1

Τι είναι η QuantiFERON-TB Gold

Η QuantiFERON-TB Gold είναι εξέταση αίματος τύπου IGRA (Interferon-Gamma Release Assay) που βοηθά να εκτιμηθεί αν ο οργανισμός έχει έρθει σε επαφή με το Mycobacterium tuberculosis, το βακτήριο που προκαλεί τη φυματίωση. Δεν ανιχνεύει το ίδιο το μικρόβιο μέσα στο αίμα. Αντίθετα, μετρά την ανοσολογική απάντηση των Τ-λεμφοκυττάρων όταν αυτά διεγείρονται με ειδικά αντιγόνα που σχετίζονται με τη φυματίωση.

Με πρακτικούς όρους, η εξέταση απαντά στο ερώτημα: «Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο οργανισμός μου έχει ευαισθητοποιηθεί απέναντι στη φυματίωση;» Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο όταν ο στόχος είναι ο εντοπισμός λανθάνουσας λοίμωξης, δηλαδή κατάστασης όπου κάποιος έχει μολυνθεί αλλά δεν έχει συμπτώματα και δεν μεταδίδει τη νόσο.

Η QuantiFERON έχει αποκτήσει σημαντικό ρόλο τα τελευταία χρόνια γιατί προσφέρει αντικειμενική εργαστηριακή μέτρηση, δεν απαιτεί επιστροφή για «ανάγνωση» μετά από 48–72 ώρες και επηρεάζεται λιγότερο από παράγοντες που συχνά μπερδεύουν τη Mantoux. Για τον λόγο αυτό χρησιμοποιείται όλο και συχνότερα σε άτομα που πρόκειται να ξεκινήσουν βιολογικές θεραπείες, σε επαγγελματίες υγείας, σε άτομα με ιστορικό BCG και σε όσους είχαν επαφή με πιθανό ή επιβεβαιωμένο κρούσμα.

Αυτό που χρειάζεται να θυμάται ο ασθενής είναι ότι η QuantiFERON είναι ένα εργαλείο ελέγχου για λοίμωξη από TB, όχι εξέταση που από μόνη της «βγάζει διάγνωση» ενεργής φυματίωσης. Ένα θετικό αποτέλεσμα μπορεί να σημαίνει λανθάνουσα λοίμωξη, ενώ ένα αρνητικό δεν αποκλείει πάντα πολύ πρόσφατη έκθεση ή ειδικές καταστάσεις ανοσοκαταστολής. Γι’ αυτό η ερμηνεία της γίνεται πάντα μαζί με το ιστορικό, τα συμπτώματα και, όταν χρειάζεται, με απεικονιστικό ή μικροβιολογικό έλεγχο.

2

Πότε ζητείται η εξέταση

Η QuantiFERON δεν είναι εξέταση ρουτίνας για κάθε άνθρωπο χωρίς παράγοντες κινδύνου. Ζητείται κυρίως όταν υπάρχει ρεαλιστική πιθανότητα έκθεσης στη φυματίωση ή όταν το αποτέλεσμα θα επηρεάσει μια συγκεκριμένη ιατρική απόφαση, όπως το αν μπορεί κάποιος να ξεκινήσει ανοσοκατασταλτική αγωγή με μεγαλύτερη ασφάλεια.

Στην καθημερινή πράξη, η εξέταση συζητείται συχνότερα όταν υπάρχει θετική ή οριακή Mantoux, όταν έχει προηγηθεί στενή επαφή με άτομο με ενεργή φυματίωση, όταν πρόκειται να χορηγηθεί anti-TNF, άλλη βιολογική θεραπεία ή μακροχρόνια κορτιζόνη, όταν υπάρχει ιστορικό παραμονής σε περιοχές με υψηλότερη επίπτωση TB ή όταν ο έλεγχος απαιτείται για επαγγελματικούς λόγους.

Έχει επίσης μεγάλη χρησιμότητα όταν ο ιατρός θέλει μια εξέταση που δεν επηρεάζεται από προηγούμενο εμβολιασμό BCG. Σε αυτή την κατηγορία η QuantiFERON μπορεί να μειώσει την αβεβαιότητα και να αποφύγει περιττές παραπομπές ή άσκοπη προληπτική θεραπεία.

Ένα ακόμη σημαντικό σημείο είναι ο χρόνος. Αν η έκθεση στη φυματίωση έγινε πολύ πρόσφατα, η ανοσολογική απάντηση μπορεί να μην έχει ακόμη αναπτυχθεί σε βαθμό που να ανιχνεύεται. Έτσι, η εξέταση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως «ναι ή όχι», αλλά και ως εξέταση που πρέπει να ζητείται στη σωστή χρονική στιγμή.

3

Σε ποιους συνιστάται περισσότερο

Η εξέταση έχει μεγαλύτερη αξία όταν εφαρμόζεται σε άτομα με αυξημένη πιθανότητα λοίμωξης ή αυξημένο κίνδυνο να εξελιχθεί μια λανθάνουσα λοίμωξη σε ενεργή νόσο. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί ο αδιάκριτος έλεγχος σε άτομα πολύ χαμηλού κινδύνου μπορεί να δημιουργήσει περισσότερο μπέρδεμα παρά πραγματικό όφελος.

Το κεντρικό μήνυμα είναι ότι η QuantiFERON έχει μεγαλύτερο νόημα όταν γίνεται στοχευμένα και όχι σαν γενικός προληπτικός έλεγχος χωρίς λόγο. Έτσι αποφεύγονται άσκοπες εξετάσεις και δίνεται προτεραιότητα σε ανθρώπους που πραγματικά έχουν όφελος από περαιτέρω διερεύνηση ή προληπτική αντιμετώπιση.

Επιπλέον, η εξέταση είναι πιο χρήσιμη όταν το αποτέλεσμα πρόκειται να αλλάξει κάτι πρακτικό: αν θα ξεκινήσει μια θεραπεία, αν χρειάζεται ακτινογραφία θώρακος, αν θα γίνει πνευμονολογική εκτίμηση ή αν πρέπει να εξεταστεί το ενδεχόμενο θεραπείας για λανθάνουσα λοίμωξη. Με άλλα λόγια, η QuantiFERON έχει μεγαλύτερη αξία όταν συνδέεται με επόμενο βήμα και όχι όταν ζητείται απλώς «για να υπάρχει».

4

QuantiFERON ή Mantoux;

Η QuantiFERON και η Mantoux έχουν τον ίδιο βασικό στόχο: να εκτιμήσουν αν υπάρχει λοίμωξη από φυματίωση. Δεν είναι όμως ίδιες εξετάσεις. Η Mantoux είναι δερματική δοκιμασία, ενώ η QuantiFERON είναι αιματολογική εξέταση που μετρά εργαστηριακά μια συγκεκριμένη ανοσολογική απάντηση.

Στην καθημερινή πράξη, η QuantiFERON υπερέχει κυρίως επειδή δεν επηρεάζεται από το BCG, δεν χρειάζεται δεύτερη επίσκεψη για ανάγνωση και έχει πιο αντικειμενική ερμηνεία. Από την άλλη, η Mantoux παραμένει ευρέως χρησιμοποιούμενη, οικονομικότερη και σε ορισμένες ηλικιακές ομάδες εξακολουθεί να είναι η συνηθισμένη πρώτη επιλογή.

Το σωστό ερώτημα δεν είναι πάντα «ποια εξέταση είναι καλύτερη γενικά», αλλά ποια είναι καταλληλότερη για τον συγκεκριμένο άνθρωπο, τη συγκεκριμένη ηλικία, το ιστορικό BCG, το επίπεδο κινδύνου και το κλινικό πλαίσιο. Σε άτομο με BCG ή όταν είναι δύσκολη η δεύτερη επίσκεψη, η QuantiFERON έχει σαφές πρακτικό πλεονέκτημα. Αντίθετα, σε ορισμένα παιδιά μικρότερης ηλικίας ή σε περιβάλλοντα όπου η πρόσβαση σε IGRA είναι περιορισμένη, η Mantoux μπορεί να παραμένει λογική επιλογή.

5

Πώς γίνεται η εξέταση

Η διαδικασία είναι απλή: γίνεται μια αιμοληψία και το δείγμα τοποθετείται σε ειδικούς σωλήνες. Στη συνέχεια το εργαστήριο επεξεργάζεται το δείγμα και μετρά αν τα κύτταρα του ανοσοποιητικού απελευθερώνουν ιντερφερόνη-γ όταν έρθουν σε επαφή με ειδικά αντιγόνα της φυματίωσης.

Αυτό σημαίνει ότι ο ασθενής δεν υποβάλλεται σε τίποτα πιο σύνθετο από μια συνηθισμένη αιμοληψία. Δεν υπάρχει ένεση κάτω από το δέρμα, δεν υπάρχει τοπική αντίδραση στο χέρι και δεν απαιτείται να επιστρέψει μετά από 48–72 ώρες για ανάγνωση, όπως συμβαίνει με τη Mantoux.

Για το εργαστήριο, όμως, η σωστή διαχείριση του δείγματος είναι κρίσιμη. Η επάρκεια της αιμοληψίας, η σωστή ανακίνηση των σωλήνων, η σωστή μεταφορά και ο χρόνος επεξεργασίας επηρεάζουν την αξιοπιστία της εξέτασης. Γι’ αυτό η QuantiFERON καλό είναι να γίνεται σε εργαστήριο που γνωρίζει καλά τις τεχνικές απαιτήσεις της δοκιμασίας.

Από την πλευρά του εξεταζόμενου, η εξέταση είναι συνήθως γρήγορη και καλά ανεκτή. Το μόνο που χρειάζεται είναι να ενημερώσει σωστά για το ιστορικό του και να γνωρίζει ότι, παρότι η αιμοληψία είναι απλή, η ερμηνεία του αποτελέσματος είναι πιο σύνθετη από ό,τι σε πολλές κοινές εξετάσεις αίματος.

6

Προετοιμασία πριν από την αιμοληψία

Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν χρειάζεται νηστεία. Ο εξεταζόμενος μπορεί να προσέλθει οποιαδήποτε ώρα της ημέρας, εκτός αν μαζί με την QuantiFERON πρόκειται να γίνουν και άλλες εξετάσεις που απαιτούν διαφορετική προετοιμασία.

Είναι χρήσιμο να ενημερώσετε το εργαστήριο ή τον ιατρό σας αν έχετε πρόσφατο εμπύρετο νόσημα, αν λαμβάνετε κορτιζόνη, βιολογική θεραπεία ή άλλα ανοσοκατασταλτικά, αν έχετε γνωστή ανοσοανεπάρκεια ή αν υπήρξε πολύ πρόσφατη επαφή με κρούσμα φυματίωσης. Αυτές οι πληροφορίες δεν ακυρώνουν απαραίτητα την εξέταση, αλλά βοηθούν στη σωστή ερμηνεία της.

Σε αρκετές περιπτώσεις, η πιο σημαντική «προετοιμασία» δεν είναι διατροφική αλλά κλινική: να είναι σαφές πότε έγινε η πιθανή έκθεση, αν υπάρχουν συμπτώματα, αν έχει προηγηθεί Mantoux και αν έχει γίνει στο παρελθόν διάγνωση ή θεραπεία για λανθάνουσα ή ενεργή TB. Όσο πιο πλήρες είναι το ιστορικό, τόσο πιο χρήσιμο γίνεται το τελικό αποτέλεσμα.

7

Σε πόσο χρόνο βγαίνει το αποτέλεσμα

Συνήθως το αποτέλεσμα είναι διαθέσιμο μέσα σε 1–2 εργάσιμες ημέρες, ανάλογα με την οργάνωση του εργαστηρίου και τον χρόνο αποστολής ή επεξεργασίας του δείγματος. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί λίγο περισσότερο, ιδιαίτερα όταν το δείγμα μεταφέρεται σε εξειδικευμένο συνεργαζόμενο εργαστήριο.

Ο χρόνος δεν εξαρτάται μόνο από την ανάλυση καθαυτή αλλά και από το αν το δείγμα συλλέχθηκε σωστά, αν μπήκε εγκαίρως στη διαδικασία επώασης και αν χρειάζεται επαλήθευση. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που η QuantiFERON δεν είναι μια «στιγμιαία» εξέταση τύπου rapid test, αλλά μια οργανωμένη εργαστηριακή μέτρηση.

Για τον ασθενή, αυτό σημαίνει ότι η αναμονή λίγων ημερών είναι απολύτως φυσιολογική. Το ουσιαστικό δεν είναι μόνο η ταχύτητα, αλλά η ποιότητα του αποτελέσματος. Ένα τεχνικά σωστό και σωστά ερμηνευμένο αποτέλεσμα έχει μεγαλύτερη αξία από μια γρήγορη απάντηση που μπορεί να οδηγήσει σε παρανόηση.

8

Τι σημαίνει θετικό αποτέλεσμα

Ένα θετικό QuantiFERON σημαίνει ότι ο οργανισμός έχει δείξει ανοσολογική αντίδραση απέναντι σε αντιγόνα της φυματίωσης. Με άλλα λόγια, υπάρχει ένδειξη ότι έχει υπάρξει μόλυνση από το σύμπλεγμα του M. tuberculosis κάποια στιγμή.

Αυτό όμως δεν σημαίνει αυτόματα ενεργή φυματίωση. Πολλοί άνθρωποι με θετικό αποτέλεσμα έχουν λανθάνουσα λοίμωξη: δεν έχουν συμπτώματα, δεν έχουν ενεργή νόσο και δεν μεταδίδουν. Το αποτέλεσμα χρειάζεται πάντα συσχέτιση με το ιστορικό, την κλινική εικόνα, πιθανά συμπτώματα και συχνά με ακτινογραφία θώρακος.

Επομένως, το θετικό αποτέλεσμα είναι αφετηρία αξιολόγησης, όχι τελική διάγνωση από μόνο του. Σε άτομο χωρίς συμπτώματα και με φυσιολογική ακτινογραφία, η συζήτηση στρέφεται συχνότερα προς τη λανθάνουσα λοίμωξη. Σε άτομο με συμπτώματα, όμως, το θετικό αποτέλεσμα απαιτεί πολύ πιο άμεση και ολοκληρωμένη διερεύνηση.

9

Τι σημαίνει αρνητικό αποτέλεσμα

Ένα αρνητικό αποτέλεσμα σημαίνει ότι δεν ανιχνεύθηκε σημαντική ανοσολογική απάντηση στα ειδικά αντιγόνα της φυματίωσης. Σε πολλούς ανθρώπους αυτό καθιστά τη λοίμωξη από TB λιγότερο πιθανή.

Παρόλα αυτά, ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν πρέπει να ερμηνεύεται μηχανικά. Αν η έκθεση ήταν πολύ πρόσφατη, ο οργανισμός μπορεί να μην έχει ακόμη αναπτύξει μετρήσιμη απάντηση. Επίσης, σε καταστάσεις σοβαρής ανοσοκαταστολής, το τεστ μπορεί να είναι ψευδώς αρνητικό ή να μη δίνει καθαρή απάντηση.

Αν υπάρχει πρόσφατη στενή επαφή με κρούσμα, ο ιατρός μπορεί να συστήσει επανάληψη του ελέγχου μετά από μερικές εβδομάδες. Αν υπάρχουν συμπτώματα ύποπτα για ενεργή φυματίωση, το αρνητικό QuantiFERON δεν αρκεί για να μπει τέλος στη διερεύνηση.

Με απλά λόγια, το αρνητικό αποτέλεσμα είναι καθησυχαστικό μόνο όταν ταιριάζει με το υπόλοιπο κλινικό πλαίσιο. Αν το ιστορικό είναι πολύ ύποπτο ή η έκθεση πολύ πρόσφατη, ο ιατρός μπορεί σωστά να ζητήσει επανέλεγχο ή άλλες εξετάσεις αντί να στηριχθεί αποκλειστικά σε μία αρνητική τιμή.

10

Τι σημαίνει ακαθόριστο αποτέλεσμα

Το ακαθόριστο ή indeterminate αποτέλεσμα σημαίνει ότι η εξέταση δεν μπόρεσε να ερμηνευθεί αξιόπιστα. Δεν είναι ούτε καθαρά θετική ούτε καθαρά αρνητική.

Αυτό μπορεί να συμβεί για διάφορους λόγους: σημαντική ανοσοκαταστολή, ανεπαρκής ανοσολογική απάντηση στον μάρτυρα της εξέτασης, τεχνικά ζητήματα στη λήψη ή μεταφορά του δείγματος ή άλλοι παράγοντες που κάνουν το αποτέλεσμα μη ασφαλές για κλινική χρήση.

Για τον ασθενή, αυτό είναι συχνά το πιο μπερδεμένο αποτέλεσμα. Στην πράξη, όμως, είναι καλύτερο ένα αποτέλεσμα να χαρακτηριστεί ακαθόριστο παρά να δοθεί μια παραπλανητική ερμηνεία. Το ζητούμενο είναι η ασφαλής κλινική απόφαση, όχι μια βεβιασμένη ετικέτα.

11

Μπορεί να δείξει ενεργή φυματίωση;

Η σύντομη απάντηση είναι όχι, όχι μόνη της. Η QuantiFERON μπορεί να δείξει ότι υπάρχει ανοσολογική ένδειξη λοίμωξης από TB, αλλά δεν μπορεί από μόνη της να ξεχωρίσει αν πρόκειται για λανθάνουσα λοίμωξη ή για ενεργή φυματίωση.

Γι’ αυτό, όταν το αποτέλεσμα είναι θετικό, ο ιατρός πρέπει να ρωτήσει για συμπτώματα, να εξετάσει τον ασθενή και συχνά να ζητήσει ακτινογραφία θώρακος ή άλλες εξετάσεις, όπως μικροβιολογικό έλεγχο πτυέλων, αν υπάρχει υποψία ενεργής νόσου.

Αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά σημεία του άρθρου, γιατί πολλοί ασθενείς μπερδεύουν ένα θετικό αποτέλεσμα με διάγνωση πνευμονικής φυματίωσης. Στην πραγματικότητα, η QuantiFERON είναι μέρος της αξιολόγησης, όχι το τέλος της.

12

Ποια είναι τα επόμενα βήματα μετά το αποτέλεσμα

Το αποτέλεσμα της QuantiFERON είναι χρήσιμο μόνο όταν οδηγεί σε σωστή επόμενη απόφαση. Η απόφαση αυτή εξαρτάται από το αν το αποτέλεσμα είναι θετικό, αρνητικό ή ακαθόριστο και από το αν υπάρχει πρόσφατη έκθεση ή υποψία ενεργής νόσου.

Μετά από θετικό αποτέλεσμα, το πρώτο βήμα είναι να αποκλειστεί ενεργή φυματίωση. Μετά από αρνητικό αποτέλεσμα, αξιολογείται αν ο έλεγχος έγινε αρκετά αργά μετά την έκθεση και αν ο ασθενής έχει παράγοντες που μειώνουν την αξιοπιστία του τεστ. Μετά από ακαθόριστο αποτέλεσμα, συνήθως απαιτείται επανάληψη ή άλλη προσέγγιση.

Το πιο χρήσιμο για τον ασθενή είναι να μη μείνει μόνο στη λέξη «θετικό» ή «αρνητικό», αλλά να ρωτήσει: «Τι σημαίνει αυτό για μένα τώρα; Χρειάζομαι ακτινογραφία, επανάληψη ή απλή παρακολούθηση;» Εκεί βρίσκεται η πραγματική αξία της εξέτασης.

13

Ειδικές ομάδες: παιδιά, BCG, ανοσοκαταστολή

Η QuantiFERON δεν ερμηνεύεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Σε ορισμένες ομάδες χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή, επειδή το κλινικό πλαίσιο αλλάζει τόσο τη χρησιμότητα όσο και την αξιοπιστία του αποτελέσματος.

Παιδιά: Στα μικρά παιδιά η επιλογή ανάμεσα σε Mantoux και IGRA δεν είναι πάντα ίδια με αυτή των ενηλίκων. Σε αρκετές οδηγίες η δερματική δοκιμασία παραμένει η προτιμώμενη πρώτη επιλογή κάτω από τα 5 έτη, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί και IGRA από εξειδικευμένο ιατρό. Άρα, στην παιδιατρική ηλικία η απόφαση πρέπει να είναι πιο εξατομικευμένη.

Άτομα που έχουν κάνει BCG: Εδώ η QuantiFERON είναι ιδιαίτερα χρήσιμη, γιατί το αποτέλεσμα δεν επηρεάζεται από το εμβόλιο, σε αντίθεση με τη Mantoux που μπορεί να εμφανιστεί θετική χωρίς πραγματική λοίμωξη από TB. Αυτό κάνει την QuantiFERON πιο πρακτική όταν ο ιατρός θέλει να περιορίσει τα ψευδώς θετικά ευρήματα.

Ανοσοκατασταλμένοι: Σε άτομα με HIV, λήψη anti-TNF, μεταμόσχευση ή ισχυρή κορτιζονοθεραπεία, η ανάγκη για έλεγχο είναι μεγάλη, αλλά ταυτόχρονα η εξέταση μπορεί να γίνει πιο δύσκολη στην ερμηνεία. Εκεί χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη σύνδεση του αποτελέσματος με το κλινικό ιστορικό, γιατί μπορεί να εμφανιστούν αρνητικά ή ακαθόριστα αποτελέσματα που δεν είναι τόσο «καθησυχαστικά» όσο φαίνονται με την πρώτη ματιά.

Το συμπέρασμα είναι ότι στις ειδικές ομάδες δεν μας ενδιαφέρει μόνο το αριθμητικό ή λεκτικό αποτέλεσμα, αλλά το πώς εντάσσεται στο συνολικό κλινικό ρίσκο.

14

Περιορισμοί και συχνά λάθη στην ερμηνεία

Το συχνότερο λάθος είναι να αντιμετωπίζεται η QuantiFERON σαν «ναι ή όχι για ενεργή φυματίωση». Αυτό είναι λανθασμένο. Η εξέταση είναι πολύ χρήσιμη, αλλά έχει σαφή όρια και πρέπει πάντα να εντάσσεται στο συνολικό ιατρικό πλαίσιο.

Η σωστή χρήση της QuantiFERON δεν είναι θέμα μόνο τεχνολογίας. Είναι θέμα σωστής επιλογής ασθενούς, σωστής χρονικής στιγμής και σωστής ερμηνείας από ιατρό.

Ένα ακόμη πρακτικό λάθος είναι να ζητείται η εξέταση επειδή απλώς «ακούστηκε χρήσιμη», χωρίς να υπάρχει σαφές ερώτημα. Κάθε διαγνωστική εξέταση έχει μεγαλύτερη αξία όταν προηγείται το σωστό κλινικό ερώτημα: υπάρχει έκθεση; υπάρχει αυξημένος κίνδυνος; αλλάζει κάτι στη θεραπεία ή στην παρακολούθηση; Όταν αυτά είναι ξεκάθαρα, και η QuantiFERON γίνεται πιο χρήσιμη και η ερμηνεία της πιο ασφαλής.

15

Συχνές ερωτήσεις

16

Τι να θυμάστε

17

Κλείστε Ραντεβού & Βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.