1) Τι είναι ο αιματοκρίτης και τι σημαίνει «υψηλός»

Ο αιματοκρίτης (Hct) είναι το ποσοστό του αίματος που καταλαμβάνουν τα ερυθρά αιμοσφαίρια. Μετρά δηλαδή πόσο «πυκνό» είναι το αίμα σε σχέση με το πλάσμα. Οι φυσιολογικές τιμές διαφέρουν ανά φύλο και ηλικία.

Όταν ο αιματοκρίτης είναι υψηλός, σημαίνει ότι υπάρχει αυξημένη συγκέντρωση ερυθρών αιμοσφαιρίων ή μειωμένο πλάσμα (αιμοσυμπύκνωση). Το αίμα γίνεται πιο παχύρρευστο, δυσκολεύει η κυκλοφορία και αυξάνεται ο κίνδυνος θρόμβωσης.

Η εξέταση του αιματοκρίτη πραγματοποιείται στο πλαίσιο της γενικής αίματος και αποτελεί βασικό δείκτη για την αξιολόγηση της οξυγόνωσης και της συνολικής αιματολογικής υγείας.

2) Φυσιολογικές τιμές αιματοκρίτη

Οι φυσιολογικές τιμές του αιματοκρίτη διαφέρουν ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και το υψόμετρο. Επίσης, ενδέχεται να παρουσιάζουν μικρές αποκλίσεις μεταξύ διαφορετικών εργαστηρίων, ανάλογα με τη μέθοδο μέτρησης.

3) Συμπτώματα υψηλού αιματοκρίτη

Ο αυξημένος αιματοκρίτης μπορεί να είναι ασυμπτωματικός, ιδιαίτερα όταν η άνοδος είναι μικρή ή σταδιακή. Ωστόσο, όταν το αίμα γίνει πιο παχύρρευστο, η κυκλοφορία επιβαρύνεται και μπορεί να προκύψουν τα εξής:

• Κεφαλαλγία ή αίσθημα πίεσης στο κεφάλι.
• Ζάλη, αστάθεια ή λιποθυμικά επεισόδια.
• Θάμβος όρασης, «μυγάκια» ή διπλωπία.
• Κνησμός μετά από ζεστό μπάνιο (ιδίως στην πολυκυτταραιμία vera).
• Ερυθρό ή κυανό πρόσωπο και χείλη.
• Μούδιασμα ή ψυχρότητα στα άκρα.
• Θωρακικό άλγος ή δύσπνοια κατά την κόπωση.
• Αυξημένη αρτηριακή πίεση ή αιμορραγίες (π.χ. ρινορραγίες).

4) Κύριες αιτίες υψηλού αιματοκρίτη

Η αύξηση του αιματοκρίτη μπορεί να προκύψει από ποικίλα αίτια, που χωρίζονται σε πρωτοπαθή και δευτεροπαθή. Σπανιότερα, πρόκειται για ψευδή αύξηση λόγω αφυδάτωσης.

🔹 Πρωτοπαθής ερυθραιμία (Polycythemia Vera)

Πρόκειται για μυελοϋπερπλαστική διαταραχή που οδηγεί σε υπερβολική παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων, συνήθως λόγω μετάλλαξης JAK2. Συχνά συνυπάρχει αυξημένη αιμοσφαιρίνη, ερυθρότητα δέρματος και κνησμός μετά από επαφή με ζεστό νερό.

🔹 Δευτεροπαθής ερυθροκυττάρωση

Προκαλείται από αυξημένη παραγωγή ερυθροποιητίνης (EPO) ή από υποξία, δηλαδή έλλειψη οξυγόνου στους ιστούς.

• Χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ) ή άπνοια ύπνου.
• Καρδιοπάθειες με υποξαιμία.
• Κάπνισμα (λόγω αυξημένης καρβοξυαιμοσφαιρίνης).
• Διαβίωση σε μεγάλο υψόμετρο.
• Νεοπλάσματα ή κύστεις νεφρών με αυξημένη παραγωγή EPO.
• Χρόνια χρήση ανδρογόνων, τεστοστερόνης ή ερυθροποιητίνης.

🔹 Ψευδοερυθραιμία (Αφυδάτωση)

Η αφυδάτωση μειώνει τον όγκο πλάσματος και οδηγεί σε «τεχνητή» αύξηση του αιματοκρίτη. Είναι το συχνότερο και πιο καλοήθες αίτιο. Ο δείκτης επανέρχεται μετά από σωστή ενυδάτωση.

5) Πότε χρειάζεται ιατρός άμεσα

Αν και ο υψηλός αιματοκρίτης δεν σημαίνει πάντα σοβαρή νόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου απαιτείται άμεση ιατρική αξιολόγηση για να αποφευχθούν επιπλοκές.

• Τιμές Hct >55% σε άνδρες ή >50% σε γυναίκες, ειδικά με συμπτώματα (πονοκέφαλο, θολή όραση, δύσπνοια).
• Εμφάνιση θρόμβωσης ή συμπτωμάτων όπως πόνος στο στήθος, οίδημα ποδιών, ή αιφνίδιο μούδιασμα άκρων.
• Ερυθρότητα ή κυάνωση δέρματος με αίσθημα καύσου ή πίεσης.
• Επιβεβαιωμένη μετάλλαξη JAK2 ή γνωστό ιστορικό πολυκυτταραιμίας vera.
• Χρόνια δύσπνοια ή χαμηλός κορεσμός οξυγόνου (<92%).

Η έγκαιρη διερεύνηση από παθολόγο ή αιματολόγο επιτρέπει τη διάγνωση της αιτίας και την πρόληψη επικίνδυνων επιπλοκών όπως έμφραγμα ή εγκεφαλικό.

6) Διαγνωστικός έλεγχος βήμα-βήμα

Η αξιολόγηση του υψηλού αιματοκρίτη γίνεται σταδιακά, ώστε να διαπιστωθεί αν πρόκειται για παροδικό φαινόμενο ή παθολογική κατάσταση που χρειάζεται θεραπεία. Ο γιατρός συνδυάζει εργαστηριακά και κλινικά δεδομένα.

1. Επιβεβαίωση: Επανάληψη γενικής αίματος μετά από καλή ενυδάτωση για αποκλεισμό αφυδάτωσης ή προσωρινών παραγόντων.
2. Αιματολογικές εξετάσεις: Μέτρηση αιμοσφαιρίνης (Hb), αριθμού ερυθρών (RBC), λευκών και αιμοπεταλίων για αποκάλυψη μυελοϋπερπλαστικής εικόνας.
3. Δείκτες σιδήρου: Φερριτίνη, τρανσφερρίνη και CRP για έλεγχο φλεγμονής ή έλλειψης σιδήρου.
4. Αέρια αίματος – οξυγόνωση: Έλεγχος SpO₂ και καρβοξυαιμοσφαιρίνης (COHb) σε καπνιστές.
5. Ερυθροποιητίνη (EPO): Χαμηλή τιμή υποδεικνύει πολυκυτταραιμία vera, υψηλή τιμή υποδηλώνει δευτεροπαθή αιτία.
6. Γονιδιακός έλεγχος: Αναζήτηση μετάλλαξης JAK2 V617F και, αν χρειάζεται, CALR ή MPL.
7. Απεικονιστικός έλεγχος: Υπερηχογράφημα νεφρών, σπληνός, ή αξονική θώρακος για αναζήτηση αιτίας αυξημένης EPO.
8. Έλεγχος ύπνου: Πολυυπνογραφία σε ύποπτη υπνική άπνοια.
9. Αξιολόγηση φαρμάκων/συνηθειών: Εξέταση λήψης ανδρογόνων, τεστοστερόνης ή αναβολικών, καθώς και καπνιστικών συνηθειών.

7) Αφυδάτωση και «ψευδο»-ερυθραιμία

Η αφυδάτωση είναι το πιο συχνό και αθώο αίτιο παροδικής αύξησης του αιματοκρίτη. Όταν το σώμα χάνει υγρά (λόγω εφίδρωσης, εμέτου, διάρροιας ή νηστείας χωρίς επαρκή πρόσληψη νερού), μειώνεται ο όγκος του πλάσματος και το αίμα φαίνεται «πυκνότερο» χωρίς πραγματική αύξηση ερυθρών αιμοσφαιρίων.

Η λεγόμενη «ψευδοερυθραιμία» (ή σχετική ερυθροκυττάρωση) οφείλεται δηλαδή σε αιμοσυμπύκνωση και όχι σε πραγματική αύξηση ερυθρών. Ο γιατρός τη διακρίνει από την αληθή πολυκυτταραιμία μέσω της μέτρησης EPO και της εκτίμησης όγκου πλάσματος.

8) Αντιμετώπιση ανά αιτία

Η αντιμετώπιση του υψηλού αιματοκρίτη εξαρτάται από το αίτιο που τον προκαλεί. Στόχος είναι να μειωθεί ο αιματοκρίτης στα φυσιολογικά επίπεδα και να προληφθούν θρομβωτικά επεισόδια.

🔹 Πολυκυτταραιμία vera (PV)

• Τακτικές φλεβοτομίες (αιμοληψίες) ώστε ο αιματοκρίτης να διατηρείται κάτω από 45%.
• Χαμηλή δόση ασπιρίνης για μείωση του θρομβωτικού κινδύνου (εφόσον δεν αντενδείκνυται).
• Σε ασθενείς υψηλού κινδύνου, χορήγηση υδροξυουρίας ή αναστολέων JAK (π.χ. ruxolitinib).
• Παρακολούθηση από αιματολόγο ανά 3–6 μήνες.

🔹 Δευτεροπαθής ερυθροκυττάρωση

• Αντιμετώπιση της υποξίας (θεραπεία ΧΑΠ, CPAP σε υπνική άπνοια).
• Διακοπή καπνίσματος και αποφυγή έκθεσης σε μονοξείδιο του άνθρακα.
• Ρύθμιση φαρμακευτικής αγωγής (π.χ. αναβολικά, τεστοστερόνη) εφόσον ευθύνονται.
• Ενυδάτωση και αποφυγή αφυδατικών συνηθειών.

🔹 Ψευδοερυθραιμία λόγω αφυδάτωσης

• Επαρκής πρόσληψη νερού (1,5–2 λίτρα/ημέρα ή περισσότερο σε ζέστη/άσκηση).
• Αναπλήρωση ηλεκτρολυτών εάν υπάρχει απώλεια από εφίδρωση ή διάρροια.
• Επανέλεγχος αιματοκρίτη μετά από 48 ώρες καλής ενυδάτωσης.

9) Κίνδυνοι και επιπλοκές

Ο υψηλός αιματοκρίτης αυξάνει το ιξώδες του αίματος και τον θρομβωτικό κίνδυνο. Η έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση μειώνει σημαντικά τις επιπλοκές.

• Θρομβώσεις φλεβικές ή αρτηριακές: εν τω βάθει φλεβοθρόμβωση, πνευμονική εμβολή, έμφραγμα, ΑΕΕ.
• Υπέρταση και επιβάρυνση καρδιαγγειακού συστήματος.
• Αιμορραγικές εκδηλώσεις (π.χ. ρινορραγίες) λόγω δυσλειτουργίας αιμοπεταλίων σε PV.
• Συμπτώματα υπεργλοιότητας: κεφαλαλγία, θάμβος όρασης, ερυθρότητα προσώπου, ζάλη.
• Σπληνομεγαλία και ουρική αρθρίτιδα σε μυελοϋπερπλαστικές διαταραχές.

10) Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

11) Σε 1 λεπτό – Τι να θυμάστε

• 🔹 Επαναλάβετε την εξέταση μετά από σωστή ενυδάτωση για επιβεβαίωση.
• 🔹 Ελέγξτε πιθανές αιτίες: αφυδάτωση, κάπνισμα, υποξία, φάρμακα, πολυκυτταραιμία vera.
• 🔹 Ζητήστε ιατρική εκτίμηση αν ο αιματοκρίτης είναι πολύ υψηλός ή έχετε συμπτώματα (κεφαλαλγία, ζάλη, δύσπνοια).
• 🔹 Μην κάνετε αυτοθεραπεία. Η αντιμετώπιση εξατομικεύεται από ιατρό.
• 🔹 Με σωστή διερεύνηση, οι περισσότερες περιπτώσεις αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά.

12) Βιβλιογραφία & Πηγές

• American Society of Hematology – Patient Information: Polycythemia Vera
  
• World Health Organization – Classification of Myeloproliferative Neoplasms
  
• Ελληνική Αιματολογική Εταιρεία – Μυελοϋπερπλαστικά νοσήματα
  
• ΕΟΔΥ – Οδηγίες για καπνιστές και πρόληψη καρδιαγγειακών νοσημάτων
  
• Μικροβιολογικό Λαμία – Κατάλογος Εξετάσεων Αίματος
  
• PubMed – Polycythemia Vera and Secondary Erythrocytosis Reviews
  

📚 Οι παραπάνω πηγές βασίζονται σε διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες και ελληνικούς επιστημονικούς φορείς, ώστε ο οδηγός να παραμένει αξιόπιστος και ενημερωμένος.