1. Τι είναι η Δf508 μετάλλαξη

Η μετάλλαξη Δf508 (διαγραφή φαινυλαλανίνης στη θέση 508) είναι η συχνότερη παθογόνος αλλαγή στο γονίδιο CFTR (Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance Regulator).
Πρόκειται για διαγραφή τριών νουκλεοτιδίων που οδηγεί στην απώλεια ενός αμινοξέος (φαινυλαλανίνης) στην πρωτεΐνη CFTR. Η πρωτεΐνη αυτή λειτουργεί ως διαύλος ιόντων χλωρίου στην επιφάνεια των επιθηλιακών κυττάρων και είναι κρίσιμη για τη σωστή ισορροπία νερού και άλατος στους βλεννογόνους.

Η παρουσία της μετάλλαξης σε δύο αντίγραφα (ομοζυγωτία) προκαλεί την κυστική ίνωση, μια χρόνια και πολυσυστηματική νόσο που επηρεάζει κυρίως το αναπνευστικό και το πεπτικό σύστημα. Η παρουσία της σε ένα μόνο αντίγραφο (ετεροζυγωτία) καθιστά το άτομο φορέα χωρίς συνήθως εμφανή συμπτώματα, αλλά με σημασία για τον οικογενειακό προγραμματισμό.

Η Δf508 αντιπροσωπεύει περίπου το 70% των μεταλλάξεων που σχετίζονται με την κυστική ίνωση στις ευρωπαϊκές πληθυσμιακές ομάδες, κάτι που την καθιστά βασικό στόχο στον γενετικό έλεγχο και στην ανάπτυξη νέων φαρμακευτικών θεραπειών.

2. Σε ποιους αφορά

Ο έλεγχος για τη μετάλλαξη Δf508 αφορά κυρίως τρεις κατηγορίες ατόμων:

• Ασθενείς με ύποπτα συμπτώματα κυστικής ίνωσης: παιδιά ή ενήλικες με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα, παγκρεατική ανεπάρκεια, συχνές λοιμώξεις, καθυστέρηση ανάπτυξης.
• Συγγενείς ατόμων με κυστική ίνωση: αδέλφια, γονείς και άλλα μέλη οικογενειών όπου έχει ήδη διαγνωστεί η νόσος.
• Μελλοντικοί γονείς: ζευγάρια που σχεδιάζουν εγκυμοσύνη και θέλουν να γνωρίζουν αν είναι φορείς ώστε να εκτιμηθεί ο κίνδυνος να αποκτήσουν παιδί με κυστική ίνωση.

Επιπλέον, η εξέταση συνιστάται σε:

• Άτομα που έχουν θετικό νεογνικό έλεγχο για κυστική ίνωση.
• Γονείς που έχουν ήδη παιδί με κυστική ίνωση.
• Περιπτώσεις προγεννητικού ελέγχου όπου έχει ανιχνευθεί η μετάλλαξη στον έναν γονέα.
• Ασθενείς με άτυπες μορφές της νόσου ή μεμονωμένα συμπτώματα όπως υπογονιμότητα στους άνδρες (συγγενής απουσία σπερματικού πόρου).

Ο εντοπισμός φορείας είναι σημαντικός γιατί δύο φορείς έχουν 25% πιθανότητα να αποκτήσουν παιδί με κυστική ίνωση, 50% πιθανότητα παιδί-φορέα και 25% πιθανότητα παιδί χωρίς τη μετάλλαξη.

3. Συμπτώματα & Επιπτώσεις

Η μετάλλαξη Δf508 όταν είναι παρούσα σε δύο αντίγραφα (ομοζυγωτία) οδηγεί στην εμφάνιση της κλασικής μορφής κυστικής ίνωσης. Πρόκειται για πολυσυστηματική νόσο με κυριότερα τα εξής χαρακτηριστικά:

• Αναπνευστικό σύστημα: χρόνια βήχας, επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις, βρογχεκτασίες, προοδευτική επιδείνωση της πνευμονικής λειτουργίας.
• Πεπτικό σύστημα: παγκρεατική ανεπάρκεια με δυσαπορρόφηση λιπών και βιταμινών, στεατόρροια, καθυστέρηση αύξησης και απώλεια βάρους.
• Ηπατοχολικά προβλήματα: λιπώδης διήθηση, κίρρωση, χολόλιθοι.
• Αναπαραγωγικό σύστημα: συγγενής απουσία σπερματικού πόρου στους άνδρες, μειωμένη γονιμότητα στις γυναίκες.
• Ηλεκτρολυτικές διαταραχές: υψηλή περιεκτικότητα νατρίου και χλωρίου στον ιδρώτα, που μπορεί να οδηγήσει σε αφυδάτωση ή υπονατριαιμία.

Σε άτομα που είναι ετερόζυγα (φορείς), συνήθως δεν υπάρχουν συμπτώματα. Ωστόσο, η γνώση της φορείας είναι κρίσιμη για τον οικογενειακό προγραμματισμό, γιατί δύο φορείς έχουν αυξημένο κίνδυνο να αποκτήσουν παιδί με τη νόσο.

Η βαρύτητα των συμπτωμάτων μπορεί να διαφέρει ακόμη και μεταξύ ατόμων με την ίδια μετάλλαξη, λόγω περιβαλλοντικών παραγόντων ή άλλων γενετικών μεταλλάξεων. Η πρώιμη διάγνωση και η εξειδικευμένη φροντίδα βελτιώνουν σημαντικά την ποιότητα και το προσδόκιμο ζωής.

4. Διάγνωση & Εργαστηριακός Έλεγχος

Η διάγνωση της μετάλλαξης Δf508 γίνεται αποκλειστικά με γενετική/μοριακή ανάλυση DNA. Στα περισσότερα εργαστήρια χρησιμοποιούνται τεχνικές PCR σε συνδυασμό με ανάλυση αλληλουχίας ή υβριδισμό για την ανίχνευση της συγκεκριμένης διαγραφής στο γονίδιο CFTR. Το δείγμα μπορεί να είναι:

• Αίμα (EDTA) από φλεβική αιμοληψία
• Στοματικό επίχρισμα (buccal swab) για μη επεμβατικό έλεγχο
• Αμνιακό υγρό ή χοριακές λάχνες σε προγεννητικό έλεγχο

Στην πράξη, η αναζήτηση της Δf508 γίνεται:

• Ως μεμονωμένος έλεγχος (targeted mutation) για φορείς ή γνωστούς ασθενείς.
• Ως μέρος εκτεταμένου πάνελ μεταλλάξεων CFTR που περιλαμβάνει δεκάδες κοινές μεταλλάξεις για πληρέστερη εικόνα.
• Σε νεογνικό έλεγχο σε χώρες που έχει ενταχθεί στα υποχρεωτικά screening.

Η δοκιμασία ιδρώτα (μέτρηση χλωρίου στον ιδρώτα) εξακολουθεί να είναι η βασική λειτουργική δοκιμασία για τη διάγνωση της κυστικής ίνωσης· ωστόσο, ο γενετικός έλεγχος παρέχει την αιτιολογική επιβεβαίωση και είναι κρίσιμος για:

• Επιβεβαίωση διάγνωσης σε ασθενείς με ύποπτα ή αμφίβολα αποτελέσματα.
• Εντοπισμό φορέων στην οικογένεια.
• Προγεννητικό και προεμφυτευτικό έλεγχο.
• Καθοδήγηση θεραπείας (π.χ. επιλογή CFTR modulators που στοχεύουν ειδικά τη Δf508).

Η εξέταση δεν απαιτεί ιδιαίτερη προετοιμασία. Ο χρόνος αποτελέσματος κυμαίνεται συνήθως από λίγες εργάσιμες ημέρες έως μία εβδομάδα, ανάλογα με το εργαστήριο. Τα αποτελέσματα πρέπει να ερμηνεύονται από ειδικό ιατρό/γενετιστή, καθώς υπάρχουν περιπτώσεις σύνθετης ετεροζυγωτίας με διαφορετικές μεταλλάξεις.

Συχνά, το εργαστήριο συνοδεύει την έκθεση με σαφή αναφορά: «Ομοζυγωτία Δf508 – διάγνωση κυστικής ίνωσης» ή «Ετεροζυγωτία Δf508 – φορεία». Αυτές οι πληροφορίες είναι καθοριστικές για τη συμβουλευτική και τον οικογενειακό σχεδιασμό.

5. Θεραπευτικές επιλογές

Η διαχείριση της κυστικής ίνωσης που οφείλεται σε ομοζυγωτία της μετάλλαξης Δf508 έχει εξελιχθεί σημαντικά. Η θεραπευτική προσέγγιση σήμερα περιλαμβάνει τόσο συμπτωματική αγωγή όσο και στοχευμένες θεραπείες για την πρωτεΐνη CFTR.

Α. Συμπτωματική αντιμετώπιση

• Αναπνευστικό σύστημα: καθημερινή φυσιοθεραπεία και παροχέτευση εκκρίσεων, εισπνεόμενα βλεννολυτικά (δινάση άλφα, υπέρτονο διάλυμα NaCl), προφυλακτικά και θεραπευτικά αντιβιοτικά για χρόνιες λοιμώξεις.
• Πεπτικό σύστημα: χορήγηση παγκρεατικών ενζύμων με τα γεύματα, λιποδιαλυτές βιταμίνες (A, D, E, K), θερμιδικά πλούσια διατροφή για κάλυψη αυξημένων αναγκών.
• Υποστήριξη αναπνοής: οξυγονοθεραπεία και σε προχωρημένα στάδια εκτίμηση για μεταμόσχευση πνευμόνων.
• Αντιμετώπιση επιπλοκών: έλεγχος διαβήτη που σχετίζεται με κυστική ίνωση, ηπατική νόσος, υπογονιμότητα.

Β. Στοχευμένες θεραπείες CFTR modulators

Η μετάλλαξη Δf508 προκαλεί διαταραχή στη σωστή αναδίπλωση και διακίνηση της πρωτεΐνης CFTR. Σήμερα κυκλοφορούν φάρμακα που δρουν στην αιτία:

• Ivacaftor: επιλεκτικός ποτενσιαλιστής για ορισμένες μεταλλάξεις (όχι επαρκής ως μονοθεραπεία για Δf508).
• Lumacaftor/Ivacaftor: συνδυασμός διορθωτή + ποτενσιαλιστή, εγκεκριμένος για ομοζυγωτία Δf508 σε συγκεκριμένες ηλικίες.
• Tezacaftor/Ivacaftor: νεότερος συνδυασμός με βελτιωμένο προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών.
• Elexacaftor/Tezacaftor/Ivacaftor (Trikafta®): τριπλός συνδυασμός που έχει δείξει σημαντική βελτίωση της αναπνευστικής λειτουργίας και ποιότητας ζωής σε ασθενείς με τουλάχιστον ένα αλληλόμορφο Δf508.

Η επιλογή του κατάλληλου σχήματος γίνεται βάσει του γονοτύπου, της ηλικίας και της ανοχής του ασθενούς, σε συνεργασία με εξειδικευμένο κέντρο κυστικής ίνωσης.

Γ. Γενετική συμβουλευτική

Η αναγνώριση φορείας ή διάγνωσης κυστικής ίνωσης πρέπει να συνοδεύεται από γενετική συμβουλευτική. Τα ζευγάρια φορέων ενημερώνονται για τις πιθανότητες κληρονόμησης (25% παιδί με νόσο, 50% φορέας, 25% χωρίς τη μετάλλαξη) και τις διαθέσιμες επιλογές προγεννητικού ή προεμφυτευτικού ελέγχου.

Δ. Υποστηρικτικές παρεμβάσεις

• Εμβολιασμός (γρίπη, πνευμονιόκοκκος) για μείωση λοιμώξεων.
• Ψυχολογική υποστήριξη ασθενούς και οικογένειας.
• Συμμετοχή σε μητρώα και κλινικές μελέτες για πρόσβαση σε νεότερες θεραπείες.

Η πρώιμη διάγνωση και ένα πολυεπιστημονικό πρόγραμμα φροντίδας έχουν αυξήσει σημαντικά το προσδόκιμο ζωής των ασθενών με Δf508 κυστική ίνωση. Ο φορέας δεν χρειάζεται θεραπεία αλλά ωφελείται από ενημέρωση και συμβουλευτική.

6. Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

7. Προγραμματισμός Εξέτασης & Επικοινωνία

Η εξέταση για τη μετάλλαξη Δf508 πραγματοποιείται με ασφάλεια και αξιοπιστία στο μικροβιολογικό μας εργαστήριο. Το δείγμα λαμβάνεται εύκολα (αίμα ή στοματικό επίχρισμα) και αποστέλλεται για μοριακή ανάλυση DNA. Η διαδικασία δεν απαιτεί καμία ιδιαίτερη προετοιμασία από τον εξεταζόμενο και τα αποτελέσματα παραδίδονται εντός λίγων εργάσιμων ημερών, συνοδευόμενα από λεπτομερή αναφορά και δυνατότητα γενετικής συμβουλευτικής.

Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μας για:

• Κλείσιμο ραντεβού για την εξέταση Δf508.
• Ενημέρωση για το κόστος και τον χρόνο παράδοσης αποτελεσμάτων.
• Συμβουλευτική για φορείς και οικογενειακό προγραμματισμό.

Για πρόσθετες πληροφορίες σχετικά με την κυστική ίνωση, τις μεταλλάξεις του CFTR και τις νεότερες θεραπευτικές επιλογές, μπορείτε να απευθυνθείτε στον θεράποντα ιατρό σας ή να ζητήσετε γενετική συμβουλευτική από πιστοποιημένο γενετιστή.

8. Βιβλιογραφία