14/Jun/2025

🧬 Τι Είναι η Ανοσοθεραπεία;

Η ανοσοθεραπεία (immunotherapy) είναι μια σύγχρονη θεραπευτική προσέγγιση που αξιοποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού για να καταπολεμήσει νόσους, όπως:

Ο καρκίνος
Τα αυτοάνοσα νοσήματα
Οι αλλεργίες
Ορισμένες λοιμώξεις

🔬 Αντί να σκοτώνει άμεσα τα παθολογικά κύτταρα, όπως π.χ. η χημειοθεραπεία, η ανοσοθεραπεία ενεργοποιεί, ενισχύει ή τροποποιεί την ανοσιακή απόκριση του ίδιου του οργανισμού.

📌 Πώς Λειτουργεί;

Η ανοσοθεραπεία:

Ενισχύει το ανοσοποιητικό να επιτεθεί σε “ξένα” ή καρκινικά κύτταρα
Αναστέλλει παθολογικές ανοσοαντιδράσεις (σε αυτοάνοσα)
Αντικαθιστά ελλιπείς ή ανώμαλες ανοσιακές λειτουργίες

📂 Παραδείγματα Τύπων Ανοσοθεραπείας:

Τύπος	Εφαρμογή
Αναστολείς ελέγχου (checkpoint inhibitors)	Καρκίνος (π.χ. μελάνωμα, πνεύμονας)
CAR-T λεμφοκύτταρα	Αιματολογικές κακοήθειες
Μονοκλωνικά αντισώματα	Καρκίνος, αυτοάνοσα
Αλλεργιοθεραπεία	Ρινίτιδα, άσθμα, αλλεργίες
Βιολογικοί παράγοντες	Ρευματοειδής αρθρίτιδα, ΣΕΛ
Εμβόλια ανοσοθεραπείας	Καρκίνος, HIV, COVID-19 (νεοαντιγόνα)

✅ Πλεονεκτήματα:

Στοχευμένη δράση
Μακροχρόνια αποτελέσματα
Συχνά λιγότερες παρενέργειες από τις κλασικές θεραπείες
Ενισχύει τη φυσική άμυνα του οργανισμού

⚠️ Προκλήσεις:

Όχι κατάλληλη για όλους
Ανοσολογικές ανεπιθύμητες ενέργειες
Πολύ υψηλό κόστος
Χρήζει εξειδίκευσης και παρακολούθησης

📌 Η ανοσοθεραπεία αποτελεί μια επανάσταση στην ιατρική, ιδιαίτερα στην ογκολογία και την αυτοανοσολογία. Συνδυάζει ακρίβεια, προσωποποιημένη θεραπεία και μακροπρόθεσμα αποτελέσματα.

📋 Πίνακας: Τύποι Ανοσοθεραπείας – Ενδείξεις – Παραδείγματα

Τύπος Ανοσοθεραπείας	Ενδείξεις	Παραδείγματα
Αναστολείς Ελέγχου (Checkpoint Inhibitors)	Καρκίνος (μελάνωμα, πνεύμονας, νεφρός)	Nivolumab, Pembrolizumab, Atezolizumab
Μονοκλωνικά Αντισώματα (mAbs)	Καρκίνος, αυτοάνοσα, COVID-19	Trastuzumab, Infliximab, Tocilizumab
CAR-T Λεμφοκύτταρα	Λευχαιμία, λεμφώματα	Tisagenlecleucel, Axicabtagene
Αλλεργιοθεραπεία (SCIT, SLIT)	Αλλεργική ρινίτιδα, άσθμα	Grazax, ALK-Abelló
Εμβόλια ανοσοθεραπείας	Καρκίνος, HIV, COVID-19	Sipuleucel-T, HPV εμβόλια
Ανοσοτροποποιητικά / Βιολογικοί Παράγοντες	Αυτοάνοσα (ΡΑ, ΣΕΛ, ΣΚΠ, Crohn)	Adalimumab, Secukinumab, Ocrelizumab
Διέγερση έμφυτης ανοσίας	Καρκίνος ουροδόχου κύστης	BCG, Imiquimod

🔬 Πώς Λειτουργεί η Ανοσοθεραπεία;

Η θεραπευτική ιδέα βασίζεται στη ρύθμιση ή ενίσχυση της φυσικής ανοσιακής απόκρισης του οργανισμού. Κύριοι μηχανισμοί:

Διέγερση του ανοσοποιητικού για να αναγνωρίσει και να επιτεθεί σε καρκινικά ή παθολογικά κύτταρα
Καταστολή υπερδραστήριων ανοσολογικών αντιδράσεων (σε αυτοάνοσα, αλλεργίες)
Αντικατάσταση ελαττωματικών ή ελλιπών ανοσοσυνιστωσών

🧪 Είδη Ανοσοθεραπείας

Τύπος	Περιγραφή	Ενδείξεις
Μονοκλωνικά Αντισώματα	Ειδικά αντισώματα που προσδένονται σε στόχους (π.χ. PD-1, HER2)	Καρκίνος, COVID-19, αυτοάνοσα
Αναστολείς Ελέγχου (Checkpoint Inhibitors)	Αφαιρούν τα “φρένα” των Τ-κυττάρων	Καρκίνος
CAR-T Cells	Γενετικά τροποποιημένα Τ-κύτταρα	Αιματολογικές κακοήθειες
Αλλεργιοθεραπεία	Σταδιακή απευαισθητοποίηση σε αλλεργιογόνα	Ρινίτιδα, άσθμα
Ανοσοτροποποιητικά	Ενίσχυση ή καταστολή ανοσίας	Σκλήρυνση κατά πλάκας, Λύκος
Εμβόλια – Νεοαντιγόνα	Εκπαίδευση ανοσοποιητικού	Καρκίνος, HIV, COVID-19

🧬 Ανοσοθεραπεία στον Καρκίνο

📍 Εφαρμογές

Μελάνωμα
Καρκίνος πνεύμονα (NSCLC)
Καρκίνος νεφρού
Hodgkin’s λέμφωμα
Καρκίνος κεφαλής και τραχήλου

🧫 Χρησιμοποιούμενες μορφές:

Anti-PD-1 / PD-L1 (nivolumab, pembrolizumab)
Anti-CTLA-4 (ipilimumab)
CAR-T (tisagenlecleucel, axicabtagene)
Νεοαντιγονοεμβόλια (σε κλινικές δοκιμές)

🌿 Ανοσοθεραπεία σε Αυτοάνοσα Νοσήματα

Η ανοσοθεραπεία εδώ καταστέλλει ή τροποποιεί υπερβολικές ή παθολογικές ανοσολογικές αντιδράσεις.

Παράδειγμα Νοσημάτων:

Ρευματοειδής αρθρίτιδα (anti-TNF, IL-6)
Σκλήρυνση κατά πλάκας (ocrelizumab, fingolimod)
Ερυθηματώδης λύκος (belimumab)
Φλεγμονώδη νοσήματα εντέρου (IBD) (infliximab, ustekinumab)
Ψωρίαση (secukinumab, guselkumab)

🌸 Αλλεργική Ανοσοθεραπεία (Απευαισθητοποίηση)

Υποδόρια (SCIT) ή υπογλώσσια (SLIT) χορήγηση αλλεργιογόνων
Μειώνει τη σοβαρότητα συμπτωμάτων και την ανάγκη για φαρμακευτική αγωγή
Εφαρμόζεται σε:
– Αλλεργική ρινίτιδα
– Άσθμα
– Αλλεργία σε δηλητήριο εντόμων

⚖️ Πλεονεκτήματα & Μειονεκτήματα

Πλεονεκτήματα	Μειονεκτήματα
Στοχευμένη δράση	Ακριβή κόστη
Δυνατότητα ίασης σε προχωρημένο καρκίνο	Ανοσολογικές παρενέργειες
Μακροχρόνια αποτελέσματα	Περιορισμός σε συγκεκριμένους ασθενείς
Λιγότερη τοξικότητα από χημειοθεραπεία	Ανάγκη εξειδικευμένων κέντρων

❓ Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

🔹 Τι είναι η ανοσοθεραπεία με απλά λόγια;

Η ανοσοθεραπεία ενεργοποιεί ή τροποποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα ώστε να καταπολεμήσει ασθένειες όπως ο καρκίνος, τα αυτοάνοσα και οι αλλεργίες.

🔹 Είναι η ανοσοθεραπεία καλύτερη από τη χημειοθεραπεία;

Δεν αντικαθιστά πάντα τη χημειοθεραπεία. Σε κάποιες μορφές καρκίνου (π.χ. μελάνωμα, καρκίνος πνεύμονα) υπερέχει, ενώ αλλού χρησιμοποιείται συμπληρωματικά.

🔹 Έχει παρενέργειες;

Ναι. Οι πιο συχνές είναι κόπωση, εξανθήματα, διάρροια, θυρεοειδίτιδα, πνευμονίτιδα. Οι ανοσολογικές αντιδράσεις μπορεί να είναι σοβαρές.

🔹 Είναι κατάλληλη για όλους τους ασθενείς;

Όχι. Προϋποθέτει την ύπαρξη κατάλληλων βιοδεικτών (π.χ. PD-L1), καλό ανοσολογικό προφίλ και εξειδικευμένη παρακολούθηση.

🔹 Πόσο διαρκεί η ανοσοθεραπεία;

Ανάλογα με τη νόσο: από 6 μήνες (καρκίνος) έως χρόνια (αυτοάνοσα). Η διάρκεια εξατομικεύεται.

🔹 Πώς γίνεται η χορήγηση;

Ενδοφλέβια, υποδόρια, ή σε ειδικές μορφές (π.χ. στοματικά δισκία σε αλλεργίες). Γίνεται σε νοσοκομεία ή εξειδικευμένα κέντρα.

🔹 Καλύπτεται από τον ΕΟΠΥΥ;

Ναι. Πολλές μορφές ανοσοθεραπείας περιλαμβάνονται στα θεραπείες υψηλού κόστους (ΦΥΚ) και χορηγούνται με γνωμάτευση ειδικού.

📚 Βιβλιογραφία – Επιστημονικές Πηγές

Nature Reviews Cancer – Cancer Immunotherapy
🔗 https://www.nature.com/collections/cancerimmunotherapy
NEJM – Immune Checkpoint Inhibitors in Cancer Therapy
🔗 https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMra2032260
FDA – CAR-T Cell Therapy: Guidance and Approval
🔗 https://www.fda.gov/media/113903/download
World Allergy Organization – Allergen Immunotherapy Guidelines
🔗 https://www.worldallergy.org/education-and-programs/education/allergen-immunotherapy
Ελληνική Ρευματολογική Εταιρεία (ΕΡΕ) – Βιολογικές θεραπείες στα αυτοάνοσα
🔗 https://www.ere.gr/
PubMed – Immunotherapy in Autoimmune Diseases
🔗 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=immunotherapy+autoimmune
American Cancer Society – Immunotherapy Overview
🔗 https://www.cancer.org/treatment/treatments-and-side-effects/treatment-types/immunotherapy.html
European Society for Medical Oncology (ESMO) – Immunotherapy Guidelines
🔗 https://www.esmo.org/guidelines/cancer-guidelines
Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων (EOF) – Εγκεκριμένα φάρμακα ανοσοθεραπείας στην Ελλάδα
🔗 https://www.eof.gr
ClinicalTrials.gov – Immunotherapy Trials
🔗 https://clinicaltrials.gov/ct2/results?term=immunotherapy
📚 Ελληνικές Πηγές – Ανοσοθεραπεία
1. Ελληνική Ρευματολογική Εταιρεία (ΕΡΕ) – Βιολογικοί Παράγοντες & Ανοσοθεραπεία
  📎 Οδηγίες & Ενημερωτικά φυλλάδια για θεραπείες αυτοάνοσων νοσημάτων
  🔗 https://ere.gr
2. Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων (ΕΟΦ) – Φαρμακευτικά Σκευάσματα Ανοσοθεραπείας
  📎 Κατάλογος εγκεκριμένων βιολογικών φαρμάκων και αντισωμάτων στην Ελλάδα
  🔗 https://www.eof.gr
3. ΕΟΠΥΥ – Χορήγηση ΦΥΚ (Φαρμάκων Υψηλού Κόστους) – Ανοσοθεραπεία Καρκίνου
  📎 Πίνακες θεραπειών που αποζημιώνονται (π.χ. pembrolizumab, nivolumab κ.λπ.)
  🔗 https://www.eopyy.gov.gr
4. Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης (ΕΚΤ) – Επιστημονικές ελληνικές δημοσιεύσεις ανοσοθεραπείας
  📎 Αναζήτηση ελληνικών άρθρων σε εθνικές βάσεις δεδομένων
  🔗 https://www.ekt.gr
5. Ινστιτούτο Παστέρ Ελλάδος – Έρευνα στην Ανοσολογία και Αντισώματα
  📎 Ερευνητικά προγράμματα για CAR-T, εμβόλια και ανοσολογική στόχευση
  🔗 https://www.pasteur.gr
6. Ογκολόγοι Ελλάδος (EOΠΕ) – Οδηγίες για Ανοσοθεραπεία σε Συγκεκριμένους Όγκους
  📎 Ελληνικές κατευθυντήριες οδηγίες για ανοσοθεραπεία σε μελάνωμα, πνεύμονα, νεφρό
  🔗 https://www.hesmo.gr
7. Εθνικό Ινστιτούτο Νεοπλασιών – Ενημερωτικά για ανοσοθεραπεία σε ασθενείς
  📎 Φυλλάδια για την ανοσοθεραπεία σε καρκινοπαθείς, σε απλή γλώσσα
  🔗 https://www.anticancer.gov.gr

Παντελής Αναγνωστόπουλος

14/Jun/2025

🔍 Τι είναι το HLA-B27;

Το HLA-B27 είναι ένα γονίδιο της οικογένειας των αντιγόνων ιστοσυμβατότητας (HLA – Human Leukocyte Antigen). Συγκεκριμένα, πρόκειται για ένα MHC Class I μόριο, το οποίο εντοπίζεται στην επιφάνεια των περισσότερων κυττάρων του σώματος και έχει ως βασική λειτουργία την παρουσίαση ενδοκυτταρικών αντιγόνων στο ανοσοποιητικό σύστημα, ιδίως στα CD8+ T λεμφοκύτταρα.

Το HLA-B27 είναι σημαντικό διότι έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ορισμένων φλεγμονωδών και αυτοάνοσων νοσημάτων.

🧠 Λειτουργία του HLA-B27 στο Ανοσοποιητικό Σύστημα

Το HLA-B27 παρουσιάζει πεπτίδια που προέρχονται από ενδογενή (συνήθως ιικά) αντιγόνα στο κύτταρο, βοηθώντας τον οργανισμό να αναγνωρίσει και να καταστρέψει κύτταρα που έχουν προσβληθεί. Ωστόσο, ορισμένες μεταλλάξεις ή πολυμορφισμοί σε αυτό το γονίδιο μπορούν να οδηγήσουν σε ανοσολογική δυσλειτουργία, προκαλώντας παθολογικές φλεγμονώδεις αποκρίσεις.

🧬 HLA-B27 και Αυτοάνοσα Νοσήματα

Η παρουσία του HLA-B27 δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το άτομο θα νοσήσει, ωστόσο αποτελεί ισχυρό γενετικό παράγοντα κινδύνου για μια σειρά από σπονδυλαρθροπάθειες.

📌 Συσχετιζόμενες Παθήσεις:

Νόσος	Συσχέτιση με HLA-B27
Αγκυλοποιητική σπονδυλαρθρίτιδα (AS)	>90% των ασθενών είναι HLA-B27 θετικοί
Αντιδραστική αρθρίτιδα (Reiter’s syndrome)	~50-80%
Ψωριασική αρθρίτιδα (axial type)	~20-50%
Αρθρίτιδα σε νόσο του Crohn/ελκώδη κολίτιδα	~20-30%
Ουβίτιδα (ιδιοπαθής πρόσθια)	~50%

🧬 HLA-B27 και Αγκυλοποιητική Σπονδυλαρθρίτιδα (AS)

Η αγκυλοποιητική σπονδυλαρθρίτιδα είναι μια χρόνια φλεγμονώδης πάθηση της σπονδυλικής στήλης. Το HLA-B27 υπάρχει σε περισσότερο από το 90% των πασχόντων.

Κλινικά χαρακτηριστικά:

💥 Χρόνιος πόνος στη μέση, χειρότερος τη νύχτα
🪑 Δυσκαμψία πρωινών ωρών
🔁 Βελτίωση με άσκηση, όχι με ξεκούραση
🔬 Απεικονιστικά: ιερολαγονίτιδα, σπονδυλική αγκύλωση

🧪 Εξέταση HLA-B27

🩸 Τύπος δείγματος:

Αίμα (EDTA ή ολικό)

🧬 Μέθοδος:

PCR (Polymerase Chain Reaction)
Flow cytometry (λιγότερο συχνά)

🧭 Πότε ζητείται:

Υποψία αγκυλοποιητικής σπονδυλαρθρίτιδας
Αντιδραστική αρθρίτιδα
Ουβίτιδα άγνωστης αιτιολογίας
Συμπτώματα συμβατά με σπονδυλοαρθροπάθεια

🧩 Πώς ερμηνεύεται η HLA-B27 εξέταση;

Αποτέλεσμα	Ερμηνεία
HLA-B27 (-)	Χαμηλή πιθανότητα σχετιζόμενης νόσου
HLA-B27 (+)	Αυξημένη πιθανότητα – Όχι όμως διάγνωση!

⚠️ Η θετικότητα δεν σημαίνει νόσο! Πολλοί άνθρωποι είναι HLA-B27 θετικοί χωρίς να παρουσιάζουν συμπτώματα.

🔬 Παθοφυσιολογία – Γιατί το HLA-B27 οδηγεί σε φλεγμονή;

Υπάρχουν διάφορες θεωρίες:

Μοριακή απομίμηση (molecular mimicry) – Ορισμένα βακτηριακά πεπτίδια μοιάζουν με αυτά που παρουσιάζει το HLA-B27 → αυτοανοσία.
Λανθασμένη πτύχωση (misfolding) – HLA-B27 μπορεί να διπλώνεται με λάθος τρόπο → ενδοπλασματικό στρες → ενεργοποίηση ανοσοποιητικού.
Ανόμοιο διμερισμό (homodimer formation) – δημιουργία ανοσογενών μορίων στην επιφάνεια των κυττάρων.

🚹 HLA-B27 και Φύλο

Το HLA-B27 παρατηρείται πιο συχνά σε άνδρες ασθενείς με αγκυλοποιητική σπονδυλαρθρίτιδα, οι οποίοι παρουσιάζουν πιο βαριά συμπτωματολογία από τις γυναίκες.

🤰 HLA-B27 στην Εγκυμοσύνη

Η παρουσία HLA-B27 δεν επηρεάζει άμεσα την εγκυμοσύνη. Ωστόσο, οι γυναίκες με σπονδυλαρθροπάθειες μπορεί να παρουσιάσουν αυξημένες απαιτήσεις σε φυσικοθεραπεία και να χρειάζονται εξατομικευμένη αναισθησιολογική αντιμετώπιση στον τοκετό (λόγω πιθανής σπονδυλικής αγκύλωσης).

🧘‍♂️ HLA-B27 και Τρόπος Ζωής

✅ Άσκηση: ενισχύει την κινητικότητα των αρθρώσεων
✅ Αντιφλεγμονώδη διατροφή: πλούσια σε ω-3, ελαιόλαδο, χαμηλή σε κορεσμένα λιπαρά
❌ Αποφυγή καπνίσματος – σχετίζεται με αυξημένη εξέλιξη σε AS

💊 Θεραπευτική Προσέγγιση σε HLA-B27 Σχετιζόμενες Παθήσεις

Μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (ΜΣΑΦ)
Βιολογικοί παράγοντες (anti-TNF: infliximab, adalimumab, etanercept)
Anti-IL17 (secukinumab, ixekizumab) – ειδικά σε αποτυχία anti-TNF
Φυσικοθεραπεία – Κλειδί για την πρόληψη της αγκύλωσης

📊 Επιπολασμός HLA-B27

Πληθυσμός	Επιπολασμός (%)
Γενικός πληθυσμός Ευρώπης	~6–9%
Βόρειοι Ευρωπαίοι	έως 14%
Σκανδιναβία	15–16%
Ελλάδα	~7%
Ασθενείς με AS	90–95%

📚 Συχνές Ερωτήσεις (FAQ) για το HLA-B27

🔎 Τι σημαίνει αν είμαι HLA-B27 θετικός;

Η θετικότητα στο HLA-B27 σημαίνει ότι έχετε ένα γενετικό προφίλ που σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο για συγκεκριμένες φλεγμονώδεις παθήσεις, κυρίως αγκυλοποιητική σπονδυλαρθρίτιδα και άλλες σπονδυλαρθροπάθειες. Ωστόσο, πολλοί HLA-B27 θετικοί δεν εμφανίζουν ποτέ κλινικά συμπτώματα.

🧬 Μπορώ να κληρονομήσω το HLA-B27;

Ναι. Το HLA-B27 είναι κληρονομήσιμο και μεταβιβάζεται από τους γονείς στα παιδιά. Αν κάποιος γονέας είναι θετικός, υπάρχει πιθανότητα το παιδί να κληρονομήσει το γονίδιο.

🧪 Πότε πρέπει να κάνω την εξέταση HLA-B27;

Η εξέταση γίνεται όταν υπάρχει υποψία για κάποια σπονδυλαρθροπάθεια, κυρίως σε ασθενείς με χρόνιο πόνο στη μέση, ιδιοπαθή ουβίτιδα ή αρθρίτιδα χωρίς σαφή αιτιολογία.

🩸 Είναι επώδυνη ή επικίνδυνη η εξέταση;

Όχι. Πρόκειται για μια απλή αιμοληψία. Το δείγμα αίματος αναλύεται για να ανιχνευθεί η παρουσία ή όχι του HLA-B27.

👨‍⚕️ Αν είμαι HLA-B27 θετικός, θα εμφανίσω σίγουρα νόσο;

Όχι απαραίτητα. Αν και αυξάνεται ο σχετικός κίνδυνος, πολλοί άνθρωποι είναι HLA-B27 θετικοί χωρίς να εμφανίζουν καμία σχετιζόμενη πάθηση στη ζωή τους.

🦴 Ποια είναι τα πρώτα συμπτώματα της αγκυλοποιητικής σπονδυλαρθρίτιδας;

– Χρόνιος πόνος στη μέση, ιδιαίτερα τις νυχτερινές ώρες – Πρωινή δυσκαμψία που βελτιώνεται με κίνηση – Πόνος στους γλουτούς – Πιθανή φλεγμονή στα μάτια (ουβίτιδα)

👩‍🍼 Επηρεάζει η HLA-B27 θετικότητα την εγκυμοσύνη;

Όχι άμεσα. Ωστόσο, γυναίκες με HLA-B27 σχετιζόμενες παθήσεις όπως η αγκυλοποιητική σπονδυλαρθρίτιδα μπορεί να έχουν αυξημένη δυσκολία λόγω πόνου ή κινητικότητας, κυρίως κατά τον τοκετό.

💊 Τι θεραπείες υπάρχουν για τις παθήσεις που σχετίζονται με το HLA-B27;

Ανάλογα με τη νόσο, χρησιμοποιούνται ΜΣΑΦ, βιολογικοί παράγοντες (anti-TNF, anti-IL17), φυσικοθεραπεία και σπανίως ανοσοκατασταλτικά. Η προσέγγιση είναι **εξατομικευμένη**.

🌍 Σε ποιες χώρες είναι πιο συχνό το HLA-B27;

Το HLA-B27 είναι πιο συχνό στη Σκανδιναβία, Βόρεια Ευρώπη, Βόρεια Αμερική και στους Ινουίτ, ενώ σπανίζει στην Ιαπωνία, Αφρική και Άπω Ανατολή.

⚠️ Πρέπει να ενημερώσω συγγενείς αν είμαι HLA-B27 θετικός;

Όχι υποχρεωτικά. Ωστόσο, αν υπάρχουν οικογενειακά περιστατικά σχετιζόμενων νοσημάτων, ίσως έχει νόημα γενετικός έλεγχος, ειδικά σε συγγενείς με συμπτώματα.

📚 Εμπλουτισμένη Βιβλιογραφία

Brown MA, Kenna T, Wordsworth BP. Genetics of ankylosing spondylitis — insights into pathogenesis. Nat Rev Rheumatol. 2016;12(2):81–91. https://doi.org/10.1038/nrrheum.2015.133
Reveille JD. HLA-B27 and spondyloarthritis. Best Pract Res Clin Rheumatol. 2006;20(3):531–539. PubMed
Khan MA. HLA-B27 and its pathogenic role. J Clin Rheumatol. 2008;14(1):50–52. PubMed
Dougados M, Baeten D. Spondyloarthritis. Lancet. 2011;377(9783):2127–2137. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(11)60071-8
ΕΟΔΥ – Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας. Αρθρίτιδες και ανοσογενετική. https://eody.gov.gr
European Spondyloarthropathy Study Group (ESSG) Criteria – https://www.rheumatology.org
Tsui FW, Haroon N, Reveille JD, et al. Recent advances in the genetics of spondyloarthritis. Curr Rheumatol Rep. 2015;17(10):62.
Papagoras C, Markatseli TE, Voulgari PV, Drosos AA. Clinical characteristics and treatment of spondyloarthritis in Greece. Mediterr J Rheumatol. 2020;31(1):32–40. https://doi.org/10.31138/mjr.31.1.32