών/MRI, επιβράδυνση αναπηρίας, βελτίωση ποιότητας ζωής.
Θεραπείες τροποποίησης νόσου (DMTs)
- Ενέσιμα: ιντερφερόνες βήτα, οξική γλατιραμέρη.
- Από του στόματος: τεριφλουνομίδη, διμεθυλο-φουμαρικό/μον. εστερας, φινγκολιμόδη/σιπονιμόδη/οζανιμόδη, κλαδριβίνη.
- Ενδοφλέβια μονοκλωνικά: ναταλιζουμάμπη, οκρελιζουμάμπη, οφατουμουμάμπη (SC), αλεμτουζουμάμπη.
Επιλογή βάσει τύπου/ενεργότητας, προφίλ ασφάλειας, συννοσηροτήτων, οικογενειακού προγραμματισμού.
Οξείες εξάρσεις
- Μεθυλπρεδνιζολόνη υψηλής δόσης βραχείας διάρκειας.
- Πλασμαφαίρεση όταν δεν υπάρχει ανταπόκριση.
Παρακολούθηση & ασφάλεια
- Κλινική/MRI: τακτικός έλεγχος για NEDA στόχο.
- Εργαστηριακά: γενική αίματος, ηπατικά/νεφρικά, ανοσοσφαιρίνες κατά περίπτωση.
- Κίνδυνοι ειδικοί: PML με ναταλιζουμάμπη (έλεγχος JCV), λοιμώξεις με anti-CD20, θυρεοειδίτιδα με αλεμτουζουμάμπη.
- Εμβολιασμοί: απενεργοποιημένα επιτρέπονται· αποφύγετε ζωντανά κατά/μετά ανοσοκαταστολή.
6) Οξείες εξάρσεις και διαχείριση
Οι εξάρσεις είναι νέα ή επιδεινούμενα νευρολογικά συμπτώματα που διαρκούν τουλάχιστον 24 ώρες χωρίς πυρετό ή λοίμωξη. Αντιμετωπίζονται άμεσα για να περιοριστεί η φλεγμονή και να προληφθεί μόνιμη βλάβη.
Αντιμετώπιση
- Κορτικοστεροειδή: Ενδοφλέβια μεθυλπρεδνιζολόνη 1g/ημέρα για 3–5 ημέρες, με ή χωρίς από του στόματος μείωση.
- Πλασμαφαίρεση: Εναλλακτικά σε ανθεκτικές ή σοβαρές εξάρσεις.
- Ανάπαυση και υγρά: Βοηθούν στη βραχύτερη αποκατάσταση.
Αποφυγή εκλυτικών παραγόντων
- Αντιμετώπιση πυρετού και λοιμώξεων (συχνός παράγοντας ψευδο-εξάρσεων).
- Αποφυγή υπερβολικής ζέστης ή σωματικής κόπωσης (φαινόμενο Uhthoff).
- Επαρκής ύπνος και διαχείριση στρες.
7) Συμπτωματική αντιμετώπιση
Στόχος: έλεγχος συμπτωμάτων, λειτουργική ανεξαρτησία, ποιότητα ζωής. Εξατομίκευση με νευρολόγο, φυσικοθεραπευτή, εργοθεραπευτή, ψυχολόγο, ουρολόγο.
Κινητικότητα & ισορροπία
- Φυσικοθεραπεία/εργοθεραπεία: ενδυνάμωση, διατάσεις, εκπαίδευση βάδισης, βοηθήματα (μπαστούνι, νάρθηκες).
- Σπαστικότητα: διατάσεις, τοπική τοξίνη βοτουλινικής ανά μυ, φάρμακα κατ’ ένδειξη.
- Τρόμος/αταξία: εργοθεραπευτικές τεχνικές, σταθμισμένα βοηθήματα.
Κόπωση
- Υγιεινή ύπνου, εξοικονόμηση ενέργειας, κατανομή δραστηριοτήτων.
- Έλεγχος πόνου, διάθεσης, θυρεοειδούς, αναιμίας.
Πόνος & αισθητικές διαταραχές
- Νευροπαθητικός πόνος: κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή κατ’ ένδειξη.
- Δυσαισθησίες/παραισθησίες: τοπικές τεχνικές απευαισθητοποίησης.
Ουροποιογεννητικό & έντερο
- Εκπαίδευση κύστης, προγραμματισμένη ούρηση, αξιολόγηση υπολείμματος.
- Αντιμετώπιση υπερδραστήριας κύστης ή κατακράτησης σε συνεργασία με ουρολόγο.
- Δυσκοιλιότητα: υγρά, φυτικές ίνες, ρουτίνα τουαλέτας.
- Σεξουαλική λειτουργία: συμβουλευτική και θεραπευτικές επιλογές.
Γνώση, διάθεση, μνήμη
- Νευροψυχολογική εκτίμηση, ασκήσεις γνωστικής ενδυνάμωσης.
- Διαχείριση άγχους/κατάθλιψης με κατάλληλη ψυχοθεραπεία.
8) Τρόπος ζωής, άσκηση και διατροφή
Ο σωστός τρόπος ζωής συμβάλλει σημαντικά στη μείωση της κόπωσης, στην καλύτερη λειτουργικότητα και στη σταθεροποίηση της νόσου.
Άσκηση
- Ήπια έως μέτρια φυσική δραστηριότητα (περπάτημα, ποδήλατο, κολύμβηση).
- Αποφυγή υπερθέρμανσης· προτίμηση σε δροσερό περιβάλλον.
- Προγράμματα φυσικοθεραπείας με στόχο ισορροπία και ενδυνάμωση.
Διατροφή
- Μεσογειακού τύπου διατροφή με έμφαση σε φρούτα, λαχανικά, ψάρια, ελαιόλαδο.
- Μείωση κορεσμένων λιπών και επεξεργασμένων τροφών.
- Επαρκής ενυδάτωση και πρόσληψη φυτικών ινών.
- Διατήρηση φυσιολογικού σωματικού βάρους.
Βιταμίνη D και συμπληρώματα
- Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D συνδέονται με αυξημένη ενεργότητα νόσου.
- Η συμπλήρωση γίνεται μόνο υπό ιατρική παρακολούθηση με τακτικές μετρήσεις.
- Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για άλλα συμπληρώματα (π.χ. Ω-3, βιταμίνη Β12).
Ψυχολογική υποστήριξη
- Συμβουλευτική, ομάδες υποστήριξης και ψυχοθεραπεία μειώνουν το στρες και τη συναισθηματική επιβάρυνση.
- Η ενημέρωση του περιβάλλοντος βοηθά στην αποδοχή και στην προσαρμογή.
9) Εγκυμοσύνη και Εμβολιασμοί στη ΣΚΠ
Η εγκυμοσύνη είναι εφικτή για τις περισσότερες γυναίκες με ΣΚΠ, αλλά χρειάζεται προσεκτικό σχεδιασμό και παρακολούθηση από νευρολόγο και μαιευτήρα.
Εγκυμοσύνη
- Η ενεργότητα της ΣΚΠ συνήθως μειώνεται κατά την εγκυμοσύνη και μπορεί να αυξηθεί τους πρώτους 3 μήνες μετά τον τοκετό.
- Πολλά φάρμακα (DMTs) πρέπει να διακοπούν πριν τη σύλληψη λόγω πιθανού κινδύνου για το έμβρυο.
- Η απόφαση για διακοπή ή συνέχιση θεραπείας γίνεται εξατομικευμένα, ανάλογα με τη δραστηριότητα της νόσου.
- Ο θηλασμός είναι γενικά επιτρεπτός, εκτός αν απαιτείται άμεση επανέναρξη θεραπείας.
Εμβολιασμοί
- Τα απενεργοποιημένα εμβόλια (π.χ. γρίπης, COVID-19, ηπατίτιδας Β) είναι ασφαλή και συνιστώνται.
- Τα ζωντανά εξασθενημένα εμβόλια αποφεύγονται σε ασθενείς υπό ανοσοκατασταλτική αγωγή ή για λίγους μήνες μετά τη διακοπή της.
- Συνιστάται πλήρης εμβολιασμός πριν από την έναρξη DMTs, όπου είναι δυνατόν.
10) Πρόγνωση και Παρακολούθηση
Η πορεία της ΣΚΠ διαφέρει από άτομο σε άτομο. Πολλοί ασθενείς διατηρούν καλή λειτουργικότητα για δεκαετίες, ειδικά όταν η θεραπεία ξεκινήσει νωρίς.
Παράγοντες καλής πρόγνωσης
- Γυναικείο φύλο, νεαρή ηλικία έναρξης, οπτική ή αισθητική έναρξη.
- Πλήρης ύφεση μετά την πρώτη έξαρση.
- Μικρός αριθμός βλαβών στην αρχική MRI.
- Πρώιμη έναρξη θεραπείας τροποποίησης νόσου (DMT).
Παράγοντες επιβαρυντικής πρόγνωσης
- Συχνές εξάρσεις τα πρώτα χρόνια.
- Ατελής ανάρρωση μετά από εξάρσεις.
- Νωρίς κινητική ή σφιγκτηριακή προσβολή.
- Μεγάλος αριθμός ή εκτεταμένες βλάβες στη μαγνητική.
Παρακολούθηση
- Κλινική εκτίμηση: κάθε 3–6 μήνες ή ανάλογα με την πορεία.
- MRI εγκεφάλου και νωτιαίου μυελού: ετησίως ή νωρίτερα εάν υπάρχουν νέα συμπτώματα.
- Εργαστηριακός έλεγχος: ανάλογα με τη θεραπεία (ηπατικά, αιματολογικά, ανοσολογικά).
11) Πότε να απευθυνθώ άμεσα σε ιατρό
Η έγκαιρη αξιολόγηση από τον νευρολόγο είναι κρίσιμη για τη σωστή αντιμετώπιση και αποφυγή μόνιμων νευρολογικών βλαβών.
- Νέα νευρολογικά συμπτώματα που διαρκούν πάνω από 24–48 ώρες (μούδιασμα, αδυναμία, διαταραχή όρασης).
- Ταχεία επιδείνωση κινητικότητας, ισορροπίας ή όρασης.
- Απώλεια ελέγχου ούρησης ή αφόδευσης.
- Πυρετός, βήχας, ή άλλα σημεία λοίμωξης κατά τη λήψη ανοσοτροποποιητικών φαρμάκων.
- Ανεξήγητη κόπωση, ζάλη ή σύγχυση μετά από αλλαγή θεραπείας.
12) Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
🔹 Η Σκλήρυνση Κατά Πλάκας θεραπεύεται οριστικά;
Προς το παρόν δεν υπάρχει οριστική ίαση. Ωστόσο, οι σύγχρονες θεραπείες μειώνουν σημαντικά τη συχνότητα των εξάρσεων, τις νέες MRI βλάβες και επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου.
🔹 Θα χρειαστεί να λαμβάνω θεραπεία για όλη μου τη ζωή;
Η διάρκεια της θεραπείας καθορίζεται εξατομικευμένα. Γίνεται τακτική επανεκτίμηση της αποτελεσματικότητας και της ασφάλειας από τον νευρολόγο.
🔹 Μπορώ να αθλούμαι κανονικά;
Ναι, η άσκηση είναι ωφέλιμη. Προτιμώνται ήπιες δραστηριότητες σε δροσερό περιβάλλον για αποφυγή υπερθέρμανσης. Συνεργασία με φυσικοθεραπευτή συνιστάται.
🔹 Τι ρόλο έχει η βιταμίνη D στη ΣΚΠ;
Η χαμηλή βιταμίνη D συνδέεται με αυξημένη ενεργότητα νόσου. Η συμπλήρωση γίνεται μόνο με ιατρική καθοδήγηση και τακτικό έλεγχο αίματος.
🔹 Είναι μεταδοτική ή κληρονομική η ΣΚΠ;
Όχι, η νόσος δεν είναι μεταδοτική. Υπάρχει μικρή γενετική προδιάθεση, αλλά δεν κληρονομείται άμεσα.
🔹 Μπορώ να κάνω εμβόλια ενώ λαμβάνω θεραπεία;
Τα περισσότερα απενεργοποιημένα εμβόλια είναι ασφαλή. Τα ζωντανά αποφεύγονται εάν λαμβάνετε ανοσοκατασταλτικά. Συμβουλευτείτε πάντα τον νευρολόγο σας πριν τον εμβολιασμό.
🔹 Επηρεάζει η ΣΚΠ τη γονιμότητα;
Όχι, η νόσος δεν μειώνει τη γονιμότητα. Ορισμένα φάρμακα όμως απαιτούν διακοπή πριν τη σύλληψη, γι’ αυτό χρειάζεται προγραμματισμός με τον ιατρό.
🔹 Ποια είναι η διαφορά ΣΚΠ – NMO – MOGAD;
Η NMO και η MOGAD είναι άλλες απομυελινωτικές παθήσεις με διαφορετικά αντισώματα και θεραπεία. Ο έλεγχος αντισωμάτων AQP4 και MOG βοηθά στη διάκριση από τη ΣΚΠ.
🔹 Πώς μπορώ να υποστηρίξω κάποιον με ΣΚΠ;
Με ενημέρωση, κατανόηση και σταθερή παρουσία. Η ψυχολογική υποστήριξη και η ενθάρρυνση για συνέπεια στη θεραπεία είναι καθοριστικές.
13) 📌 Σε 60’’ – Τι να θυμάστε
- Η Σκλήρυνση Κατά Πλάκας είναι χρόνια αλλά διαχειρίσιμη πάθηση του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος.
- Η έγκαιρη διάγνωση και έναρξη θεραπείας τροποποίησης νόσου (DMT) βελτιώνει την πρόγνωση.
- Η τακτική παρακολούθηση με MRI και κλινικό έλεγχο είναι ουσιώδης.
- Η άσκηση, η ισορροπημένη διατροφή και η επαρκής βιταμίνη D βοηθούν στη σταθερότητα της νόσου.
- Η διακοπή καπνίσματος και η αποφυγή υπερθέρμανσης μειώνουν εξάρσεις.
- Η συνεργασία με εξειδικευμένο νευρολόγο εξασφαλίζει έλεγχο συμπτωμάτων και καλύτερη ποιότητα ζωής.
14) Αιματολογικές και Εργαστηριακές Εξετάσεις που σχετίζονται με τη ΣΚΠ
Αν και η ΣΚΠ δεν διαγιγνώσκεται αποκλειστικά με αιματολογικές εξετάσεις, ο εργαστηριακός έλεγχος είναι απαραίτητος για:
- τον αποκλεισμό άλλων νοσημάτων που προκαλούν παρόμοια συμπτώματα,
- την παρακολούθηση των θεραπειών τροποποίησης νόσου (DMTs),
- και τη γενική αξιολόγηση της υγείας του ασθενούς.
🔬 Ενδεικτικές εξετάσεις πριν ή κατά τη διάγνωση
- Βιταμίνη Β12 & Φυλλικό οξύ: χαμηλά επίπεδα προκαλούν παρόμοια νευρολογικά συμπτώματα.
- TSH & θυρεοειδικές ορμόνες: αποκλεισμός θυρεοειδοπάθειας.
- ANA, ENA, ANCA: έλεγχος για αυτοάνοσα νοσήματα που μιμούνται ΣΚΠ.
- Αντισώματα AQP4 και MOG: διάκριση από NMO και MOGAD.
- Βιταμίνη D (25-OH): χαμηλά επίπεδα συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εξάρσεων.
- Έλεγχος λοιμώξεων: HIV, σύφιλη, HBV, HCV, Lyme, εφόσον υπάρχει υποψία.
🧪 Εξετάσεις παρακολούθησης κατά τη θεραπεία
- Γενική αίματος και τύπος λευκών: κάθε 3–6 μήνες.
- Ηπατικά ένζυμα (SGOT, SGPT, γ-GT): κυρίως για τεριφλουνομίδη, φουμαρικά, ιντερφερόνες.
- Νεφρική λειτουργία (ουρία, κρεατινίνη): για παρακολούθηση φαρμακευτικής τοξικότητας.
- Ανοσοσφαιρίνες & λεμφοκύτταρα: για anti-CD20 θεραπείες (π.χ. οκρελιζουμάμπη, οφατουμουμάμπη).
- JCV αντισώματα: προληπτικός έλεγχος για κίνδυνο PML σε θεραπεία με ναταλιζουμάμπη.
15) Βιβλιογραφία & Πηγές
- 1. National Multiple Sclerosis Society. Treatments and Research Updates.
nationalmssociety.org - 2. European Academy of Neurology (EAN). Guidelines for the Diagnosis and Treatment of Multiple Sclerosis.
ean.org - 3. MS Society UK. Information for People with Multiple Sclerosis.
mssociety.org.uk - 4. NHS. Multiple Sclerosis – Overview.
nhs.uk - 5. UpToDate. Disease-Modifying Therapies for Multiple Sclerosis. (πρόσβαση με συνδρομή)
- 6. Ελληνική Νευρολογική Εταιρεία – Κατευθυντήριες οδηγίες για τη ΣΚΠ (2023).
ene.gr - 7. Πανεπιστήμιο Αθηνών, Νευρολογική Κλινική. Ανοσολογικοί Μηχανισμοί στη ΣΚΠ.
