📑 Περιεχόμενα
- 1) Εισαγωγή – Τι είναι η Κοιλιοκάκη;
- 2) Επιδημιολογία & Βάρος Νόσου
- 3) Παθογένεια: Γλουτένη, HLA-DQ2/DQ8 & Ανοσία
- 4) Κλινική Εικόνα (παιδιά/ενήλικες, κλασική & μη κλασική)
- 5) Εξωεντερικές Εκδηλώσεις
- 6) Διαφορική Διάγνωση
- 7) Εργαστηριακός Έλεγχος (tTG-IgA, EMA, DGP, ολική IgA, HLA)
- 8) Ενδοσκόπηση, Βιοψία & Ταξινόμηση Marsh
- 9) Κριτήρια Διάγνωσης (ενήλικες/παιδιά)
- 10) Κύηση & Γονιμότητα
- 11) Παιδιατρικοί Ασθενείς: Ιδιαιτερότητες
- 12) Συχνές Συννοσηρότητες & Συνδέσεις (Θυρεοειδίτιδα, ΣΔ1, Ηπατικά, Οστά)
- 13) Δίαιτα Ελεύθερη Γλουτένης (GFD): Πρακτικός Οδηγός
- 14) Επιμόλυνση & Διαχείριση Καθημερινότητας
- 15) Παρακολούθηση, Δείκτες Απόκρισης & Follow-up
- 16) Επιπλοκές (Μη Ανταποκρινόμενη/Ανθεκτική Κοιλιοκάκη, ΕΑΤL)
- 17) Εξετάσεις που πραγματοποιούνται στο μικροβιολογικό
- 18) Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
- 19) Βιβλιογραφία & Πηγές
- 20) CTA – Κλείσε Ραντεβού & Δες τον Κατάλογο Εξετάσεων
1) Εισαγωγή – Τι είναι η Κοιλιοκάκη;
Η κοιλιοκάκη (celiac disease) είναι ένα χρόνιο, ανοσομεσολαβούμενο νόσημα που
προκαλείται από την έκθεση στη γλουτένη — μία πρωτεΐνη που βρίσκεται στο σιτάρι, το κριθάρι και τη
σίκαλη. Σε γενετικά προδιατεθειμένα άτομα (κυρίως φορείς HLA-DQ2 και/ή HLA-DQ8),
η γλουτένη πυροδοτεί παθολογική ανοσολογική απόκριση στο λεπτό έντερο, οδηγώντας σε φλεγμονή,
επιπέδωση των λαχνών (villus atrophy) και δυσαπορρόφηση θρεπτικών συστατικών.
Παρότι ιστορικά θεωρούνταν νόσημα της παιδικής ηλικίας με «κλασικά» γαστρεντερικά συμπτώματα (διάρροια, κοιλιακό άλγος,
φούσκωμα), σήμερα αναγνωρίζεται ως πολυδιάστατη κλινική οντότητα με ευρύ φάσμα εκδηλώσεων:
από σιωπηρή/ολιγοσυμπτωματική μορφή έως εξωεντερικές εκδηλώσεις (αναιμία, οστεοπενία/οστεοπόρωση, νευρολογικά,
δερματικά, γυναικολογικά/αναπαραγωγικά κ.ά.). Η διάγνωση στηρίζεται σε συνδυασμό ορολογικών δοκιμασιών
(π.χ. tTG-IgA, EMA) και, σε πολλές περιπτώσεις, επιβεβαίωσης με
ενδοσκοπική βιοψία. Η θεραπεία εκλογής είναι η διά βίου αυστηρή δίαιτα ελεύθερη γλουτένης (GFD),
με τεκμηριωμένη κλινική και ιστολογική βελτίωση όταν τηρείται σωστά.
🔎 Γρήγορα Σημεία (Key Facts)
- Ανοσολογικά μεσολαβούμενη εντεροπάθεια από γλουτένη σε φορείς HLA-DQ2/DQ8.
- Εντερικές + εξωεντερικές εκδηλώσεις· πολλές περιπτώσεις διαφεύγουν λόγω μη κλασικής εικόνας.
- Διάγνωση: ορολογία (tTG-IgA, EMA, ± DGP, ολική IgA) ± ενδοσκοπική βιοψία με Marsh ταξινόμηση.
- Θεραπεία: διά βίου αυστηρή GFD· απαιτείται εκπαίδευση για επιμόλυνση & ανάγνωση ετικετών.
- Παρακολούθηση: κλινική ανταπόκριση, ορολογικοί δείκτες, θρέψη/μικροθρεπτικά, οστική υγεία.
⚠️ Προσοχή πριν ξεκινήσεις δίαιτα χωρίς γλουτένη
Μην διακόψεις τη γλουτένη πριν ολοκληρωθεί ο εργαστηριακός/ενδοσκοπικός έλεγχος, διότι μπορεί να
προκύψουν ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα και να δυσκολέψει η διάγνωση. Συζήτησε πρώτα με τον ιατρό σου.
Η κοιλιοκάκη διαφέρει από την ευαισθησία στη γλουτένη χωρίς κοιλιοκάκη και την αλλεργία στο σιτάρι,
οι οποίες έχουν διαφορετικούς μηχανισμούς, κριτήρια διάγνωσης και αντιμετώπιση. Στις επόμενες ενότητες θα
παρουσιαστεί, με πρακτικό και φιλικό τρόπο, ό,τι χρειάζεται να γνωρίζει ένας ασθενής αλλά και
ο επαγγελματίας υγείας: από τα συμπτώματα και τον έλεγχο μέχρι τις λεπτομέρειες της GFD, την
αποφυγή επιμόλυνσης και το εξατομικευμένο follow-up.
✅ Τι κερδίζεις από αυτόν τον οδηγό
- Καθαρά βήματα για διάγνωση & παρακολούθηση.
- Checklist για δίαιτα χωρίς γλουτένη και αποφυγή επιμόλυνσης.
- Συμβουλές για παιδιά, εγκυμοσύνη και συχνές συννοσηρότητες.
2) Επιδημιολογία & Βάρος Νόσου
Η κοιλιοκάκη αποτελεί ένα από τα πιο συχνά αυτοάνοσα νοσήματα παγκοσμίως. Ο επιπολασμός εκτιμάται
περίπου στο 1% του γενικού πληθυσμού, με γεωγραφικές διακυμάνσεις (Ευρώπη, Βόρεια Αμερική, Μέση Ανατολή)
και αυξητική τάση αναγνώρισης λόγω ευρύτερου ελέγχου και καλύτερης ευαισθητοποίησης. Παρά τη σχετικά υψηλή συχνότητα,
ένα σημαντικό ποσοστό παραμένει αδιάγνωστο λόγω μη κλασικής συμπτωματολογίας ή σιωπηρής νόσου.
Η νόσος μπορεί να εμφανιστεί σε κάθε ηλικία, από τη νηπιακή έως την τρίτη ηλικία. Υπάρχει ήπια
υπεροχή στις γυναίκες, ενώ οικογενειακές μελέτες δείχνουν αυξημένο κίνδυνο σε συγγενείς πρώτου βαθμού.
Συχνά ανιχνεύεται μέσω στοχευμένου ελέγχου σε ομάδες υψηλού κινδύνου (π.χ. ΣΔ τύπου 1, αυτοάνοσα θυρεοειδικά,
Δερματίτιδα Ερπετοειδής, Σύνδρομο Down, Turner, Williams).
📌 Ποιοι πρέπει να ελέγχονται προληπτικά;
- Συγγενείς 1ου βαθμού ασθενών με κοιλιοκάκη.
- Ασθενείς με ΣΔ τύπου 1, αυτοάνοση θυρεοειδίτιδα, αυτοάνοση ηπατίτιδα.
- Δερματίτιδα ερπετοειδής, αναιμία σιδηροπενική ανεξήγητη, ανεξήγητη οστεοπενία/οστεοπόρωση.
- Σύνδρομα Down, Turner, Williams.
- Χρόνια διάρροια/φούσκωμα, απώλεια βάρους, υπογονιμότητα/υποτροπιάζουσες αποβολές.
Το κλινικό βάρος της κοιλιοκάκης υπερβαίνει τα γαστρεντερικά συμπτώματα: επηρεάζει την ποιότητα ζωής,
σχετίζεται με ελλείψεις μικροθρεπτικών (σίδηρος, φυλλικό, Β12, D, ασβέστιο), χαμηλή οστική πυκνότητα, αιματολογικές
διαταραχές και αυξημένο κίνδυνο ορισμένων επιπλοκών όταν η νόσος παραμένει αδιάγνωστη ή μη ελεγχόμενη.
⚠️ Υπενθύμιση για επιδημιολογία
Ο πραγματικός επιπολασμός υποεκτιμάται: πολλοί ασθενείς εμφανίζουν μη κλασικά ή
εξωεντερικά συμπτώματα. Η υψηλή υποψία και ο σωστός προσυμπτωματικός έλεγχος σε ομάδες κινδύνου
αυξάνει την έγκαιρη διάγνωση.
3) Παθογένεια: Γλουτένη, HLA-DQ2/DQ8 & Ανοσία
Η κοιλιοκάκη αναπτύσσεται σε γενετικά προδιατεθειμένα άτομα, σχεδόν πάντα φορείς των HLA-DQ2
και/ή HLA-DQ8. Η γλουτένη (πρωτεΐνη του σίτου, κριθαριού, σίκαλης) περιέχει
πλούσια σε προλίνη και γλουταμίνη πεπτίδια (π.χ. γλιαδίνη) που ανθεκτικοποιούν την
πέψη στο γαστρεντερικό και διευκολύνουν την παραμονή ανοσοδιεγερτικών τμημάτων στον εντερικό αυλό.
Κεντρικό ρόλο παίζει η ιστική τρανσγλουταμινάση (tTG), η οποία αποαμιδώνει πεπτίδια γλιαδίνης,
αυξάνοντας τη συγγένειά τους για τις HLA-DQ2/DQ8 υποδοχικές αυλακώσεις στα αντιγονοπαρουσιαστικά κύτταρα.
Έτσι, ενεργοποιούνται T-λεμφοκύτταρα CD4+ στον εντερικό βλεννογόνο, που εκκρίνουν κυτταροκίνες και
προάγουν φλεγμονή, ενώ παράλληλα διεγείρονται Β-κύτταρα με παραγωγή αντι-tTG και αντι-ενδομυϊκών
αντισωμάτων (EMA).
🧬 Σχηματική ακολουθία παθογένειας (βήμα-βήμα)
- Λήψη γλουτένης → ανθεκτικά πεπτίδια γλιαδίνης παραμένουν στον εντερικό αυλό.
- Διέλευση πεπτιδίων στο χόριο και αποαμίδωση από tTG → υψηλότερη ανοσογονικότητα.
- Παρουσίαση σε HLA-DQ2/DQ8 → ενεργοποίηση CD4+ Τ-κυττάρων.
- Φλεγμονώδης απάντηση, αύξηση ενδοεπιθηλιακών λεμφοκυττάρων, επιπέδωση λαχνών.
- Παραγωγή αυτοαντισωμάτων (anti-tTG, EMA) από Β-κύτταρα.
- Κλινική εικόνα: δυσαπορρόφηση, εντερικά & εξωεντερικά συμπτώματα.
Πέρα από το HLA, μη-HLA γενετικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες επηρεάζουν την
εκδήλωση: μικροβίωμα, λοιμώξεις, ποσότητα/χρονισμός εισαγωγής γλουτένης, θηλασμός, και συνολικά «εντερική διαπερατότητα».
Η αλληλεπίδραση αυτών των παραμέτρων καθορίζει ποια προδιατεθειμένα άτομα θα αναπτύξουν κλινική νόσο.
✅ Τι σημαίνει πρακτικά για τη διάγνωση;
- Η παρουσία HLA-DQ2/DQ8 είναι απαραίτητη αλλά όχι επαρκής για νόσηση.
- Η αρνητικότητα για DQ2/DQ8 καθιστά τη διάγνωση κοιλιοκάκης εξαιρετικά απίθανη.
- Τα αντι-tTG IgA και EMA αντανακλούν την ανοσολογική διαδικασία και
χρησιμοποιούνται για έλεγχο/παρακολούθηση.
⚠️ Μην συγχέεις οντότητες
Η ευαισθησία στη γλουτένη χωρίς κοιλιοκάκη και η αλλεργία στο σιτάρι έχουν διαφορετικούς
μηχανισμούς (μη αυτοάνοσοι και IgE-μεσολαβούμενοι αντίστοιχα) και διαφορετικά κριτήρια διάγνωσης/αντιμετώπισης.
4) Κλινική Εικόνα (Παιδιά & Ενήλικες)
Η κλινική εικόνα της κοιλιοκάκης παρουσιάζει μεγάλη ετερογένεια. Διακρίνουμε την
κλασική μορφή με εμφανή γαστρεντερικά συμπτώματα, αλλά και τη μη κλασική/σιωπηρή μορφή
όπου κυριαρχούν εξωεντερικά ή ήπια συμπτώματα. Αυτό εξηγεί γιατί πολλοί ασθενείς παραμένουν αδιάγνωστοι για χρόνια.
📊 Κλασική vs Μη Κλασική Κοιλιοκάκη
| Κλασική μορφή | Μη κλασική μορφή |
|---|
| Χρόνια διάρροια | Αναιμία σιδηροπενική |
| Φούσκωμα, κοιλιακό άλγος | Χαμηλή οστική πυκνότητα / οστεοπόρωση |
| Απώλεια βάρους / καθυστέρηση ανάπτυξης | Υπογονιμότητα, υποτροπιάζουσες αποβολές |
| Στεατόρροια | Νευρολογικά: περιφερική νευροπάθεια, αταξία |
Στα παιδιά, η νόσος μπορεί να εκδηλωθεί με καχεξία, καθυστέρηση ανάπτυξης, ανορεξία,
ευερεθιστότητα και χαρακτηριστική διάρροια. Στους ενήλικες, τα συμπτώματα είναι συχνά
μη ειδικά (κόπωση, αναιμία, διάρροια ή δυσκοιλιότητα, αίσθημα πληρότητας).
⚠️ Συμβουλή για ασθενείς
Μην αγνοείς χρόνια γαστρεντερικά ενοχλήματα ή ανεξήγητες ελλείψεις βιταμινών/σιδήρου.
Μπορεί να κρύβεται κοιλιοκάκη πίσω από αυτά.
5) Εξωεντερικές Εκδηλώσεις
Η κοιλιοκάκη δεν περιορίζεται μόνο στο έντερο. Πολλοί ασθενείς εμφανίζουν εξωεντερικές εκδηλώσεις,
που μπορεί να είναι το πρώτο ή και το μοναδικό σύμπτωμα. Η αναγνώρισή τους είναι κρίσιμη για έγκαιρη διάγνωση.
🩺 Συχνές εξωεντερικές εκδηλώσεις
- Αιματολογικές: Αναιμία σιδηροπενική, μακροκυττάρωση (έλλειψη Β12/φυλλικού).
- Οστικές: Οστεοπενία, οστεοπόρωση, αυξημένος κίνδυνος καταγμάτων.
- Νευρολογικές: Περιφερική νευροπάθεια, αταξία, κατάθλιψη, ημικρανίες.
- Δερματικές: Δερματίτιδα ερπετοειδής (παθογνωμονική εκδήλωση).
- Γυναικολογικές: Υπογονιμότητα, υποτροπιάζουσες αποβολές, καθυστερημένη εμμηναρχή.
- Ηπατικές: Ήπια αύξηση τρανσαμινασών, αυτοάνοση ηπατίτιδα.
- Οδοντικές: Υποπλασία αδαμαντίνης, συχνές τερηδόνες.
Οι εκδηλώσεις αυτές συχνά οδηγούν τον ασθενή σε άλλες ιατρικές ειδικότητες (αιματολόγο, ενδοκρινολόγο, γυναικολόγο),
καθυστερώντας τη διάγνωση. Η σύνδεση με κοιλιοκάκη πρέπει να διερευνάται ειδικά όταν συνυπάρχουν
παθολογικές ορολογικές δοκιμασίες.
✅ Κλινικό «Red Flag»
Η ανεύρεση ανεξήγητης αναιμίας σιδηροπενικής σε ενήλικα, ιδιαίτερα γυναίκα,
αποτελεί ένδειξη ελέγχου για κοιλιοκάκη.
6) Διαφορική Διάγνωση
Η κοιλιοκάκη μπορεί να μιμηθεί ή να συγχέεται με πολλές άλλες παθήσεις του
γαστρεντερικού και όχι μόνο. Η σωστή διαφορική διάγνωση είναι κρίσιμη ώστε να
αποφευχθεί λανθασμένη ή καθυστερημένη θεραπεία.
| Νόσημα | Κλινικά / Εργαστηριακά Χαρακτηριστικά | Διαφοροδιάγνωση από Κοιλιοκάκη |
|---|
| Σύνδρομο Ευερέθιστου Εντέρου (IBS) | Διάρροια, κοιλιακό άλγος, φούσκωμα, χωρίς οργανική βλάβη. | Απουσία ορολογικών/ιστολογικών δεικτών· φυσιολογική βιοψία. |
| Δυσαπορρόφηση λακτόζης | Διάρροια & φούσκωμα μετά από γαλακτοκομικά. | Δοκιμασία αναπνοής υδρογόνου· απουσία αντισωμάτων κοιλιοκάκης. |
| Νόσος Crohn | Φλεγμονή σε όλο το πεπτικό· κοιλιακό άλγος, αιματηρές κενώσεις. | Κολονοσκόπηση/βιοψία με κοκκιώματα· CRP↑. |
| Αλλεργία στο Σιτάρι (IgE-μεσολαβούμενη) | Οξεία συμπτώματα (εξάνθημα, βρογχόσπασμος) μετά κατανάλωση σιταριού. | Θετικά RAST/skin prick tests· άμεση αντίδραση. |
| Ευαισθησία στη Γλουτένη χωρίς Κοιλιοκάκη | Γαστρεντερικά & νευρολογικά συμπτώματα, βελτίωση με GFD. | Αρνητικά αντισώματα, φυσιολογική βιοψία. |
| Τροπική Σπρου | Δυσαπορρόφηση σε τροπικές χώρες. | Ιστορικό διαμονής σε ενδημική περιοχή, απάντηση σε αντιβιοτικά. |
| Υποτροπιάζουσες Γαστρεντερίτιδες / Παράσιτα | Διάρροια, απώλεια βάρους. | Ανίχνευση παρασίτων στα κόπρανα. |
✅ Πρακτικό Tip
Εάν η βιοψία είναι φυσιολογική αλλά η ορολογία θετική, επανεξέτασε την πιθανότητα
άλλων αιτίων ή κάνε επανάληψη της εξέτασης με τον ασθενή σε δίαιτα με γλουτένη.
⚠️ Προσοχή
Η πρώιμη έναρξη δίαιτας χωρίς γλουτένη πριν ολοκληρωθεί η διερεύνηση μπορεί να
«σβήσει» τα ιστολογικά ευρήματα και να δυσχεράνει τη διαφορική διάγνωση.
7) Εργαστηριακός Έλεγχος
Ο εργαστηριακός έλεγχος είναι ο ακρογωνιαίος λίθος για τη διάγνωση και παρακολούθηση
της κοιλιοκάκης. Οι ορολογικές εξετάσεις κατευθύνουν τον κλινικό ιατρό και συνδυάζονται με
ενδοσκόπηση/βιοψία για επιβεβαίωση. Ο έλεγχος περιλαμβάνει κυρίως αντισώματα που στρέφονται κατά της
ιστικής τρανσγλουταμινάσης (tTG), της ενδομυΐας (EMA), και των
πεπτιδίων αποαμιδωμένης γλιαδίνης (DGP), καθώς και την ολική IgA.
🧪 Κύριες Εργαστηριακές Εξετάσεις στην Κοιλιοκάκη
| Δοκιμασία | Στόχος/Αντίσωμα | Ευαισθησία | Ειδικότητα | Σχόλιο |
|---|
| tTG-IgA | Ιστική τρανσγλουταμινάση | ~95% | ~95% | Πρώτη επιλογή· αυξάνεται με ενεργό νόσο, μειώνεται με GFD. |
| EMA-IgA | Ενδομυϊκά αντιγόνα | 90–95% | >98% | Πολύ ειδική· απαιτεί ανοσοφθορισμό· χρήσιμη επιβεβαίωση. |
| DGP (IgG/IgA) | Αποαμιδωμένα πεπτίδια γλιαδίνης | 80–90% | 85–95% | Χρήσιμα σε παιδιά <5 ετών· λιγότερο αξιόπιστα σε ενήλικες. |
| Ολική IgA | Συνολικά επίπεδα IgA | – | – | Απαραίτητο για έλεγχο ανεπάρκειας IgA (3–7% των ασθενών). |
| HLA-DQ2/DQ8 | Γενετική προδιάθεση | >95% (αρνητικό = σχεδόν αποκλείει) | Χαμηλή | Δεν επιβεβαιώνει· μόνο αποκλείει αν είναι αρνητικό. |
Οι tTG-IgA αποτελούν την εξέταση πρώτης γραμμής σε ενήλικες και παιδιά >2 ετών.
Η EMA-IgA χρησιμοποιείται ως επιβεβαιωτική, ειδικά σε οριακά αποτελέσματα. Οι
DGP-IgG είναι ιδιαίτερα χρήσιμες σε παιδιά <5 ετών ή σε ασθενείς με ανεπάρκεια IgA.
⚠️ Προαναλυτικοί Παράγοντες
- Ο ασθενής πρέπει να καταναλώνει γλουτένη πριν τον έλεγχο (διαφορετικά → ψευδώς αρνητικά).
- Συνοδές λοιμώξεις ή αυτοάνοσα μπορεί να δώσουν παροδικά θετικά αποτελέσματα.
- Η ανεπάρκεια IgA οδηγεί σε ψευδώς αρνητικά σε tTG-IgA/EMA· τότε χρειάζονται IgG δοκιμασίες.
✅ Πρακτικές Συστάσεις
- Ξεκινάμε πάντα με tTG-IgA + ολική IgA.
- Αν ολική IgA χαμηλή → προσθήκη DGP-IgG ή tTG-IgG.
- Σε παιδιά, τα πολύ υψηλά tTG-IgA (>10× ULN) + EMA (+) μπορεί να επιτρέψουν διάγνωση χωρίς βιοψία (σύμφωνα με ESPGHAN).
- Η παρακολούθηση μετά την GFD γίνεται με πτωτική τάση των αντισωμάτων.
Η ολοκληρωμένη στρατηγική ορολογικού ελέγχου πρέπει να εξατομικεύεται ανάλογα με την ηλικία, το ανοσολογικό
προφίλ του ασθενούς και την κλινική υποψία. Σε κάθε περίπτωση, τα αποτελέσματα πρέπει να ερμηνεύονται
σε συνδυασμό με την ενδοσκόπηση και τη βιοψία.
8) Ενδοσκόπηση, Βιοψία & Ταξινόμηση Marsh
Η ενδοσκόπηση ανώτερου πεπτικού με βιοψία δωδεκαδακτύλου αποτελεί
τη χρυσή μέθοδο για την επιβεβαίωση της διάγνωσης κοιλιοκάκης. Συνιστάται η λήψη
≥4 δειγμάτων από το κατιόν τμήμα και ≥1 από το βολβό δωδεκαδακτύλου,
διότι οι βλάβες μπορεί να είναι άνισα κατανεμημένες.
Τα ιστολογικά ευρήματα αξιολογούνται με βάση την ταξινόμηση Marsh, η οποία περιγράφει
τον βαθμό φλεγμονής και ατροφίας των λαχνών.
| Στάδιο Marsh | Ιστολογικά Ευρήματα | Σχόλιο |
|---|
| Marsh 0 | Φυσιολογικός βλεννογόνος | Αποκλείει ενεργό κοιλιοκάκη· μπορεί να υπάρχει λανθάνουσα μορφή. |
| Marsh 1 | Αυξημένα ενδοεπιθηλιακά λεμφοκύτταρα (IELs >30/100 επιθηλιακά) | Μη ειδικό εύρημα· απαιτείται κλινικο-ορολογική συσχέτιση. |
| Marsh 2 | IELs + Υπερπλασία κρυπτών | Σπανιότερο· ενδιάμεσο στάδιο πριν την ατροφία λαχνών. |
| Marsh 3 (a–c) | IELs + Υπερπλασία κρυπτών + Ατροφία λαχνών (μερική, υποσύνολη ή ολική) | Παθογνωμονικό για κοιλιοκάκη σε συνδυασμό με θετική ορολογία. |
🔬 Σημαντικά για τη βιοψία
- Ο ασθενής πρέπει να καταναλώνει γλουτένη πριν την εξέταση (τουλάχιστον 6 εβδομάδες).
- Λήψη δειγμάτων από πολλαπλές θέσεις (βολβό + κατιόν τμήμα).
- Η αξιολόγηση γίνεται από έμπειρο παθολογοανατόμο.
✅ Πρακτική Χρήση της Marsh
Η ταξινόμηση Marsh επιτρέπει τη βαθμολόγηση της βαρύτητας της βλάβης και τη σύγκριση
σε επαναληπτικές βιοψίες. Συμβάλλει στον αποκλεισμό άλλων αιτίων εντερικής ατροφίας.
⚠️ Πιθανές Παγίδες
- Marsh 1–2 δεν είναι ειδικά για κοιλιοκάκη· παρατηρούνται και σε λοιμώξεις, φλεγμονώδεις νόσους.
- Η λήψη λίγων ή μη αντιπροσωπευτικών δειγμάτων μπορεί να οδηγήσει σε ψευδώς αρνητικό αποτέλεσμα.
- Η βελτίωση με GFD δεν αποκλείει άλλες παθολογίες· χρειάζεται συνολική εκτίμηση.
9) Κριτήρια Διάγνωσης (Ενήλικες & Παιδιά)
Η διάγνωση της κοιλιοκάκης βασίζεται σε συνδυασμό κλινικής εικόνας, ορολογικών δεικτών,
ενδοσκοπικών/ιστολογικών ευρημάτων και, όπου χρειάζεται, γενετικών δοκιμασιών.
Τα κριτήρια διαφοροποιούνται ελαφρώς μεταξύ ενηλίκων και παιδιών.
📋 Κριτήρια για Ενήλικες (π.χ. ACG, BSG)
- Συμβατή κλινική εικόνα (εντερική ή/και εξωεντερική).
- Θετική ορολογία: tTG-IgA ± EMA, ± DGP (ανάλογα με το προφίλ IgA).
- Ενδοσκοπική βιοψία με Marsh 2–3 αλλοιώσεις.
- Κλινική και ορολογική βελτίωση σε GFD.
- Γενετικός έλεγχος HLA-DQ2/DQ8 προαιρετικός (χρήσιμος για αποκλεισμό).
Σημείωση: Στους ενήλικες, η διάγνωση χωρίς βιοψία γενικά δεν συνιστάται.
👶 Κριτήρια για Παιδιά (ESPGHAN 2020)
- Συμβατή κλινική εικόνα ή και τυχαίος έλεγχος ομάδων κινδύνου.
- tTG-IgA >10× ULN (άνω φυσιολογικού ορίου) σε δείγμα αναφοράς.
- Επιβεβαίωση με EMA-IgA (+) σε δεύτερο δείγμα.
- Συμφωνία γονιδιακού προφίλ (HLA-DQ2/DQ8).
- Κλινική και ορολογική βελτίωση μετά την GFD.
Εάν πληρούνται όλα τα παραπάνω, η διάγνωση μπορεί να τεθεί χωρίς βιοψία.
Σε παιδιά με οριακά αυξημένα αντισώματα ή αμφιλεγόμενα αποτελέσματα, η
βιοψία παραμένει απαραίτητη. Στους ενήλικες, η βιοψία θεωρείται το «gold standard».
⚠️ Προσοχή
- Η έναρξη δίαιτας χωρίς γλουτένη πριν την ολοκλήρωση των εξετάσεων μπορεί να «ακυρώσει» τη διάγνωση.
- Θετικά αντισώματα με Marsh 0–1 απαιτούν στενή παρακολούθηση και επανέλεγχο.
- Ψευδώς θετικά/αρνητικά μπορεί να συμβούν σε λοιμώξεις, αυτοάνοσα, ανεπάρκεια IgA.
Η διάγνωση της κοιλιοκάκης πρέπει να γίνεται από γαστρεντερολόγο με εμπειρία,
ώστε να διασφαλιστεί η ορθή ερμηνεία και να αποφευχθεί υπερδιάγνωση ή άσκοπη δίαιτα.
10) Κύηση & Γονιμότητα
Η κοιλιοκάκη μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη γυναικεία γονιμότητα και την
έκβαση της κύησης. Σε γυναίκες με αδιάγνωστη ή μη ελεγχόμενη κοιλιοκάκη
παρατηρούνται αυξημένα ποσοστά υπογονιμότητας, καθυστερημένης εμμηναρχής, πρώιμης εμμηνόπαυσης,
αποβολών, πρόωρου τοκετού και χαμηλού βάρους γέννησης. Η έναρξη δίαιτας ελεύθερης γλουτένης (GFD)
βελτιώνει τις περισσότερες από αυτές τις επιπλοκές.
📊 Κοιλιοκάκη στην κύηση: βασικά σημεία
- Συχνότερες υποτροπιάζουσες αποβολές σε αδιάγνωστες γυναίκες.
- Αυξημένος κίνδυνος ενδομήτριας καθυστέρησης ανάπτυξης (IUGR) και πρόωρου τοκετού.
- Συσχετίζεται με σιδηροπενική αναιμία και έλλειψη φυλλικού/Β12 κατά την κύηση.
- Η GFD μειώνει σημαντικά τους κινδύνους.
| Κατάσταση | Χαρακτηριστικά στην κύηση | Στρατηγική Αντιμετώπισης |
|---|
| Κοιλιοκάκη | Υπογονιμότητα, υποτροπιάζουσες αποβολές, IUGR, πρόωρος τοκετός, σιδηροπενική αναιμία. | Αυστηρή GFD, παρακολούθηση μικροθρεπτικών (σίδηρος, φολικό, Β12, D, Ca),
στενή συνεργασία γυναικολόγου & γαστρεντερολόγου. |
| Παροδικά aPL (αντιφωσφολιπιδικά) στην κύηση | Μπορεί να εμφανιστούν μετά από λοιμώξεις· συνήθως δεν οδηγούν σε κλινικό APS,
αλλά προκαλούν σύγχυση στη διαφορική διάγνωση. | Επανέλεγχος σε 12 εβδομάδες· κλινική παρακολούθηση· διάκριση από APS. |
✅ Πρακτικές Συμβουλές για Γυναίκες με Κοιλιοκάκη
- Ξεκίνα GFD πριν από τη σύλληψη για να μειώσεις τον κίνδυνο επιπλοκών.
- Κάνε έλεγχο για σίδηρο, φολικό, Β12, βιταμίνη D & ασβέστιο πριν και κατά τη διάρκεια της κύησης.
- Συνεργασία με διαιτολόγο για ισορροπημένη δίαιτα χωρίς γλουτένη.
- Συζήτησε με τον γυναικολόγο σου την ανάγκη στενότερης παρακολούθησης (υπερηχογραφήματα, Doppler).
⚠️ Σημαντική υπενθύμιση
Οι γυναίκες με ανεξήγητη υπογονιμότητα ή υποτροπιάζουσες αποβολές πρέπει να ελέγχονται
για κοιλιοκάκη με ορολογικές εξετάσεις. Η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία με GFD συχνά αποκαθιστά
τη γονιμότητα και βελτιώνει την έκβαση της κύησης.
11) Παιδιατρικοί Ασθενείς: Ιδιαιτερότητες
Η κοιλιοκάκη στα παιδιά συχνά εκδηλώνεται με διαφορετικό τρόπο σε σχέση με τους
ενήλικες. Η έγκαιρη αναγνώριση είναι κρίσιμη, καθώς η παρατεταμένη δυσαπορρόφηση μπορεί να οδηγήσει σε
καθυστερημένη ανάπτυξη, αναιμία και οστικές διαταραχές.
| Τυπική Παιδική Κοιλιοκάκη | Άτυπη / Σιωπηρή Παιδική Κοιλιοκάκη |
|---|
| Χρόνια διάρροια | Αναιμία σιδηροπενική |
| Διάταση κοιλιάς / φούσκωμα | Χαμηλό ύψος / καθυστέρηση ανάπτυξης |
| Απώλεια βάρους | Οδοντικές ανωμαλίες (υποπλασία αδαμαντίνης) |
| Καχεξία, κακή όρεξη | Συμπεριφορικά: ευερεθιστότητα, κόπωση |
👶 Συμπτώματα που πρέπει να κινητοποιήσουν γονείς & παιδιάτρους
- Επίμονη διάρροια ή χρόνια δυσκοιλιότητα.
- Καθυστερημένη ανάπτυξη σε σχέση με τα αναμενόμενα πρότυπα.
- Αναιμία που δεν ανταποκρίνεται σε σίδηρο.
- Ανορεξία, ευερεθιστότητα, κόπωση.
- Οδοντικά προβλήματα ή καθυστέρηση οδοντοφυΐας.
✅ Οδηγίες για Γονείς
- Εάν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό κοιλιοκάκης, ο παιδίατρος πρέπει να προτείνει έλεγχο.
- Μην αφαιρείτε τη γλουτένη από τη διατροφή του παιδιού χωρίς ιατρική καθοδήγηση.
- Εκπαιδευτείτε στο διάβασμα ετικετών και την αποφυγή επιμόλυνσης.
- Συνεργαστείτε με παιδογαστρεντερολόγο & διαιτολόγο για εξατομικευμένη προσέγγιση.
⚠️ Σημαντικές ιδιαιτερότητες
- Σε παιδιά <2 ετών, οι κλασικοί δείκτες (tTG-IgA) μπορεί να είναι λιγότερο αξιόπιστοι· χρειάζονται DGP-IgG.
- Η διάγνωση χωρίς βιοψία (ESPGHAN) μπορεί να εφαρμοστεί σε ορισμένες περιπτώσεις με πολύ υψηλά αντισώματα.
- Η δίαιτα GFD, όταν ξεκινήσει νωρίς, οδηγεί σε πλήρη ανάκαμψη ανάπτυξης στα περισσότερα παιδιά.
12) Συχνές Συννοσηρότητες & Συνδέσεις
Η κοιλιοκάκη σπάνια εμφανίζεται απομονωμένα. Συχνά συνυπάρχει με άλλα αυτοάνοσα νοσήματα,
μεταβολικές ή ενδοκρινικές διαταραχές, καθώς και καταστάσεις που σχετίζονται με
δυσαπορρόφηση. Η αναγνώρισή τους βοηθά στη συνολική φροντίδα του ασθενούς.
| Σύστημα / Νόσημα | Σχέση με Κοιλιοκάκη | Κλινική Σημασία |
|---|
| Θυρεοειδής (Hashimoto, Graves) | Αυξημένη συχνότητα αυτοάνοσης θυρεοειδίτιδας. | Απαιτείται έλεγχος TSH, αντιθυρεοειδικών αντισωμάτων. |
| Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 1 | Κοινό HLA υπόβαθρο· 3–8% των ΣΔ1 έχουν κοιλιοκάκη. | Ετήσιος έλεγχος με tTG-IgA συνιστάται. |
| Ήπαρ | Ήπια αύξηση τρανσαμινασών· σχετίζεται με αυτοάνοση ηπατίτιδα. | Η GFD συχνά ομαλοποιεί τα ηπατικά ένζυμα. |
| Οστά | Οστεοπενία, οστεοπόρωση λόγω δυσαπορρόφησης Ca/Vit D. | Μέτρηση BMD (DEXA), συμπλήρωμα Ca/Vit D. |
| Δέρμα | Δερματίτιδα ερπετοειδής (παθογνωμονική). | Ανταποκρίνεται σε GFD· Dapsone βοηθά σε οξείες φάσεις. |
| Νευρολογικό | Αταξία, περιφερική νευροπάθεια, επιληπτικές κρίσεις. | Μπορεί να βελτιωθούν με GFD, όχι πάντα πλήρως. |
🔗 Αυτοάνοσες συνδέσεις
Η κοιλιοκάκη μοιράζεται γενετικό υπόβαθρο (HLA-DQ2/DQ8) με άλλα αυτοάνοσα νοσήματα·
έτσι, η παρουσία ενός αυξάνει την πιθανότητα του άλλου. Ο έλεγχος πρέπει να είναι αμφίδρομος
(π.χ. έλεγχος κοιλιοκάκης σε ασθενείς με ΣΔ1 ή Hashimoto και αντίστροφα).
✅ Πρακτικές Συστάσεις για Κλινικούς
- Σε κάθε ασθενή με ΣΔ τύπου 1, Hashimoto ή αυτοάνοση ηπατίτιδα → έλεγχος tTG-IgA.
- Αναιμία σιδηροπενική που δεν εξηγείται αλλιώς → πάντα έλεγχος για κοιλιοκάκη.
- Σε διάγνωση κοιλιοκάκης → baseline DEXA για εκτίμηση οστικής πυκνότητας.
⚠️ Κλινικό Pitfall
Η αύξηση τρανσαμινασών σε παιδί ή ενήλικα χωρίς εμφανή αιτία δεν είναι πάντα «λιπώδες ήπαρ».
Μπορεί να είναι κοιλιοκάκη και να ομαλοποιηθεί μόνο με GFD.
13) Δίαιτα Ελεύθερη Γλουτένης (GFD): Πρακτικός Οδηγός
Η δίαιτα ελεύθερη γλουτένης (Gluten-Free Diet – GFD) είναι η μοναδική
θεραπεία για την κοιλιοκάκη. Όταν εφαρμόζεται σωστά, οδηγεί σε υποχώρηση των
συμπτωμάτων, ορολογική ύφεση και αποκατάσταση του εντερικού
βλεννογόνου. Απαιτεί όμως δια βίου αυστηρή τήρηση, με προσοχή στην
αποφυγή επιμόλυνσης.
🛒 Επιτρέπεται vs Απαγορεύεται
| Επιτρέπεται | Απαγορεύεται |
|---|
| Ρύζι, καλαμπόκι, πατάτα | Σιτάρι (όλα τα είδη) |
| Κινόα, αμάρανθος, φαγόπυρο | Κριθάρι |
| Φρούτα, λαχανικά, όσπρια | Σίκαλη |
| Κρέας, ψάρι, αυγά (φυσική μορφή) | Όλα τα προϊόντα με σιμιγδάλι |
| Γαλακτοκομικά (χωρίς πρόσθετα γλουτένης) | Μπύρα, μαλτοποτά |
| Προϊόντα με ειδική σήμανση “gluten-free” | Σάλτσες, σούπες, αλλαντικά χωρίς ένδειξη |
Κρίσιμο είναι να κατανοήσει ο ασθενής ότι η γλουτένη μπορεί να «κρύβεται» σε βιομηχανικά
προϊόντα όπως σάλτσες, σούπες σε σκόνη, καραμέλες, ακόμη και σε φάρμακα ή συμπληρώματα.
✅ Checklist για καθημερινότητα χωρίς γλουτένη
- Διάβαζε πάντα τις ετικέτες τροφίμων.
- Επέλεγε προϊόντα με επίσημη ένδειξη χωρίς γλουτένη.
- Χρησιμοποίησε ξεχωριστές επιφάνειες κοπής & μαχαιροπίρουνα στο σπίτι.
- Πρόσεχε τα καρυκεύματα και τα μπαχαρικά (πιθανή επιμόλυνση).
- Ρώτα σε εστιατόρια για σταυρομόλυνση (τηγανιέρα, φούρνος).
- Έλεγξε και μη διατροφικά προϊόντα (καλλυντικά, φάρμακα).
⚠️ Συχνά Λάθη
- Κατανάλωση προϊόντων «χωρίς σιτάρι» αλλά με κριθάρι ή σίκαλη.
- Χρήση κοινής τοστιέρας ή κατσαρόλας με προϊόντα που περιέχουν γλουτένη.
- Απουσία διαιτολογικής καθοδήγησης → κίνδυνος ελλείψεων (σίδηρος, φολικό, Β12, Ca, D).
Η επιτυχής GFD απαιτεί εκπαίδευση, υποστήριξη από διαιτολόγο και
συστηματική παρακολούθηση θρεπτικής κατάστασης. Στα παιδιά, η συμμόρφωση είναι ακόμη
πιο κρίσιμη για τη φυσιολογική ανάπτυξη.
14) Επιμόλυνση & Διαχείριση Καθημερινότητας
Ακόμη και μικρές ποσότητες γλουτένης (<20 mg/ημέρα) μπορεί να προκαλέσουν εντερική βλάβη
σε ασθενείς με κοιλιοκάκη. Γι’ αυτό, η αποφυγή επιμόλυνσης αποτελεί κεντρικό στοιχείο
της καθημερινής διαχείρισης.
🍳 Στην κουζίνα του σπιτιού
- Διατήρησε ξεχωριστές επιφάνειες κοπής, τοστιέρες, κατσαρόλες.
- Αγόρασε ξεχωριστή φρυγανιέρα για ψωμί χωρίς γλουτένη.
- Χρησιμοποίησε διαφορετικά μαχαίρια & κουτάλια για προϊόντα GF.
- Φύλαξε τρόφιμα χωρίς γλουτένη σε καθαρά, κλειστά δοχεία.
- Πρόσεχε τις κοινές σάλτσες/μπουκάλια (π.χ. βούτυρο, μαρμελάδα) για ψίχουλα.
🍽️ Σε εστιατόρια & κοινωνικές εκδηλώσεις
- Ρώτα αν υπάρχει ξεχωριστή κουζίνα ή τηγανιέρα για GF γεύματα.
- Απέφυγε φαγητά σε τηγανιέρα με κοινό λάδι (τηγανητές πατάτες με πανέ).
- Ζήτησε καθαρά σκεύη και αλλαγή γαντιών.
- Προτίμησε πιάτα που είναι φυσικά χωρίς γλουτένη (π.χ. ψητά κρέατα με λαχανικά).
- Έχε πάντα μαζί σου σνακ χωρίς γλουτένη σε εκδρομές/ταξίδια.
⚠️ Συνηθισμένες Πηγές Επιμόλυνσης
- Κοινές φρυγανιέρες ή κατσαρόλες.
- Μαχαιροπίρουνα ή επιφάνειες με ψίχουλα σιταριού.
- Κοινά λάδια τηγανίσματος.
- Προϊόντα όπως σάλτσες, μπαχαρικά, αλλαντικά χωρίς έλεγχο ετικέτας.
Η εκπαίδευση ασθενούς & οικογένειας είναι καθοριστική. Με σωστές πρακτικές,
η GFD μπορεί να είναι ασφαλής, πλήρης και γευστική, χωρίς φόβο επιμόλυνσης.
15) Παρακολούθηση, Δείκτες Απόκρισης & Follow-up
Η παρακολούθηση στοχεύει στην κλινική ύφεση, στη μείωση των αντισωμάτων,
στη διόρθωση ελλείψεων και στην πρόληψη επιπλοκών. Απαιτείται
συνεργασία γαστρεντερολόγου–διαιτολόγου–παθολόγου και ενεργός συμμετοχή του ασθενούς.
| Χρονισμός | Τι ελέγχουμε | Σχόλια/Στόχοι |
|---|
| Baseline (διάγνωση) | Συμπτώματα, ΣΒ/ΔΜΣ, tTG-IgA ± EMA, ολική IgA, DGP-IgG (αν IgA↓),
Γεν. αίματος, φερριτίνη/σίδηρος, φυλλικό/Β12, 25-OH-Vit D, Ca, P, PTH,
τρανσαμινάσες, TSH, ζάχαρο/λιπίδια, DEXA (ενδείξεις). | Χαρτογράφηση ελλείψεων & συννοσηροτήτων· εκπαίδευση για GFD & επιμόλυνση. |
| 3–6 μήνες | Κλινική ανταπόκριση, tTG-IgA, Γεν. αίματος, φερριτίνη/σίδηρος, 25-OH-Vit D, τρανσαμινάσες. | Αναμένουμε πτώση τίτλων αντισωμάτων· διόρθωση συμπτωμάτων/βιοχημικών. |
| 12 μήνες | Όπως 3–6 μήνες· επανεκτίμηση ελλείψεων (Β12/φυλλικό/Ca/D), TSH, ηπατικά ένζυμα. | tTG-IgA συνήθως κοντά στο φυσιολογικό· αξιολόγηση συμμόρφωσης GFD. |
| Ετησίως | Κλινική κατάσταση, tTG-IgA, CBC, φερριτίνη/σίδηρος, 25-OH-Vit D, Ca, PTH, ηπατικά, TSH. | Διατήρηση ύφεσης, πρόληψη ελλείψεων· DEXA ανά 2–3 έτη αν είχε οστική απώλεια. |
| Όποτε υπάρχει υποτροπή/ύποπτα συμπτώματα | tTG-IgA, έλεγχος επιμόλυνσης/δίαιτας, λοιμώξεις, SIBO· κατά περίπτωση κοπρανολογικός έλεγχος, ενδοσκόπηση. | Αποκλεισμός μη ανταποκρινόμενης ή ανθεκτικής κοιλιοκάκης. |
🎯 Στόχοι Παρακολούθησης
- Κλινική ύφεση ΓΕΣ & εξωεντερικών συμπτωμάτων.
- Πτωτική/φυσιολογικοποίηση tTG-IgA (ή DGP-IgG αν IgA ανεπάρκεια).
- Διόρθωση ελλείψεων (Fe, φολικό, Β12, D, Ca) & βελτίωση οστικής υγείας.
- Ενίσχυση συμμόρφωσης στη GFD & αποφυγή επιμόλυνσης.
🧭 Ρόλος Διαιτολόγου
Εκπαίδευση για ανάγνωση ετικετών, κατάρτιση ισορροπημένων μενού, ανίχνευση
κρυφών πηγών γλουτένης & προσαρμογές σε σχολείο/εργασία/ταξίδια.
⚠️ Μη Ανταποκρινόμενη & Ανθεκτική Κοιλιοκάκη
- Μη ανταποκρινόμενη: εμμένουσες εκδηλώσεις ≥6–12 μήνες παρά GFD → συχνότερη αιτία η ακούσια γλουτένη.
- Ανθεκτική (τύπου I/II): επίμονη εντεροπάθεια παρά τεκμηριωμένη GFD → απαιτείται εξειδικευμένος έλεγχος (ενδοσκόπηση, ανοσοφαινότυπος IELs).
- Red flags: ανεξήγητη απώλεια βάρους, σοβαρή δυσαπορρόφηση, νέα αναιμία, έντονος κοιλιακός πόνος → άμεση εκτίμηση.
Η επανάληψη βιοψίας δεν είναι πάντα απαραίτητη· εξετάζεται σε επιμονή συμπτωμάτων/δεικτών,
σε υποψία επιπλοκών ή πριν χαρακτηριστεί νόσος ως «ανθεκτική».
16) Επιπλοκές (Μη Ανταποκρινόμενη/Ανθεκτική Κοιλιοκάκη, ΕΑTL)
Αν και οι περισσότεροι ασθενείς ανταποκρίνονται στη δίαιτα ελεύθερη γλουτένης (GFD), ένα ποσοστό
παρουσιάζει επίμονα συμπτώματα ή ιστολογική βλάβη. Η έγκαιρη αναγνώριση σοβαρών επιπλοκών είναι κρίσιμη.
🔍 Ορισμοί
- NRCD (Non-Responsive Celiac Disease): Επιμονή συμπτωμάτων/ορολογίας παρά ≥6–12 μήνες GFD.
- RCD (Refractory Celiac Disease): Επίμονη ατροφία λαχνών & συμπτώματα μετά ≥12 μήνες αυστηρής GFD,
αφού αποκλειστεί έκθεση σε γλουτένη και άλλες αιτίες. Υποτύποι:- RCD I: Φαινότυπος Τ-κυττάρων φυσιολογικός· καλύτερη πρόγνωση.
- RCD II: Ανεπάρκεια/κλωνικότητα ενδοεπιθηλιακών Τ-κυττάρων (Aberrant IELs)· υψηλός κίνδυνος ΕΑTL.
- ΕΑTL (Enteropathy-Associated T-cell Lymphoma): Σπάνιο αλλά σοβαρό λέμφωμα που σχετίζεται με RCD II.
| Κατηγορία | Τυπικά Ευρήματα | Βήματα Διερεύνησης | Θεραπευτική Προσέγγιση |
|---|
| NRCD | Επίμονα συμπτώματα, tTG παραμένει(;) θετικό, πιθανή επιμόλυνση. | Αναλυτικό dietary recall, αξιολόγηση διαιτολόγου, έλεγχος για SIBO, IBS, δυσανεξίες
(λακτόζη/φρουκτόζη), παγκρεατική ανεπάρκεια, μικροσκοπική κολίτιδα. | Διόρθωση λαθών GFD, στοχευμένη θεραπεία συνοδών αιτίων. |
| RCD I | Επίμονη ατροφία λαχνών, φυσιολογικός φαινότυπος IELs. | Επαναληπτική ενδοσκόπηση/βιοψίες, ανοσοφαινότυπος IELs, HLA. | Δίαιτα αυστηρή, βουδεσονίδη ή πρεδνιζολόνη κατά περίπτωση, στενή παρακολούθηση. |
| RCD II | Aberrant/κλωνικοί IELs, υψηλός κίνδυνος ΕΑTL. | Εξειδικευμένος ανοσοφαινότυπος/ΤCR κλωνικότητα, CT/MR enterography, PET-CT. | Παραπομπή σε εξειδικευμένο κέντρο· ανοσοτροποποιητικά/χημειοθεραπεία κατά πρωτόκολλα. |
| ΕΑTL | Πυρετός, απώλεια βάρους, κοιλιακό άλγος, διάτρηση/αιμορραγία, μάζες εντέρου. | Απεικόνιση (CT/MR, PET-CT), ιστολογική επιβεβαίωση. | Ογκολογική διαχείριση· πρόγνωση επιφυλακτική. |
🚩 Red Flags — Πότε ανησυχούμε;
- Ανεξήγητη απώλεια βάρους, επίμονος πυρετός, νυχτερινοί ιδρώτες.
- Επίμονος πόνος κοιλίας, αιμορραγία, ειλεός/διάτρηση.
- Επίμονη ατροφία λαχνών >12–24 μήνες παρά αυστηρή GFD.
- Ενδείξεις κλωνικότητας T-κυττάρων σε βιοψίες.
✅ Πρακτική Προσέγγιση
- Επιβεβαίωση διάγνωσης & αποκλεισμός πρόσληψης γλουτένης με λεπτομερές διαιτολογικό.
- Επαναληπτική ενδοσκόπηση/βιοψίες όταν τα συμπτώματα/δείκτες επιμένουν.
- Imaging (CT/MR enterography, PET-CT) σε υποψία RCD II/ΕΑTL.
- Παραπομπή σε εξειδικευμένο κέντρο για RCD II ή πιθανό ΕΑTL.
📎 Άλλες επιπλοκές
- Υποσπληνισμός (λειτουργικός) — εμβολιασμοί κατά πνευμονιοκόκκου/μηνιγγιτιδόκοκκου κατά κρίση.
- Υποσιτισμός/ελλείψεις μικροθρεπτικών — απαιτείται συμπλήρωση & παρακολούθηση.
- Οστεοπόρωση/κατάγματα — DEXA & πρόληψη όπως στο Section 15.
Η πλειονότητα των επιπλοκών προλαμβάνεται με αυστηρή GFD, δομημένο follow-up και έγκαιρη διερεύνηση των
red flags. Η συνεργασία με κέντρο αναφοράς είναι ζωτικής σημασίας σε RCD II/ύποπτο ΕΑTL.
17) Εξετάσεις που πραγματοποιούνται στο μικροβιολογικό
Στο Μικροβιολογικό Εργαστήριο πραγματοποιούνται οι βασικές και πιο αξιόπιστες
εξετάσεις για τη διάγνωση και παρακολούθηση της κοιλιοκάκης. Οι εξετάσεις αυτές
καθοδηγούν τον ιατρό στη διαγνωστική πορεία και στη μακροχρόνια διαχείριση.
| Εξέταση | Τι ανιχνεύει | Κλινική Χρήση |
|---|
| tTG-IgA | Αντισώματα έναντι ιστικής τρανσγλουταμινάσης | Εξέταση πρώτης γραμμής για διάγνωση & follow-up. |
| EMA-IgA | Αντισώματα έναντι ενδομυϊκών ινών | Πολύ ειδική· χρήσιμη για επιβεβαίωση διάγνωσης. |
| DGP-IgG/IgA | Αντισώματα σε αποαμιδωμένα πεπτίδια γλιαδίνης | Ιδιαίτερα χρήσιμα σε μικρά παιδιά <5 ετών ή σε ανεπάρκεια IgA. |
| Ολική IgA | Συνολικά επίπεδα IgA | Απαραίτητη για ερμηνεία των IgA-based tests. |
| HLA-DQ2/DQ8 | Γενετική προδιάθεση | Αποκλείει τη διάγνωση όταν είναι αρνητικό. |
🧾 Οδηγίες Προετοιμασίας για τον Ασθενή
- Η λήψη γλουτένης πρέπει να συνεχίζεται κανονικά πριν από τον έλεγχο.
- Αποφυγή αυθαίρετης δίαιτας χωρίς γλουτένη πριν ολοκληρωθεί η διαγνωστική διερεύνηση.
- Δεν απαιτείται νηστεία· απλή αιμοληψία αρκεί για τις ορολογικές εξετάσεις.
✅ Εξετάσεις για Παρακολούθηση (Follow-up)
- tTG-IgA κάθε 6–12 μήνες μέχρι να αρνητικοποιηθούν.
- Γενική αίματος, φερριτίνη, σιδηροδεσμευτική ικανότητα.
- Φυλλικό οξύ, Β12, 25-OH D, Ca, PTH.
- Ηπατικά ένζυμα (συχνά ομαλοποιούνται με GFD).
- DEXA scan σε ενήλικες με οστική απώλεια ή παράγοντες κινδύνου.
⚠️ Συχνά Λάθη στον Εργαστηριακό Έλεγχο
- Έναρξη GFD πριν την αιμοληψία → πιθανότητα ψευδώς αρνητικών.
- Μη έλεγχος ολικής IgA → παραβλέπεται ανεπάρκεια IgA και χάνονται διαγνώσεις.
- Παράλειψη επαναληπτικού ελέγχου → δεν τεκμηριώνεται η ανταπόκριση στη θεραπεία.
Οι εξετάσεις αυτές αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο της διάγνωσης, παρακολούθησης και πρόληψης επιπλοκών.
Για ραντεβού αιμοληψίας στο εργαστήριό μας μπορείς να κλείσεις online εύκολα και γρήγορα.
18) Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Παρακάτω συγκεντρώνουμε απαντήσεις σε συχνά ερωτήματα που θέτουν οι ασθενείς με
κοιλιοκάκη. Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ιατρική συμβουλή.
❓ Τι είναι η κοιλιοκάκη με απλά λόγια;
Η κοιλιοκάκη είναι μια αυτοάνοση πάθηση όπου το σώμα αντιδρά στη γλουτένη
προκαλώντας βλάβη στο λεπτό έντερο. Η μόνη θεραπεία είναι η
διά βίου δίαιτα χωρίς γλουτένη.
❓ Μπορώ να έχω κοιλιοκάκη χωρίς συμπτώματα;
Ναι. Πολλοί ασθενείς έχουν σιωπηρή κοιλιοκάκη με ελάχιστα ή καθόλου
συμπτώματα. Η διάγνωση γίνεται με εξετάσεις αίματος και βιοψία. Ακόμη κι αν δεν υπάρχουν
έντονα συμπτώματα, η εντερική βλάβη υπάρχει και η δίαιτα είναι απαραίτητη.
❓ Μπορώ να ξεκινήσω δίαιτα χωρίς γλουτένη πριν κάνω εξετάσεις;
Όχι. Εάν αφαιρέσεις τη γλουτένη πριν τον έλεγχο, οι εξετάσεις μπορεί να βγουν
ψευδώς αρνητικές. Πρέπει πρώτα να γίνει ο σωστός έλεγχος και μετά να ξεκινήσει η δίαιτα.
❓ Θα χρειαστεί να κάνω βιοψία;
Στους ενήλικες, συνήθως απαιτείται ενδοσκοπική βιοψία για επιβεβαίωση.
Στα παιδιά, εάν τα αντισώματα είναι πολύ υψηλά (>10× ULN) και υπάρχει EMA (+),
μπορεί η διάγνωση να γίνει χωρίς βιοψία (σύμφωνα με ESPGHAN).
❓ Πότε θα νιώσω καλύτερα αφού ξεκινήσω GFD;
Οι περισσότεροι ασθενείς νιώθουν βελτίωση μέσα σε λίγες εβδομάδες. Η πλήρης
αποκατάσταση των λαχνών μπορεί να χρειαστεί μήνες έως χρόνια. Η κόπωση και
η αναιμία βελτιώνονται σταδιακά με GFD και συμπλήρωση μικροθρεπτικών.
❓ Υπάρχει θεραπεία εκτός από τη δίαιτα;
Σήμερα, η μόνη τεκμηριωμένη θεραπεία είναι η αυστηρή δίαιτα χωρίς γλουτένη.
Φάρμακα και εμβόλια βρίσκονται σε φάση κλινικών μελετών, αλλά δεν είναι ακόμη διαθέσιμα.
❓ Μπορώ να πίνω μπύρα χωρίς γλουτένη;
Ναι, αρκεί να έχει επίσημη σήμανση “gluten-free”. Η κλασική μπύρα (από κριθάρι)
απαγορεύεται. Εναλλακτικά υπάρχουν μπύρες από σίκαλη/σιτάρι που ΔΕΝ είναι ασφαλείς.
❓ Πρέπει να ελέγξω τα παιδιά μου αν έχω κοιλιοκάκη;
Ναι. Οι συγγενείς πρώτου βαθμού έχουν αυξημένο κίνδυνο. Ο παιδίατρος μπορεί
να προτείνει έλεγχο με ορολογικές εξετάσεις (tTG-IgA, DGP-IgG) ανάλογα με την ηλικία.
❓ Η κοιλιοκάκη σχετίζεται με καρκίνο;
Η αδιάγνωστη ή ανεπαρκώς ελεγχόμενη κοιλιοκάκη αυξάνει τον κίνδυνο για
λεμφώματα τύπου ΕΑTL και άλλες επιπλοκές. Η αυστηρή δίαιτα χωρίς γλουτένη
μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο.
19) Βιβλιογραφία & Πηγές
Παρακάτω παρατίθενται αξιόπιστες διεθνείς και ελληνικές πηγές για την κοιλιοκάκη.
Οι αναφορές αυτές βασίζονται σε κατευθυντήριες οδηγίες και επιστημονικές μελέτες.
- Husby S, Koletzko S, Korponay-Szabó IR, et al.
“European Society Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition guidelines for diagnosing coeliac disease 2020.”
J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2020;70(1):141–156.
Δες στο PubMed - Rubio-Tapia A, Hill ID, Kelly CP, Calderwood AH, Murray JA.
“ACG clinical guidelines: diagnosis and management of celiac disease.”
Am J Gastroenterol. 2013;108(5):656–676.
Δες στο PubMed - Ludvigsson JF, Bai JC, Biagi F, et al.
“Diagnosis and management of adult coeliac disease: guidelines from the British Society of Gastroenterology.”
Gut. 2014;63(8):1210–1228.
Δες στο PubMed - National Institute for Health and Care Excellence (NICE).
“Coeliac disease: recognition, assessment and management” (NG20, 2015).
Δες στο NICE - ΕΟΔΥ – Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας: Πληροφορίες για την κοιλιοκάκη.
eody.gov.gr - Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών (ΙΣΑ): Εκπαιδευτικό υλικό για κοιλιοκάκη.
isathens.gr - Celiac Disease Foundation: Πρακτικός οδηγός για ασθενείς, διατροφή & νέες θεραπείες.
celiac.org
Για περισσότερες πληροφορίες, μπορείς να δεις τον
Κατάλογο Εξετάσεων
ή να καλέσεις στο 22310 66841.
Για περισσότερες πληροφορίες, μπορείς να συμβουλευτείς τον
Κατάλογο Εξετάσεων
του μικροβιολογικού μας εργαστηρίου ή να επικοινωνήσεις με τον θεράποντα ιατρό σου.
📞 Κλείσε Ραντεβού για Εξετάσεις Κοιλιοκάκης
Στο Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας – Παντελής Αναγνωστόπουλος
πραγματοποιούμε όλες τις απαραίτητες αιματολογικές και ανοσολογικές εξετάσεις
για τη διάγνωση και την παρακολούθηση της κοιλιοκάκης, με αξιοπιστία και ταχύτητα.
📍 Έσλιν 19, Λαμία
📞 Τηλέφωνο: 22310 66841
🕒 Ωράριο: Δευτέρα – Παρασκευή 07:00 – 13:30
