Ιός Ανεμευλογιάς-Ζωστήρας (VZV): Συμπτώματα, Διάγνωση, Θεραπεία και Πρόληψη

1

Τι είναι ο ιός ανεμευλογιάς-ζωστήρας

Ο ιός ανεμευλογιάς-ζωστήρας (Varicella-Zoster Virus, VZV) είναι ο ιός που προκαλεί πρώτα ανεμευλογιά και αργότερα μπορεί να προκαλέσει έρπητα ζωστήρα. Με απλά λόγια, πρόκειται για τον ίδιο ιό σε δύο διαφορετικές φάσεις της ζωής του μέσα στον οργανισμό.

Ο VZV ανήκει στην οικογένεια των ερπητοϊών (Herpesviridae) και έχει μια σημαντική ιδιαιτερότητα: μετά την πρώτη λοίμωξη δεν απομακρύνεται πλήρως από το σώμα. Αφού περάσει η ανεμευλογιά, ο ιός παραμένει σε λανθάνουσα κατάσταση στα αισθητικά γάγγλια του νευρικού συστήματος. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να «σιωπά» για πολλά χρόνια και να επανενεργοποιηθεί αργότερα, συνήθως όταν μειωθεί η άμυνα του οργανισμού ή με την πρόοδο της ηλικίας.

Η πρώτη επαφή με τον ιό γίνεται συνήθως στην παιδική ηλικία και εκδηλώνεται ως ανεμευλογιά, με πυρετό και χαρακτηριστικό φυσαλιδώδες εξάνθημα. Αντίθετα, ο έρπης ζωστήρας εμφανίζεται κυρίως σε ενήλικες και μεγαλύτερες ηλικίες και συνοδεύεται από μονόπλευρο εξάνθημα και συχνά νευροπαθητικό πόνο.

Αυτό εξηγεί γιατί κάποιος μπορεί να είχε περάσει ανεμευλογιά πριν από δεκαετίες και να εμφανίσει ζωστήρα πολύ αργότερα. Εξηγεί επίσης γιατί ο έλεγχος ανοσίας με VZV IgG έχει πρακτική αξία σε ειδικές ομάδες, όπως γυναίκες πριν από εγκυμοσύνη ή επαγγελματίες υγείας με αβέβαιο ιστορικό.

2

Πώς μεταδίδεται ο VZV

Ο VZV μεταδίδεται εύκολα, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για ανεμευλογιά. Η μετάδοση γίνεται κυρίως με αερογενή σταγονίδια από το αναπνευστικό, αλλά και με άμεση επαφή με το υγρό από τις φυσαλίδες του εξανθήματος.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ο ιός μπορεί να περάσει από άτομο σε άτομο σε κλειστούς χώρους, μέσα στο σπίτι, σε παιδικούς σταθμούς, σχολεία, χώρους φροντίδας ή νοσοκομεία. Η ανεμευλογιά είναι πολύ πιο μεταδοτική από τον ζωστήρα. Στον έρπητα ζωστήρα, η μετάδοση αφορά κυρίως την επαφή με τις βλάβες και μπορεί να προκαλέσει ανεμευλογιά σε άτομο χωρίς ανοσία, όχι ζωστήρα.

• στενή επαφή στο σπίτι, στο σχολείο ή σε χώρο φροντίδας
• άμεση επαφή με υγρό από φυσαλίδες του εξανθήματος
• μετάδοση λίγο πριν εμφανιστεί το εξάνθημα και όσο υπάρχουν ενεργές βλάβες στην ανεμευλογιά

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για άτομα που δεν έχουν αποδεδειγμένη ανοσία, όπως έγκυοι χωρίς IgG αντισώματα, νεογνά, ανοσοκατεσταλμένοι και ορισμένοι επαγγελματίες υγείας. Σε αυτές τις ομάδες, ακόμη και μια φαινομενικά απλή έκθεση μπορεί να χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση.

Γι’ αυτό, όταν υπάρχει ύποπτη έκθεση, έχει σημασία να γνωρίζουμε αν το άτομο έχει ιστορικό ανεμευλογιάς, εμβολιασμού ή θετικά VZV IgG. Αυτή η πληροφορία βοηθά να αποφασιστεί αν χρειάζεται παρακολούθηση, εργαστηριακός έλεγχος ή προφύλαξη.

3

Κύκλος ζωής του VZV

Ο VZV ακολουθεί έναν διφασικό κύκλο ζωής: αρχικά προκαλεί οξεία λοίμωξη, δηλαδή ανεμευλογιά, και στη συνέχεια παραμένει λανθάνων στο νευρικό σύστημα. Αυτός ο κύκλος εξηγεί γιατί ο ίδιος ιός μπορεί να δώσει δύο διαφορετικές κλινικές εικόνες σε διαφορετικές ηλικίες ή χρονικές περιόδους της ζωής.

Για τον ασθενή, το πιο σημαντικό είναι να καταλάβει ότι η ανεμευλογιά δεν είναι πάντα το «τέλος» της λοίμωξης. Ακόμη και μετά την πλήρη υποχώρηση του εξανθήματος, ο VZV μπορεί να παραμείνει στον οργανισμό για δεκαετίες χωρίς να προκαλεί κανένα σύμπτωμα. Αν αργότερα μειωθεί η άμυνα του οργανισμού, μπορεί να επανενεργοποιηθεί και να εμφανιστεί ως έρπης ζωστήρας.

1. Πρωτογενής λοίμωξη

Η πρώτη έκθεση στον ιό οδηγεί συνήθως σε ανεμευλογιά. Ο VZV εισέρχεται από το αναπνευστικό, πολλαπλασιάζεται αρχικά στο ανώτερο αναπνευστικό σύστημα και στη συνέχεια περνά στο αίμα. Αυτή η φάση της διασποράς λέγεται ιαιμία και είναι ο λόγος που τελικά εμφανίζεται το χαρακτηριστικό φυσαλιδώδες εξάνθημα στο δέρμα.

Στην πράξη, η περίοδος επώασης διαρκεί συνήθως περίπου 10 έως 21 ημέρες. Ακολουθούν πυρετός, αίσθημα αδυναμίας και βλάβες που εμφανίζονται σε «κύματα», γι’ αυτό και συχνά βλέπουμε ταυτόχρονα κηλίδες, βλατίδες, φυσαλίδες και κρούστες.

2. Λανθάνουσα λοίμωξη

Μετά την ανάρρωση, ο ιός δεν εξαλείφεται πλήρως από τον οργανισμό. Μετακινείται μέσω των αισθητικών νεύρων και εγκαθίσταται σε λανθάνουσα μορφή στα οπίσθια ραχιαία γάγγλια και στα κρανιακά αισθητικά γάγγλια. Σε αυτό το στάδιο δεν προκαλεί συμπτώματα και δεν ανιχνεύεται με την έννοια της ενεργού λοίμωξης.

Η λανθάνουσα φάση μπορεί να διαρκέσει πολλά χρόνια. Γι’ αυτό κάποιος που πέρασε ανεμευλογιά στην παιδική ηλικία μπορεί να εμφανίσει ζωστήρα πολύ αργότερα, ακόμη και μετά από δεκαετίες.

3. Επανενεργοποίηση

Όταν μειωθεί η κυτταρική ανοσία, ο VZV μπορεί να επανενεργοποιηθεί. Αυτό είναι πιο συχνό με την αύξηση της ηλικίας, σε περιόδους σημαντικής καταπόνησης ή σε άτομα με ανοσοκαταστολή. Ο ιός ταξιδεύει ξανά κατά μήκος του αισθητικού νεύρου προς το δέρμα και εμφανίζεται ως έρπης ζωστήρας.

Η επανενεργοποίηση συνήθως αφορά ένα δερμοτόμιο, δηλαδή μια συγκεκριμένη περιοχή του δέρματος που νευρώνεται από ένα αισθητικό νεύρο. Για αυτό το εξάνθημα είναι κατά κανόνα μονόπλευρο και συνοδεύεται από πόνο, κάψιμο, τσούξιμο ή υπερευαισθησία πριν ακόμη φανούν οι βλάβες.

Αυτός ο κύκλος ζωής είναι και ο λόγος που ο εμβολιασμός και η τεκμηρίωση ανοσίας έχουν τόσο μεγάλη σημασία: βοηθούν είτε να προληφθεί η πρώτη λοίμωξη είτε να μειωθεί σημαντικά ο κίνδυνος σοβαρής επανενεργοποίησης αργότερα.

4

Ανεμευλογιά: συμπτώματα και πορεία

Η ανεμευλογιά είναι η πρωτογενής λοίμωξη από τον VZV και εμφανίζεται συχνότερα στην παιδική ηλικία. Στα περισσότερα υγιή παιδιά η πορεία είναι ήπια και αυτοπεριοριζόμενη, όμως στους ενήλικες, στις εγκύους και στους ανοσοκατεσταλμένους μπορεί να είναι σημαντικά πιο βαριά.

Η νόσος συνήθως ξεκινά με πυρετό, κακουχία, κόπωση και στη συνέχεια εμφανίζεται το χαρακτηριστικό κνησμώδες φυσαλιδώδες εξάνθημα. Το εξάνθημα έχει ιδιαίτερη εικόνα: οι βλάβες δεν εμφανίζονται όλες μαζί, αλλά σε διαδοχικά κύματα. Έτσι, στο ίδιο άτομο μπορεί να συνυπάρχουν βλάβες σε διαφορετικά στάδια εξέλιξης.

• πυρετός
• καταβολή και κακουχία
• κνησμώδες φυσαλιδώδες εξάνθημα
• βλάβες που ξεκινούν συνήθως από τον κορμό και επεκτείνονται

Οι βλάβες περνούν από διάφορα στάδια: αρχικά εμφανίζονται ως μικρές κηλίδες, στη συνέχεια γίνονται βλατίδες, μετά φυσαλίδες με διαυγές υγρό και τελικά σχηματίζουν κρούστες. Αυτή η εικόνα είναι πολύ χαρακτηριστική και συχνά αρκεί για την κλινική διάγνωση.

Στα παιδιά, η ανεμευλογιά συνήθως περνά χωρίς σοβαρά προβλήματα, αρκεί να αποφεύγεται ο έντονος τραυματισμός του δέρματος από το ξύσιμο. Στους ενήλικες όμως ο VZV μπορεί να προκαλέσει πιο έντονα συμπτώματα, παρατεταμένο πυρετό και μεγαλύτερο κίνδυνο για επιπλοκές, όπως πνευμονία ή δευτεροπαθή επιμόλυνση των βλαβών.

Αν η ανεμευλογιά εμφανιστεί σε έγκυο, σε ενήλικα με έντονα συμπτώματα, σε νεογνό ή σε άτομο με ανοσοκαταστολή, χρειάζεται έγκαιρη ιατρική εκτίμηση. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί αντιιική αγωγή, στενότερη παρακολούθηση ή ειδική προφύλαξη μετά από έκθεση.

5

Έρπης ζωστήρας: πώς εμφανίζεται

Ο έρπης ζωστήρας εμφανίζεται όταν ο λανθάνων VZV επανενεργοποιηθεί μετά από χρόνια σιωπηλής παραμονής στα αισθητικά γάγγλια. Με απλά λόγια, δεν πρόκειται για νέα λοίμωξη από την αρχή, αλλά για «ξύπνημα» του ίδιου ιού που είχε μείνει ανενεργός στον οργανισμό από παλαιότερη ανεμευλογιά ή, σπανιότερα, μετά από εμβολιασμό με ζων εξασθενημένο εμβόλιο.

Συνήθως προηγείται ένα πρόδρομο στάδιο με πόνο, κάψιμο, τσούξιμο, μούδιασμα ή υπερευαισθησία στο δέρμα. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να προηγηθούν του εξανθήματος για λίγες ώρες ή λίγες ημέρες και συχνά μπερδεύουν, επειδή ο ασθενής νιώθει ενόχληση χωρίς να βλέπει ακόμη δερματικές βλάβες.

Αργότερα εμφανίζεται το χαρακτηριστικό μονόπλευρο εξάνθημα, συνήθως σε μία «ζώνη» του σώματος, δηλαδή σε ένα δερμοτόμιο. Αυτή η εικόνα είναι πολύ τυπική για τον ζωστήρα: οι βλάβες βρίσκονται από τη μία μόνο πλευρά και δεν περνούν συνήθως τη μέση γραμμή του σώματος.

• πόνος, κάψιμο ή τσούξιμο πριν από το εξάνθημα
• μονόπλευρες φυσαλίδες σε συγκεκριμένο δερμοτόμιο
• έντονη ευαισθησία στην αφή
• καταβολή, αδιαθεσία ή χαμηλός πυρετός

Ο πόνος του ζωστήρα δεν είναι πάντα ίδιος. Σε κάποιους είναι ήπιος, ενώ σε άλλους μπορεί να είναι πολύ έντονος, διαξιφιστικός ή καυστικός. Αυτός ο πόνος μπορεί να επιμείνει ακόμη και μετά την υποχώρηση του εξανθήματος, οδηγώντας στη γνωστή μεθερπητική νευραλγία, ιδιαίτερα σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν ο ζωστήρας αφορά το μάτι, το αυτί, όταν οι βλάβες είναι εκτεταμένες ή όταν ο ασθενής είναι ανοσοκατεσταλμένος. Οφθαλμικός ζωστήρας μπορεί να επηρεάσει τον κερατοειδή και την όραση, ενώ η προσβολή της περιοχής του ωτός μπορεί να συνοδεύεται από έντονο πόνο, ίλιγγο ή πάρεση προσωπικού νεύρου.

Γι’ αυτό, όταν το εξάνθημα είναι στο πρόσωπο, κοντά στο μάτι, μέσα ή γύρω από το αυτί ή όταν ο πόνος είναι πολύ έντονος, η ιατρική αξιολόγηση δεν πρέπει να καθυστερεί.

6

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

Ο κίνδυνος σοβαρής νόσου ή επιπλοκών από τον VZV δεν είναι ο ίδιος για όλους. Σε ορισμένες ομάδες, είτε η ανεμευλογιά είτε ο έρπης ζωστήρας μπορεί να έχουν πιο βαριά πορεία, μεγαλύτερη διάρκεια ή περισσότερες επιπλοκές. Για αυτό έχει σημασία να αναγνωρίζουμε ποιοι χρειάζονται πιο έγκαιρη διάγνωση, στενότερη παρακολούθηση ή ειδική προφύλαξη.

• ενήλικες που εμφανίζουν ανεμευλογιά
• άτομα άνω των 50 ετών με αυξημένο κίνδυνο ζωστήρα και μεθερπητικής νευραλγίας
• ανοσοκατεσταλμένοι, όπως ασθενείς με χημειοθεραπεία, μεταμόσχευση ή βαριά ανοσοανεπάρκεια
• έγκυοι χωρίς τεκμηριωμένη ανοσία
• νεογνά και βρέφη υψηλού κινδύνου
• επαγγελματίες υγείας χωρίς αποδεδειγμένη ανοσία στον VZV

Οι ενήλικες με ανεμευλογιά έχουν γενικά πιο βαριά συμπτώματα από τα παιδιά και μεγαλύτερο κίνδυνο για πνευμονία ή άλλες επιπλοκές. Οι ηλικιωμένοι εμφανίζουν συχνότερα ζωστήρα και είναι πιο πιθανό να έχουν παρατεταμένο νευροπαθητικό πόνο μετά την υποχώρηση του εξανθήματος.

Οι ανοσοκατεσταλμένοι αποτελούν μία από τις πιο ευάλωτες ομάδες. Σε αυτούς ο VZV μπορεί να έχει εκτεταμένη, άτυπη ή πιο επιθετική πορεία, γι’ αυτό ο χαμηλός ουδός για εργαστηριακή επιβεβαίωση και αντιιική θεραπεία είναι ιδιαίτερα σημαντικός.

Στις εγκύους χωρίς ανοσία, η έκθεση στον VZV χρειάζεται άμεση αξιολόγηση, επειδή μπορεί να επηρεάσει τόσο τη μητέρα όσο και το έμβρυο. Αντίστοιχα, τα νεογνά και ορισμένα βρέφη μπορεί να χρειαστούν ειδική προφύλαξη ή στενή παρακολούθηση μετά από έκθεση.

Γι’ αυτό σε αυτές τις ομάδες η έγκαιρη διάγνωση, η σωστή ερμηνεία εξετάσεων όπως η VZV IgG και η εφαρμογή μέτρων πρόληψης έχουν μεγαλύτερη σημασία από ό,τι στον γενικό πληθυσμό.

7

Διάγνωση και εξετάσεις

Η διάγνωση του VZV είναι συχνά κλινική, ιδιαίτερα όταν το εξάνθημα έχει την τυπική εικόνα της ανεμευλογιάς ή του έρπητα ζωστήρα. Όταν όμως τα συμπτώματα δεν είναι ξεκάθαρα, όταν ο ασθενής ανήκει σε ομάδα υψηλού κινδύνου ή όταν χρειάζεται επιβεβαίωση για θεραπευτική απόφαση, τότε οι εργαστηριακές εξετάσεις αποκτούν μεγαλύτερη αξία.

Η πιο αξιόπιστη εξέταση για ενεργό λοίμωξη είναι η PCR από υλικό βλάβης. Η PCR ανιχνεύει γενετικό υλικό του ιού και μπορεί να επιβεβαιώσει με μεγάλη ακρίβεια ότι πρόκειται για VZV. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν το εξάνθημα είναι άτυπο, όταν υπάρχει υποψία νευρολογικής συμμετοχής ή όταν πρέπει να ξεχωρίσουμε τον VZV από άλλες λοιμώξεις, όπως ο έρπης απλός.

Αντίθετα, τα αντισώματα IgG και IgM
δεν απαντούν πάντα στο ίδιο ερώτημα. Η IgG βοηθά κυρίως να δούμε αν κάποιος έχει περάσει τον ιό ή αν έχει ανοσία, ενώ η IgM έχει πιο περιορισμένη διαγνωστική αξία και δεν αρκεί από μόνη της για να επιβεβαιώσει πρόσφατη ενεργό λοίμωξη.

Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται και γενικές εργαστηριακές εξετάσεις, όπως η
Γενική Αίματος και η CRP,
οι οποίες δεν επιβεβαιώνουν τον ιό αλλά βοηθούν στην εκτίμηση της φλεγμονής και στην αξιολόγηση πιθανών επιπλοκών ή δευτερογενών βακτηριακών λοιμώξεων.

Σε ασθενείς με συχνές λοιμώξεις ή με υποψία ανοσολογικού προβλήματος μπορεί να χρειαστεί και έλεγχος του ανοσοποιητικού, όπως ο
Ανοσοφαινότυπος λεμφοκυττάρων, που εξετάζει τους υποπληθυσμούς των Τ, Β και ΝΚ λεμφοκυττάρων και βοηθά να αξιολογηθεί η λειτουργία της κυτταρικής ανοσίας.

Στην καθημερινή πράξη, η επιλογή εξέτασης εξαρτάται από το ερώτημα που θέλουμε να απαντήσουμε. Αν θέλουμε να επιβεβαιώσουμε ενεργό λοίμωξη, προτιμούμε PCR. Αν θέλουμε να ξέρουμε αν κάποιος είναι άνοσος, όπως πριν από εγκυμοσύνη ή μετά από έκθεση, τότε η IgG είναι συνήθως πιο χρήσιμη.

Αυτό είναι σημαντικό και για τον ασθενή: άλλο πράγμα είναι να ελέγχουμε αν έχεις ανοσία από παλιά λοίμωξη ή εμβολιασμό και άλλο αν προσπαθούμε να αποδείξουμε ότι ο ιός είναι ενεργός τώρα. Οι σωστές εξετάσεις αποφεύγουν παρερμηνείες και βοηθούν σε πιο ασφαλείς αποφάσεις.

8

Ερμηνεία IgG και IgM

Τα αντισώματα του VZV χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία. Οι εξετάσεις VZV-IgG και VZV-IgM δεν απαντούν πάντα στο ίδιο κλινικό ερώτημα. Η VZV-IgG είναι κυρίως δείκτης προηγούμενης έκθεσης ή ανοσίας, ενώ η VZV-IgM δεν είναι πάντα αξιόπιστη για να αποδείξει οξεία λοίμωξη. Για αυτό δεν αρκεί να δούμε απλώς ένα αποτέλεσμα «θετικό» ή «αρνητικό», αλλά πρέπει να το συσχετίσουμε με τα συμπτώματα, το ιστορικό και, όταν χρειάζεται, με PCR για VZV.

Θετικά VZV-IgG σημαίνει συνήθως ότι ο οργανισμός έχει έρθει σε επαφή με τον ιό στο παρελθόν ή έχει αναπτύξει ανοσία μετά από εμβολιασμό. Αυτό είναι πολύ χρήσιμο σε καταστάσεις όπως ο προ της κύησης έλεγχος, η διερεύνηση επαγγελματιών υγείας ή η αξιολόγηση μετά από πιθανή έκθεση. Με απλά λόγια, η IgG απαντά καλύτερα στο ερώτημα «έχω ανοσία;».

Τα VZV-IgM είναι πιο «ευαίσθητη» σε παρερμηνείες. Μπορεί να αυξηθεί σε πρόσφατη λοίμωξη, αλλά δεν ξεχωρίζει πάντα με ασφάλεια την πρωτολοίμωξη από την επανενεργοποίηση και δεν έχει την αξιοπιστία της PCR. Επιπλέον, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να προκύψουν ψευδώς θετικά αποτελέσματα ή να παραμείνει θετική για κάποιο διάστημα μετά τη λοίμωξη. Έτσι, ένα θετικό VZV-IgM χωρίς σωστή κλινική συσχέτιση μπορεί να οδηγήσει σε λάθος συμπέρασμα.

Στην πράξη, η VZV-IgG είναι η εξέταση που απαντά καλύτερα στο ερώτημα «έχω ανοσία;», ενώ η VZV-IgM δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως μοναδικό κριτήριο για το ερώτημα «έχω τώρα ενεργό λοίμωξη;». Αυτή η διάκριση είναι ιδιαίτερα σημαντική σε εγκύους, σε άτομα μετά από έκθεση και σε κλινικές καταστάσεις όπου πρέπει να ληφθούν γρήγορες αποφάσεις.

Με απλά λόγια: θετική VZV-IgG συνήθως σημαίνει ότι ο οργανισμός «θυμάται» τον ιό και έχει ανοσία, ενώ η VZV-IgM θέλει προσοχή στην ερμηνεία. Για αυτό τα αποτελέσματα πρέπει πάντα να διαβάζονται μαζί με την κλινική εικόνα και όχι απομονωμένα.

9

Επιπλοκές του VZV

Στις περισσότερες περιπτώσεις η ανεμευλογιά και ο έρπης ζωστήρας έχουν καλή πορεία. Ωστόσο, ο VZV μπορεί να προκαλέσει επιπλοκές, ιδιαίτερα σε ενήλικες, σε ηλικιωμένους ή σε άτομα με μειωμένη ανοσία. Η πιθανότητα επιπλοκών αυξάνεται όταν η λοίμωξη είναι πιο εκτεταμένη ή όταν ο οργανισμός δυσκολεύεται να περιορίσει τον ιό.

Στην ανεμευλογιά, οι πιο συχνές επιπλοκές σχετίζονται με το δέρμα και το αναπνευστικό σύστημα. Στον έρπητα ζωστήρα, η σημαντικότερη και πιο συχνή επιπλοκή είναι η μεθερπητική νευραλγία, δηλαδή ο επίμονος νευροπαθητικός πόνος που μπορεί να παραμείνει για εβδομάδες ή μήνες μετά την υποχώρηση του εξανθήματος.

• βακτηριακή επιμόλυνση δερματικών βλαβών
• πνευμονία, ιδιαίτερα σε ενήλικες με ανεμευλογιά
• νευρολογικές επιπλοκές όπως εγκεφαλίτιδα ή παρεγκεφαλιδική αταξία
• οφθαλμικός ζωστήρας με πιθανή προσβολή κερατοειδούς
• μεθερπητική νευραλγία
• εκτεταμένη ή διασπαρμένη νόσος σε ανοσοκατεσταλμένους

Η μεθερπητική νευραλγία είναι η πιο συχνή επιπλοκή του ζωστήρα και εμφανίζεται κυρίως σε άτομα άνω των 60 ετών. Ο πόνος μπορεί να είναι καυστικός, διαξιφιστικός ή να συνοδεύεται από έντονη υπερευαισθησία στο δέρμα, ακόμη και μετά την πλήρη επούλωση των βλαβών.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται επίσης στον οφθαλμικό ζωστήρα. Όταν ο ιός επηρεάζει το τρίδυμο νεύρο και εμφανίζεται εξάνθημα γύρω από το μάτι ή στη μύτη, υπάρχει κίνδυνος κερατίτιδας ή άλλων οφθαλμικών επιπλοκών που μπορεί να επηρεάσουν την όραση.

Για αυτό, όταν ο πόνος είναι έντονος, το εξάνθημα βρίσκεται στο πρόσωπο ή ο ασθενής ανήκει σε ομάδα υψηλού κινδύνου, η έγκαιρη ιατρική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική.

10

VZV και εγκυμοσύνη

Η λοίμωξη από τον VZV κατά την εγκυμοσύνη χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, επειδή μπορεί να επηρεάσει τόσο τη μητέρα όσο και το έμβρυο. Αν μια έγκυος δεν έχει ανοσία και εκτεθεί στον ιό, είναι σημαντικό να αξιολογηθεί γρήγορα αν υπάρχουν προστατευτικά αντισώματα.

Ο έλεγχος γίνεται συνήθως με εξέταση VZV IgG. Αν η IgG είναι θετική, σημαίνει ότι υπάρχει ανοσία από προηγούμενη λοίμωξη ή εμβολιασμό και ο κίνδυνος είναι πολύ μικρός. Αν όμως η IgG είναι αρνητική, η έγκυος θεωρείται ευπαθής και μπορεί να χρειαστεί ειδική προφύλαξη.

• η λοίμωξη στην κύηση μπορεί να επηρεάσει μητέρα και έμβρυο
• λοίμωξη κοντά στον τοκετό αυξάνει τον κίνδυνο νεογνικής ανεμευλογιάς
• το εμβόλιο ανεμευλογιάς δεν χορηγείται κατά την εγκυμοσύνη

Σε ορισμένες περιπτώσεις έκθεσης, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ειδική ανοσοσφαιρίνη (VariZIG) για να μειωθεί ο κίνδυνος σοβαρής νόσου. Η απόφαση αυτή λαμβάνεται μετά από ιατρική αξιολόγηση και εξαρτάται από το χρονικό διάστημα από την έκθεση και από το ιστορικό ανοσίας.

Η γνώση της ανοσίας πριν από την κύηση βοηθά να αποφευχθούν περιττές ανησυχίες και να ληφθούν έγκαιρα μέτρα πρόληψης όταν χρειάζεται.

11

Αντιιική θεραπεία

Η αντιιική θεραπεία είναι πιο αποτελεσματική όταν αρχίζει νωρίς. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τον έρπητα ζωστήρα, όπου η έναρξη αγωγής μέσα στις πρώτες 72 ώρες από την εμφάνιση του εξανθήματος μπορεί να μειώσει τη διάρκεια των συμπτωμάτων, να περιορίσει τη βαρύτητα της νόσου και να συμβάλει στη μείωση του κινδύνου για επιπλοκές όπως η μεθερπητική νευραλγία.

Δεν χρειάζονται όλοι οι ασθενείς την ίδια θεραπευτική προσέγγιση. Σε ήπιες περιπτώσεις ανεμευλογιάς σε υγιή παιδιά συνήθως αρκεί υποστηρικτική αγωγή, ενώ σε ενήλικες, εγκύους, ανοσοκατεσταλμένους ή σε σοβαρή λοίμωξη μπορεί να χρειαστεί συστηματική αντιιική αγωγή και στενότερη παρακολούθηση.

Η αντιμετώπιση δεν περιορίζεται μόνο στα αντιιικά. Συχνά χρειάζεται επίσης αναλγησία, καλή φροντίδα του δέρματος, αποφυγή τραυματισμού των βλαβών και παρακολούθηση για πιθανές επιπλοκές. Στον ζωστήρα, η ανακούφιση του πόνου είναι βασικό μέρος της θεραπείας, γιατί ο νευροπαθητικός πόνος μπορεί να είναι πολύ έντονος.

Με απλά λόγια, η αντιιική θεραπεία δεν δίνεται σε όλους με τον ίδιο τρόπο. Η ηλικία, η βαρύτητα, η θέση του εξανθήματος και η κατάσταση του ανοσοποιητικού είναι τα στοιχεία που καθορίζουν πόσο γρήγορα και πόσο επιθετικά πρέπει να κινηθούμε.

12

Εμβολιασμός για ανεμευλογιά και ζωστήρα

Ο εμβολιασμός είναι το σημαντικότερο μέτρο πρόληψης απέναντι στον VZV. Υπάρχει ξεχωριστό εμβόλιο για την ανεμευλογιά και ξεχωριστό εμβόλιο για την πρόληψη του έρπητα ζωστήρα. Τα δύο εμβόλια δεν έχουν τον ίδιο στόχο: το πρώτο βοηθά να προληφθεί η πρωτογενής λοίμωξη, ενώ το δεύτερο στοχεύει να μειώσει την πιθανότητα επανενεργοποίησης και επιπλοκών σε μεγαλύτερες ηλικίες ή σε ειδικές ομάδες.

Εμβόλιο ανεμευλογιάς

Το εμβόλιο ανεμευλογιάς χορηγείται σε 2 δόσεις και έχει συμβάλει σημαντικά στη μείωση τόσο των περιστατικών όσο και των σοβαρών επιπλοκών της νόσου. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμο σε παιδιά, αλλά και σε ενήλικες χωρίς αποδεδειγμένη ανοσία όταν υπάρχει ιατρική ένδειξη.

• χορηγείται σε 2 δόσεις
• παιδικό σχήμα συνήθως 12–15 μηνών και 4–6 ετών
• προσφέρει υψηλή προστασία και μειώνει πολύ τη σοβαρή νόσο

Εμβόλιο ζωστήρα (Shingrix)

Το Shingrix στοχεύει στην πρόληψη του έρπητα ζωστήρα και ιδιαίτερα της μεθερπητικής νευραλγίας. Έχει ιδιαίτερη αξία σε μεγαλύτερες ηλικίες, όπου ο κίνδυνος επανενεργοποίησης του ιού και επίμονου νευροπαθητικού πόνου αυξάνεται αισθητά.

• συνιστάται σε όλους τους ενήλικες 50 ετών και άνω
• συνιστάται επίσης σε ανοσοκατεσταλμένους ενήλικες 19 ετών και άνω
• γίνεται σε 2 δόσεις

Με απλά λόγια, ο εμβολιασμός αλλάζει ουσιαστικά τη φυσική πορεία του VZV: μειώνει τις πιθανότητες πρώτης λοίμωξης όπου χρειάζεται και περιορίζει τον κίνδυνο σοβαρού ζωστήρα αργότερα στη ζωή.

13

Τι γίνεται μετά από έκθεση

Μετά από επαφή με άτομο που έχει ανεμευλογιά ή ενεργό έρπητα ζωστήρα, το πρώτο ερώτημα είναι αν υπάρχει ήδη ανοσία. Αυτό καθορίζει αν αρκεί απλή παρακολούθηση ή αν χρειάζεται ειδική προφύλαξη. Η σωστή αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική σε εγκύους, νεογνά, ανοσοκατεσταλμένους και άλλες ευπαθείς ομάδες.

Η διερεύνηση βασίζεται συνήθως στο ιστορικό προηγούμενης ανεμευλογιάς, στον εμβολιασμό ή, όταν υπάρχει αμφιβολία, σε έλεγχο VZV IgG. Αν αποδειχθεί ότι υπάρχει ανοσία, συνήθως δεν χρειάζεται κάποια επιπλέον παρέμβαση. Αν όμως δεν υπάρχει ανοσία και το άτομο είναι υψηλού κινδύνου, μπορεί να χρειαστεί μεταεκθεσιακή προφύλαξη.

• έλεγχος ιστορικού ή IgG όπου χρειάζεται
• σε επιλεγμένα άτομα μπορεί να γίνει εμβολιασμός μετά από έκθεση
• σε άτομα υψηλού κινδύνου μπορεί να χορηγηθεί VariZIG

Η ειδική ανοσοσφαιρίνη VariZIG δεν χορηγείται σε όλους, αλλά σε κατάλληλες περιπτώσεις υψηλού κινδύνου. Πρέπει να δίνεται όσο το δυνατόν νωρίτερα μετά την έκθεση και μπορεί να χορηγηθεί έως και 10 ημέρες μετά, όταν υπάρχει σωστή ένδειξη.

Για αυτό, σε κάθε έκθεση που αφορά έγκυο, νεογνό ή ανοσοκατεσταλμένο άτομο, δεν πρέπει να περιμένουμε την εμφάνιση συμπτωμάτων. Η έγκαιρη ιατρική αξιολόγηση κάνει τη διαφορά.

14

Πρόληψη και δημόσια υγεία

Η πρόληψη του VZV δεν βασίζεται μόνο στη θεραπεία, αλλά κυρίως στην έγκαιρη αναγνώριση, στην προστασία των ευπαθών ομάδων και στον σωστό εμβολιασμό. Επειδή ο ιός είναι ιδιαίτερα μεταδοτικός, ειδικά στην ανεμευλογιά, τα μέτρα δημόσιας υγείας έχουν ουσιαστικό ρόλο στη μείωση της διασποράς.

Σε επίπεδο καθημερινότητας, σημασία έχει να περιορίζεται η επαφή με άτομα που μπορεί να νοσήσουν σοβαρά, όπως έγκυοι χωρίς ανοσία, νεογνά και ανοσοκατεσταλμένοι. Σε επίπεδο συστήματος υγείας, η τεκμηρίωση ανοσίας των επαγγελματιών υγείας και η σωστή διαχείριση ύποπτων περιστατικών βοηθούν να αποφεύγονται αλυσίδες μετάδοσης.

• αποφυγή επαφής με ευπαθή άτομα όταν υπάρχει ενεργό εξάνθημα
• κάλυψη βλαβών στον ζωστήρα όπου είναι εφικτό
• τεκμηρίωση ανοσίας σε επαγγελματίες υγείας
• εμβολιασμός σύμφωνα με τις ισχύουσες συστάσεις

Σε οικογένειες, σχολεία, χώρους φροντίδας και δομές υγείας, η σωστή ενημέρωση έχει πρακτική αξία: βοηθά να αναγνωρίζονται νωρίς τα ύποπτα περιστατικά, να αποφεύγονται άσκοπες εκθέσεις και να προστατεύονται όσοι κινδυνεύουν περισσότερο.

Με απλά λόγια, ο συνδυασμός ενημέρωσης, τεκμηρίωσης ανοσίας, σωστής απομόνωσης όταν χρειάζεται και εμβολιασμού είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να περιοριστεί ο VZV στην κοινότητα.

15

Συχνές ερωτήσεις

Παρακάτω θα βρείτε σύντομες και πρακτικές απαντήσεις στις πιο συχνές ερωτήσεις για τον ιό ανεμευλογιάς-ζωστήρα, την ανεμευλογιά, τον έρπητα ζωστήρα, τις εξετάσεις και την πρόληψη.

16

Τι να θυμάστε

Ο ιός ανεμευλογιάς-ζωστήρας είναι ένας από τους ιούς που συχνά μοιάζουν «γνωστοί» αλλά κρύβουν σημαντικές κλινικές λεπτομέρειες. Τα βασικά σημεία που αξίζει να κρατήσετε είναι τα εξής:

Με απλά λόγια, ο VZV δεν είναι μόνο ένα παιδικό εξάνθημα ή ένας επώδυνος ζωστήρας. Είναι ένας ιός που χρειάζεται σωστή ερμηνεία, έγκαιρη θεραπευτική απόφαση και σωστή πρόληψη, ιδιαίτερα όταν αφορά άτομα υψηλού κινδύνου.

17

Κλείστε Ραντεβού & Βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.