Συμπλήρωμα C3: λειτουργία και ρόλος στο ανοσοποιητικό σύστημα
Σύνοψη
Το C3 είναι κεντρική πρωτεΐνη του συστήματος συμπληρώματος και διαδραματίζει βασικό ρόλο
στην έμφυτη ανοσία, την οπσωνοποίηση και τη ρύθμιση της φλεγμονώδους απόκρισης.
Ο όρος «συμπλήρωμα C3» περιγράφει τη βιολογική του λειτουργία και δεν αφορά διατροφικό σκεύασμα.
1
Τι είναι το C3;
Το C3 (Complement Component 3) είναι η κεντρική πρωτεΐνη του συστήματος συμπληρώματος,
ενός βασικού μηχανισμού της έμφυτης ανοσίας. Αποτελεί σημείο σύγκλισης όλων των οδών ενεργοποίησης
του συμπληρώματος και διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην ανοσολογική άμυνα.
Το C3 συμμετέχει στην αναγνώριση και εξουδετέρωση παθογόνων,
στην οπσωνοποίηση μικροοργανισμών και
στη ρύθμιση φλεγμονωδών και αυτοάνοσων διεργασιών.
Λόγω της κεντρικής του θέσης, μεταβολές στη λειτουργία ή τη συγκέντρωσή του
συσχετίζονται με ποικίλες ανοσολογικές και φλεγμονώδεις καταστάσεις.
Για εργαστηριακή αξιολόγηση της συγκέντρωσης του C3 στο αίμα, δείτε την εξέταση C3.
2
Ρόλος του C3 στο ανοσοποιητικό
Το C3 αποτελεί τον βασικό «κόμβο» του συστήματος συμπληρώματος και επηρεάζει άμεσα
την ένταση και τη διάρκεια της ανοσολογικής απόκρισης.
Μετά την ενεργοποίησή του, το C3 διασπάται σε επιμέρους τμήματα
(κυρίως C3a και C3b), τα οποία επιτελούν διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές λειτουργίες.
Το C3b διευκολύνει την οπσωνοποίηση και την απομάκρυνση παθογόνων, ενώ το C3a δρα ως φλεγμονώδης μεσολαβητής, ενισχύοντας τη χημειοταξία και την ενεργοποίηση ανοσοκυττάρων.
Μέσω αυτών των μηχανισμών, το C3 συμβάλλει:
στην ταχεία έμφυτη ανοσολογική απάντηση,
στην ενίσχυση της φαγοκυττάρωσης,
στη σύνδεση της έμφυτης με την επίκτητη ανοσία,
στη ρύθμιση φλεγμονωδών και αυτοάνοσων διεργασιών.
Η δυσλειτουργία ή απορρύθμιση του C3 έχει συσχετιστεί με αυτοάνοσα νοσήματα, αγγειίτιδες και νεφρικές παθήσεις,
γεγονός που εξηγεί τη σημασία του στη σύγχρονη ανοσολογία.
3
Πώς λειτουργεί το σύστημα συμπληρώματος
Το σύστημα συμπληρώματος αποτελείται από μια αλληλουχία πρωτεϊνών του πλάσματος
που ενεργοποιούνται με καταρρακτώδη τρόπο, οδηγώντας σε ταχεία
ενίσχυση της ανοσολογικής απόκρισης.
Η ενεργοποίησή του μπορεί να ξεκινήσει μέσω διαφορετικών οδών,
οι οποίες όμως συγκλίνουν λειτουργικά στο επίπεδο του C3.
Οι κύριες οδοί ενεργοποίησης είναι:
Κλασική οδός, η οποία ενεργοποιείται από ανοσοσυμπλέγματα αντιγόνου–αντισώματος.
Εναλλακτική οδός, που ενεργοποιείται άμεσα στην επιφάνεια παθογόνων μικροοργανισμών.
Οδός λεκτίνης, η οποία ξεκινά μέσω σύνδεσης πρωτεϊνών αναγνώρισης υδατανθράκων.
Και στις τρεις περιπτώσεις, το C3 αποτελεί το κεντρικό μόριο σύγκλισης,
καθώς η διάσπασή του οδηγεί στην παραγωγή παραγόντων που
ενισχύουν τη φλεγμονή, τη φαγοκυττάρωση και,
σε προχωρημένα στάδια, τη λύση κυττάρων-στόχων.
4
Πότε μεταβάλλεται το C3 (θεωρητικά)
Οι μεταβολές του C3 αντικατοπτρίζουν κυρίως τη δυναμική του συστήματος συμπληρώματος
και τη συνολική ανοσολογική δραστηριότητα του οργανισμού.
Θεωρητικά, οι αλλαγές αυτές μπορεί να σχετίζονται είτε με αυξημένη κατανάλωση, είτε με αυξημένη παραγωγή της πρωτεΐνης.
Σε καταστάσεις έντονης ανοσολογικής ενεργοποίησης,
το C3 μπορεί να καταναλώνεται ταχύτερα,
ιδίως όταν συμμετέχει σε σχηματισμό ανοσοσυμπλεγμάτων
ή σε διεργασίες που ενεργοποιούν την κλασική ή την εναλλακτική οδό.
Αντίθετα, σε φλεγμονώδεις ή μεταβολικές καταστάσεις,
η αυξημένη σύνθεση πρωτεϊνών οξείας φάσης από το ήπαρ
μπορεί να συνοδεύεται από αυξημένη παρουσία του C3.
Οι μεταβολές αυτές δεν ερμηνεύονται απομονωμένα,
αλλά στο πλαίσιο της συνολικής ανοσολογικής ισορροπίας.
5
Τι σημαίνει ο όρος «συμπλήρωμα C3»
Ο όρος «συμπλήρωμα C3» χρησιμοποιείται για να περιγράψει
τη συμμετοχή της πρωτεΐνης C3 στο σύστημα συμπληρώματος
και τη βιολογική της λειτουργία στο πλαίσιο της ανοσολογικής άμυνας.
Δεν αναφέρεται σε διατροφικό προϊόν ή εξωγενές σκεύασμα.
Στην ιατρική και επιστημονική ορολογία,
το C3 αντιμετωπίζεται ως λειτουργικός δείκτης
της ενεργοποίησης του συμπληρώματος και της αλληλεπίδρασής του
με φλεγμονώδεις και αυτοάνοσες διεργασίες.
Η χρήση του όρου «συμπλήρωμα» έχει ιστορική και λειτουργική βάση,
καθώς το σύστημα συμπληρώματος «συμπληρώνει»
τη δράση της έμφυτης και επίκτητης ανοσίας.
Η σωστή κατανόηση του όρου βοηθά στην αποφυγή παρανοήσεων
και στη σαφή διάκριση μεταξύ
βιολογικής λειτουργίας και διατροφικών συμπληρωμάτων,
τα οποία αποτελούν εντελώς διαφορετική κατηγορία.
6
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Τι ακριβώς είναι το σύστημα συμπληρώματος;
Το σύστημα συμπληρώματος είναι ένα σύνολο πρωτεϊνών της έμφυτης ανοσίας που
συνεργάζονται για την αναγνώριση παθογόνων, την ενίσχυση της φλεγμονώδους απόκρισης
και την υποστήριξη της ανοσολογικής άμυνας.
Γιατί το C3 θεωρείται το κεντρικό μόριο του συμπληρώματος;
Το C3 αποτελεί σημείο σύγκλισης όλων των κύριων οδών ενεργοποίησης του συμπληρώματος,
γεγονός που το καθιστά καθοριστικό για τη συνολική ένταση και κατεύθυνση της ανοσολογικής απόκρισης.
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ C3 και άλλων πρωτεϊνών του συμπληρώματος;
Το C3 έχει κεντρικό ρόλο, ενώ άλλες πρωτεΐνες του συμπληρώματος λειτουργούν
είτε ως ενεργοποιητές, είτε ως ρυθμιστές ή τελικοί εκτελεστές της ανοσολογικής αντίδρασης.
Πώς σχετίζεται το C3 με τη φλεγμονή;
Μέσω των παραγώγων του, το C3 συμμετέχει στην ενεργοποίηση φλεγμονωδών μηχανισμών,
συμβάλλοντας τόσο στην άμυνα έναντι παθογόνων όσο και στη ρύθμιση της φλεγμονώδους αντίδρασης.
Έχει το C3 ρόλο και στην επίκτητη ανοσία;
Ναι. Το C3 λειτουργεί ως σύνδεσμος μεταξύ έμφυτης και επίκτητης ανοσίας,
διευκολύνοντας την παρουσίαση αντιγόνων και την αποτελεσματικότερη ανοσολογική απάντηση.
Τι σημαίνει ιστορικά ο όρος «συμπλήρωμα» στην ανοσολογία;
Ο όρος «συμπλήρωμα» χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει πρωτεΐνες που
«συμπληρώνουν» τη δράση των αντισωμάτων, ενισχύοντας την ανοσολογική άμυνα του οργανισμού.
Μπορεί να υπάρξει δυσλειτουργία του C3 χωρίς εμφανή νόσο;
Σε ορισμένες περιπτώσεις, ήπιες μεταβολές στη λειτουργία του συμπληρώματος
μπορεί να μην συνοδεύονται από άμεσα κλινικά συμπτώματα,
αλλά να αντανακλούν δυναμικές ανοσολογικές διεργασίες.
7
Κλείστε Ραντεβού
Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.
Αντισώματα anti-dsDNA – Φιλικός Οδηγός για Ασθενείς
1) Τι είναι τα αντισώματα anti-dsDNA;
Τα αντισώματα anti-dsDNA είναι ειδικά αυτοαντισώματα που στρέφονται εναντίον του διπλής έλικας DNA του ίδιου του οργανισμού.
Ανήκουν στην οικογένεια των αντιπυρηνικών αντισωμάτων (ANA), αλλά διαφέρουν διότι έχουν πολύ υψηλή ειδικότητα για τον Συστηματικό Ερυθηματώδη Λύκο (ΣΕΛ), σε αντίθεση με άλλα ANA που μπορεί να εμφανίζονται και σε άλλα νοσήματα.
Πώς λειτουργούν: Τα anti-dsDNA δεσμεύουν διπλής έλικας DNA μέσα σε πυρήνες κυττάρων και σχηματίζουν ανοσοσυμπλέγματα.
Αυτά τα συμπλέγματα μπορούν να εναποτίθενται σε ιστούς (ιδίως νεφρούς), προκαλώντας φλεγμονή και βλάβη, γεγονός που εξηγεί γιατί
οι υψηλοί τίτλοι σχετίζονται με νεφρική συμμετοχή (λύκος νεφρίτιδα).
🔑 Key facts για anti-dsDNA:
Ανήκουν στα ANA αλλά είναι πιο ειδικά για ΣΕΛ.
Η θετική παρουσία υποστηρίζει έντονα τη διάγνωση ΣΕΛ.
Ο τίτλος τους αυξομειώνεται ανάλογα με την ενεργότητα της νόσου.
Η ανίχνευση γίνεται με ELISA, Farr assay ή IFA (Crithidia luciliae).
Συχνά ζητούνται μετά από θετικό ANA για τυποποίηση αυτοαντισωμάτων.
Συνδυάζονται με anti-Sm, C3/C4, δείκτες φλεγμονής και ουροανάλυση για πλήρη εικόνα.
➡️ Έτσι η εξέταση anti-dsDNA αποτελεί «ειδικό εργαλείο» για τη διάγνωση και την παρακολούθηση ΣΕΛ και όχι screening για τον γενικό πληθυσμό.
2) Γιατί ζητείται η εξέταση anti-dsDNA;
Η ανίχνευση των αντισωμάτων anti-dsDNA ζητείται όταν υπάρχει υποψία Συστηματικού Ερυθηματώδους Λύκου (ΣΕΛ) ή όταν βρεθεί θετικό ANA
και χρειάζεται επιβεβαίωση/τυποποίηση των αυτοαντισωμάτων.
Τα anti-dsDNA είναι ιδιαίτερα χρήσιμα διότι έχουν υψηλή ειδικότητα για ΣΕΛ
και μπορούν να αντικατοπτρίσουν την ενεργότητα της νόσου, ιδίως τη νεφρική συμμετοχή (λύκος νεφρίτιδα).
🔎 Πότε συνιστάται η εξέταση anti-dsDNA:
Σε ασθενείς με συμπτώματα ΣΕΛ (εξάνθημα, αρθραλγίες, φωτοευαισθησία, στοματικά έλκη).
Όταν το ANA είναι θετικό και χρειάζεται ειδικός δείκτης για επιβεβαίωση ΣΕΛ.
Για παρακολούθηση της ενεργότητας ΣΕΛ και έγκαιρη ανίχνευση έξαρσης ή νεφρικής προσβολής.
Κατόπιν ιατρικής σύστασης για διαφορική διάγνωση μεταξύ ΣΕΛ και άλλων νοσημάτων συνδετικού ιστού.
Στο πλαίσιο προγεννητικού ή προληπτικού ελέγχου γυναικών με ιστορικό αυτοάνοσων παθήσεων.
➡️ Η εξέταση anti-dsDNA δεν αποτελεί screening στον γενικό πληθυσμό·
ζητείται μόνο όταν υπάρχει σαφής κλινική ένδειξη ή ανάγκη παρακολούθησης.
3) Προετοιμασία πριν την εξέταση anti-dsDNA
Η εξέταση anti-dsDNA είναι αιματολογική και στις περισσότερες περιπτώσεις δεν απαιτεί νηστεία. Παρ’ όλα αυτά, η σωστή προετοιμασία βοηθά ώστε το δείγμα να είναι ποιοτικό
και τα αποτελέσματα πιο αξιόπιστα. Ενημερώστε πάντοτε το εργαστήριο για φάρμακα ή καταστάσεις που μπορεί να επηρεάσουν τους τίτλους των αντισωμάτων.
💡 Χρήσιμες συμβουλές πριν την εξέταση:
Δεν απαιτείται νηστεία εκτός αν σας έχει δοθεί ειδική οδηγία από τον ιατρό σας.
Ενημερώστε για όλα τα φάρμακα (κορτικοστεροειδή, ανοσοκατασταλτικά, βιολογικούς παράγοντες) που λαμβάνετε.
Αναφέρετε πρόσφατες λοιμώξεις ή εμβολιασμούς, γιατί μπορεί να επηρεάσουν την τιμή των αντισωμάτων.
Έχετε μαζί σας προηγούμενα αποτελέσματα ANA, anti-ENA, C3/C4, anti-Sm για να γίνει σωστή σύγκριση.
Ρωτήστε τον/την ιατρό σας αν χρειάζεται να γίνουν συμπληρωματικές εξετάσεις (π.χ. ουροανάλυση, δείκτες φλεγμονής) στην ίδια αιμοληψία.
➡️ Με αυτές τις απλές κινήσεις αποφεύγονται ψευδή αποτελέσματα και επαναληπτικές αιμοληψίες.
4) Ερμηνεία αποτελεσμάτων anti-dsDNA
Τα αποτελέσματα της εξέτασης anti-dsDNA παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για τη διάγνωση και την παρακολούθηση του Συστηματικού Ερυθηματώδους Λύκου (ΣΕΛ).
Το θετικό anti-dsDNA είναι ένας από τους βασικούς δείκτες ΣΕΛ και
συνδέεται συχνά με νεφρική συμμετοχή (λύκος νεφρίτιδα).
Ο τίτλος (ποσοτική τιμή) των αντισωμάτων μπορεί να αντικατοπτρίζει την ενεργότητα της νόσου και να αυξομειώνεται με την πορεία της θεραπείας.
Ωστόσο, η ερμηνεία γίνεται πάντα από ειδικό (ρευματολόγο, παθολόγο) και όχι απομονωμένα.
📌 Σημεία προσοχής στην ερμηνεία:
Θετικό anti-dsDNA: Υποστηρίζει ισχυρά τη διάγνωση ΣΕΛ· υψηλοί τίτλοι συχνά συνδέονται με ενεργό νόσο.
Αρνητικό anti-dsDNA: Δεν αποκλείει ΣΕΛ, ειδικά στα πρώιμα στάδια ή σε ασθενείς υπό θεραπεία.
Συσχέτιση με νεφρική νόσο: Αύξηση τίτλων μπορεί να προαναγγείλει έξαρση λύκου νεφρίτιδας.
Παράλληλος έλεγχος C3/C4: Χρήσιμος για την αξιολόγηση ενεργότητας και πρόγνωσης.
Συνύπαρξη με άλλα αντισώματα: Η ταυτόχρονη παρουσία anti-Sm, anti-RNP ή αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων μπορεί να δώσει πλήρη εικόνα της νόσου.
➡️ Ο τίτλος anti-dsDNA πρέπει πάντα να αξιολογείται μαζί με τα συμπτώματα, τις υπόλοιπες εξετάσεις
και την κλινική πορεία για να καθοδηγεί σωστά τη θεραπεία.
5) Συμπληρωματικές Εξετάσεις μαζί με anti-dsDNA
Η εξέταση anti-dsDNA συνήθως δεν πραγματοποιείται απομονωμένα.
Για να αποκτήσει διαγνωστική και προγνωστική αξία, συνδυάζεται με άλλες ανοσολογικές και αιματολογικές εξετάσεις που δίνουν στον/στην ιατρό πλήρη εικόνα της νόσου, της ενεργότητάς της και των πιθανών επιπλοκών.
📋 Συχνές συμπληρωματικές εξετάσεις:
ANA (Αντιπυρηνικά Αντισώματα): Βασικός έλεγχος screening για αυτοάνοσα.
Αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα: Αν υπάρχει υποψία συνδρόμου αντιφωσφολιπιδίων.
➡️ Συζητήστε με τον ιατρό σας ποιες από αυτές τις εξετάσεις είναι κατάλληλες για εσάς,
ώστε να γίνουν στην ίδια αιμοληψία και να αποφύγετε πολλαπλές επισκέψεις.
6) Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Χρειάζεται νηστεία για την εξέταση anti-dsDNA;
Όχι. Συνήθως δεν απαιτείται νηστεία, εκτός αν ο ιατρός σας ζητήσει κάτι διαφορετικό.
Πονάει η αιμοληψία;
Είναι μια σύντομη και ασφαλής διαδικασία. Μπορεί να νιώσετε ένα ελαφρύ τσίμπημα.
Τι σημαίνει θετικό anti-dsDNA;
Υποστηρίζει ισχυρά τη διάγνωση Συστηματικού Ερυθηματώδους Λύκου (ΣΕΛ) λόγω υψηλής ειδικότητας, ιδίως όταν συνυπάρχει κλινική εικόνα συμβατή με ΣΕΛ.
Αν είναι αρνητικό αποκλείεται ο ΣΕΛ;
Όχι. Αρνητικό anti-dsDNA δεν αποκλείει ΣΕΛ, ειδικά σε πρώιμα στάδια ή υπό θεραπεία. Η διάγνωση είναι κλινική και εργαστηριακή συνολικά.
Σχετίζεται με νεφρική νόσο (λύκος νεφρίτιδα);
Ναι. Αυξημένοι τίτλοι μπορεί να συνδέονται με ενεργότητα και κίνδυνο νεφρικής συμμετοχής. Συχνά παρακολουθείται μαζί με ουροανάλυση και πρωτεϊνουρία.
Αλλάζει ο τίτλος anti-dsDNA με την πορεία της νόσου;
Συχνά ναι. Μπορεί να αυξάνεται σε έξαρση και να μειώνεται με επιτυχή θεραπεία. Η τάση αξιολογείται από ειδικό μαζί με C3/C4 και κλινική εικόνα.
Όλες οι μέθοδοι anti-dsDNA είναι ίδιες;
Υπάρχουν διαφορετικές μέθοδοι (ELISA, Farr, IFA με Crithidia luciliae) με διαφορετική ευαισθησία/ειδικότητα. Γι’ αυτό η παρακολούθηση καλό είναι να γίνεται στο ίδιο εργαστήριο/μέθοδο.
Μπορούν τα φάρμακα να επηρεάσουν τα αποτελέσματα;
Ναι. Κορτικοστεροειδή, ανοσοκατασταλτικά και βιολογικοί παράγοντες μπορεί να μειώσουν τους τίτλους. Ενημερώστε πάντα τον ιατρό για ό,τι λαμβάνετε.
Επηρεάζουν οι λοιμώξεις ή οι εμβολιασμοί;
Μπορεί. Πρόσφατες λοιμώξεις/εμβολιασμοί ενδέχεται να επηρεάσουν προσωρινά τους τίτλους. Αναφέρετέ τα στο εργαστήριο.
Μπορώ να κάνω και άλλες εξετάσεις στην ίδια αιμοληψία;
Ναι. Συχνά συνδυάζεται με ANA, ENA panel, C3/C4, CRP/ΤΚΕ, anti-Sm και ουροανάλυση για πλήρη εικόνα, ώστε να αποφευχθούν πολλαπλές επισκέψεις.
Είναι ασφαλής στην εγκυμοσύνη;
Η αιμοληψία είναι ασφαλής. Σε κύηση με ιστορικό ΣΕΛ, ο ιατρός μπορεί να ζητήσει συχνότερη παρακολούθηση αντισωμάτων και συμπληρωμάτων.
Κάθε πότε πρέπει να επαναλαμβάνεται;
Εξαρτάται από την κλινική πορεία. Συνήθως κατά την αρχική διερεύνηση και στη συνέχεια περιοδικά για παρακολούθηση, πάντα με ιατρική ένδειξη.
🧬 Τι είναι ο Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος (ΣΕΛ);
Ο Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος (ΣΕΛ, αγγλικά: Systemic Lupus Erythematosus – SLE) είναι ένα χρόνιο, πολυσυστηματικό αυτοάνοσο νόσημα που χαρακτηρίζεται από απώλεια της ανοσολογικής ανοχής και παραγωγή αυτοαντισωμάτων που προσβάλλουν υγιείς ιστούς και όργανα.
Προσβάλλει κυρίως γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, με αναλογία περίπου 9:1 έναντι των ανδρών. Η αιτιολογία του είναι πολυπαραγοντική και περιλαμβάνει γενετική προδιάθεση, ορμονικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες.
🔬 Παθοφυσιολογία:
Παραγωγή αυτοαντισωμάτων (π.χ. ANA, anti-dsDNA, anti-Sm)
Σχηματισμός ανοσοσυμπλεγμάτων ➜ εναπόθεση σε νεφρούς, αρθρώσεις, δέρμα
Ενεργοποίηση του συμπληρώματος ➜ φλεγμονή & ιστική βλάβη
🧩 Κλινική Πολυμορφία:
Ο ΣΕΛ είναι γνωστός ως ο “μεγάλος μιμητής”, διότι μπορεί να προσβάλλει κάθε σύστημα του οργανισμού. Συμπτώματα ποικίλλουν από ήπια αρθραλγία μέχρι νεφρική ανεπάρκεια, νευρολογικές επιπλοκές ή αιματολογικές διαταραχές.
📊 Επιπολασμός & Δημογραφικά:
Συχνότητα: 20–150 περιστατικά / 100.000 κατοίκους
Ηλικία έναρξης: 15–45 έτη
Εθνικότητα: Πιο συχνός σε αφρικανικής και ασιατικής καταγωγής πληθυσμούς
📍 Βασικά Χαρακτηριστικά:
🦋 Ερυθηματώδες εξάνθημα «πεταλούδας» στο πρόσωπο
🩺 Αρθρίτιδα χωρίς διαβρώσεις
🧪 Πρωτεϊνουρία και λύκος νεφρίτιδα
⚡ Νευροψυχιατρικές εκδηλώσεις (ψύχωση, σπασμοί)
📉 Λευκοπενία, θρομβοπενία
🧬 Θετικά αντιπυρηνικά αντισώματα (ANA ≥ 1:80)
Ο ΣΕΛ εμφανίζει υφέσεις και εξάρσεις, με πορεία που ποικίλει από ασθενή σε ασθενή. Αποτελεί ένα από τα πιο μελετημένα αυτοάνοσα νοσήματα, με σημαντική πρόοδο τα τελευταία χρόνια σε θεραπευτικές επιλογές και επιβίωση.
🔍 Αιτιολογία & Παθογένεια
Η αιτιολογία του ΣΕΛ είναι πολυπαραγοντική, συνδυάζοντας γενετική προδιάθεση, περιβαλλοντικούς παράγοντες και ορμονικές επιρροές:
🧬 Γενετική: Γονίδια όπως τα HLA-DR2 και HLA-DR3 αυξάνουν τον κίνδυνο. Μεταλλάξεις σε γονίδια του συμπληρώματος (C1q, C2, C4) συνδέονται με βαρύτερη νόσο.
🌞 UV ακτινοβολία: Η έκθεση στον ήλιο επιδεινώνει τη νόσο μέσω ενεργοποίησης κυττάρων και παραγωγής αυτοαντισωμάτων.
🦠 Ιοί: Π.χ. EBV (ιός Epstein-Barr) σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εκδήλωσης ΣΕΛ.
Η βαρύτητα της κλινικής εικόνας καθορίζει τη θεραπευτική στρατηγική και την πρόγνωση.
🧪 Διάγνωση του ΣΕΛ
Η διάγνωση του Συστηματικού Ερυθηματώδους Λύκου είναι πολυπαραγοντική και βασίζεται σε:
Κλινική εικόνα
Εργαστηριακά ευρήματα
Ανίχνευση αυτοαντισωμάτων
Εξαίρεση άλλων νοσημάτων (π.χ. λοιμώξεων, κακοηθειών)
Τα τελευταία χρόνια, χρησιμοποιούνται τα κριτήρια ταξινόμησης EULAR/ACR 2019 για μεγαλύτερη ακρίβεια.
📋 Προϋπόθεση:
ANA θετικό ≥1:80 με ιμφανοφθορισμό (IF) σε κύτταρα HEp-2
📊 Κριτήρια EULAR/ACR 2019
Κατηγορία
Κριτήριο
Βαθμοί
Κλινικά
Αρθρίτιδα
6
Λύκος νεφρίτιδα (τύπος ΙΙ–V)
10
Αιματολογικά
Λευκοπενία (<4.000/μL)
3
Θρομβοπενία (<100.000/μL)
4
Ανοσολογικά
Anti-dsDNA
6
Anti-Sm
6
Χαμηλό C3/C4
4
Απαιτείται σύνολο ≥10 βαθμών
≥10
🧪 Χρήσιμες Εξετάσεις για ΣΕΛ & APS
Κατηγορία
Εξέταση
Τιμές / Παρατηρήσεις
Σχόλια
Αυτοαντισώματα
ANA
Θετικό ≥1:80 (IF σε HEp-2)
Απαραίτητο για διάγνωση – screening marker
Anti-dsDNA
Αυξημένο ➝ ένδειξη ενεργότητας
Ειδικό για ΣΕΛ, σχετίζεται με νεφρίτιδα
Anti-Sm
Θετικό
Υψηλή ειδικότητα – όχι πάντα παρόν
Αντιφωσφολιπιδικά
aCL (IgG/IgM)
Μέση/υψηλή τιμή σε 2 δείγματα
Μέρος των κριτηρίων APS
Anti-β2-GPI
Θετικό ➝ ενισχύει διάγνωση APS
Ειδικό για υψηλού κινδύνου APS
Lupus Anticoagulant (LA)
Παράταση aPTT, θετικός λειτουργικός έλεγχος
Προγνωστικός δείκτης αρτηριακών θρομβώσεων
Φλεγμονώδεις δείκτες
CRP / TKE
CRP συνήθως φυσιολογική στο ΣΕΛ
ΤΚΕ αυξάνει στην ενεργότητα – CRP ↑ ➝ πιθανή λοίμωξη
C3 / C4
Μειωμένα
Κατανάλωση ➝ ενεργός ΣΕΛ / νεφρίτιδα
IL-6 / TNF-α
↑ σε οξεία φάση
Ερευνητικοί δείκτες – όχι καθημερινοί
Νεφρική Λειτουργία
Γενική ούρων
Πρωτεϊνουρία, αιματουρία
Σημαντική για λύκος νεφρίτιδα
Ουρία / Κρεατινίνη
Αυξημένα σε βλάβη
Εκτίμηση GFR
UACR (ούρα)
>30 mg/g
Ανίχνευση μικρολευκωματινουρίας
Η διάγνωση και παρακολούθηση του Συστηματικού Ερυθηματώδους Λύκου (ΣΕΛ) και του Συνδρόμου Αντιφωσφολιπιδίων (APS) βασίζεται σε συνδυασμό κλινικών ευρημάτων και ειδικών εργαστηριακών δεικτών. Κάθε ασθενής μπορεί να χρειάζεται διαφορετικές εξετάσεις, ανάλογα με την εντόπιση της νόσου.
🔬 1. Αυτοαντισώματα
ANA (Antinuclear Antibodies): Θετικά στο 98% των ασθενών με ΣΕΛ. Πρώτη εξέταση screening.
Anti-dsDNA: Υψηλή ειδικότητα για ΣΕΛ. Σχετίζεται με λύκος νεφρίτιδα και ενεργότητα της νόσου.
Anti-Sm: Ειδικά για ΣΕΛ, αλλά λιγότερο συχνά θετικά.
Anti-RNP: Μπορεί να σχετίζεται με επικάλυψη με άλλα ρευματικά νοσήματα.
Anti-SSA (Ro) & Anti-SSB (La): Σχετίζονται με φωτοευαισθησία και νεογνικό λύκο.
ANCA: Αρνητικά στον ΣΕΛ – βοηθούν στη διαφορική διάγνωση με αγγειίτιδες.
🧬 2. Αντιφωσφολιπιδικά Αντισώματα (APS)
Αντικαρδιολιπινικά (aCL): IgG & IgM. Μέτρηση 2 φορές με μεσοδιάστημα ≥12 εβδομάδων.
Αντι-β2-Γλυκοπρωτεΐνη Ι (β2-GPI): Θετικά σε υψηλού κινδύνου APS.
Αναλογία λευκώματος/κρεατινίνης στα ούρα (UACR): Αξιολόγηση λευκωματουρίας χωρίς συλλογή 24ώρου.
🧠 6. Νευρολογικές/Απεικονιστικές
MRI εγκεφάλου: Σε υποψία νευροψυχιατρικού ΣΕΛ (NPSLE).
ΗΚΓ / Υπέρηχος καρδιάς: Για περικαρδίτιδα ή μυοκαρδίτιδα.
Doppler κάτω άκρων: Σε υποψία θρόμβωσης λόγω APS.
📌 Συμβουλή: Οι εξετάσεις πρέπει να αξιολογούνται στο σύνολό τους και σε συνδυασμό με την κλινική εικόνα. Δεν αρκεί ένα θετικό αντιπυρηνικό για να διαγνωστεί ΣΕΛ.
📝 Τι να Προσέξετε Πριν τις Εξετάσεις για ΣΕΛ & APS
ANA / anti-dsDNA: Δεν απαιτείται νηστεία. Αποφύγετε λήψη ανοσοκατασταλτικών 24–48 ώρες πριν, αν είναι δυνατό.
Lupus Anticoagulant (LA): Μην λαμβάνετε αντιπηκτικά πριν την εξέταση (π.χ. ηπαρίνη, DOACs), εκτός αν υποδείξει ο γιατρός.
Συμπλήρωμα (C3, C4): Ιδανικά γίνεται κατά τη διάρκεια υποψίας ενεργότητας της νόσου. Απαιτεί άμεση φυγοκέντρηση και ψύξη.
CRP / ESR: Επηρεάζονται από λοιμώξεις, εμμηνόρροια, έντονη άσκηση. Ενημερώστε τον γιατρό για πρόσφατη εμπύρετη νόσο.
Ουρές / Κρεατινίνη: Προτιμάται συλλογή πρώτων πρωινών ούρων. Ενημερώστε για λήψη διουρητικών ή ΜΣΑΦ.
Anti-β2-GPI / aCL: Να γίνουν δύο φορές με μεσοδιάστημα ≥12 εβδομάδων, για επιβεβαίωση.
💡 Συμβουλή: Να αναφέρετε πάντα στον μικροβιολόγο ή ιατρό όλα τα φάρμακα που λαμβάνετε, ακόμη και τα μη συνταγογραφούμενα.
🩸 Σύνδρομο Αντιφωσφολιπιδίων (APS)
Το Σύνδρομο Αντιφωσφολιπιδίων (Antiphospholipid Syndrome – APS ή APLS) είναι ένα αυτοάνοσο θρομβοφιλικό σύνδρομο που χαρακτηρίζεται από την παρουσία αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων και την εμφάνιση:
Αρτηριακών ή φλεβικών θρομβώσεων
Επαναλαμβανόμενων αποβολών ή ενδομήτριων θανάτων
Μπορεί να εμφανιστεί μόνο του (πρωτοπαθές APS) ή δευτεροπαθώς στο πλαίσιο ΣΕΛ (~40% των ασθενών με ΣΕΛ έχουν APL αντισώματα).
🧬 Παθογένεια:
Τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα (aPL) στοχεύουν φωσφολιποπρωτεΐνες όπως η β2-GPI (β2-γλυκοπρωτεΐνη Ι) και η προθρομβίνη, προκαλώντας δυσλειτουργία του ενδοθηλίου, ενεργοποίηση αιμοπεταλίων και προθρομβωτική κατάσταση.
🧪 Αντισώματα που ανιχνεύονται:
🧪 Αντικαρδιολιπινικά (aCL) IgG/IgM
🧪 Αντι-β2-GPI IgG/IgM
🧪 Αντιπηκτικό λύκου (Lupus anticoagulant – LA)
Απαιτείται θετικότητα σε δύο εξετάσεις με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 12 εβδομάδων για να θεωρηθεί σταθερή η παρουσία των αντισωμάτων.
📋 Κλινικά χαρακτηριστικά:
Εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση (DVT)
Εγκεφαλικά επεισόδια σε νέους χωρίς άλλους παράγοντες κινδύνου
Αποβολές 1ου ή 2ου τριμήνου, προεκλαμψία, ενδομήτριος θάνατος
➡️ Για διάγνωση APS: ≥1 κλινικό και ≥1 εργαστηριακό κριτήριο, με τις εργαστηριακές τιμές να επιμένουν σε επανάληψη μετά από ≥12 εβδομάδες.
⚖️ ΣΕΛ vs Σύνδρομο Αντιφωσφολιπιδίων – Συγκριτικός Πίνακας
Ο ΣΕΛ και το APS μπορούν να συνυπάρχουν αλλά έχουν διαφορετικά παθογενετικά μονοπάτια και θεραπευτική προσέγγιση. Παρακάτω παρουσιάζεται η σύγκριση:
Χαρακτηριστικό
ΣΕΛ (Lupus)
APS (Antiphospholipid Syndrome)
Τύπος Νοσήματος
Πολυσυστηματικό αυτοάνοσο
Αυτοάνοσο, κυρίως θρομβοφιλικό
Κύρια παθολογία
Φλεγμονή και ανοσοσυμπλέγματα
Θρόμβωση αγγείων & αποβολές
Συχνότητα ANA+
Πολύ συχνά >98%
Μπορεί να είναι αρνητικό
Anti-dsDNA / Anti-Sm
Θετικά – ειδικά για ΣΕΛ
Αρνητικά
Lupus anticoagulant / aCL / anti-β2GPI
Μπορεί να συνυπάρχουν (~40%)
Βασικά διαγνωστικά κριτήρια
Θρομβώσεις
Όχι κύριο σύμπτωμα (εκτός αν συνυπάρχει APS)
Κεντρική εκδήλωση
Νεφρική συμμετοχή
Λύκος νεφρίτιδα (ανοσοσυμπλέγματα)
Νεφρική ισχαιμία (θρόμβωση μικρών αγγείων)
Θεραπεία
Ανοσοκαταστολή (κορτικοστεροειδή, DMARDs)
Αντιπηκτικά (κουμαρινικά, ηπαρίνη)
Αντιμετώπιση στην κύηση
Χαμηλή δόση κορτιζόνης ± υδροξυχλωροκίνη
Ηπαρίνη + ασπιρίνη
Η διάκριση είναι απαραίτητη για τη στοχευμένη θεραπεία. Σε αρκετούς ασθενείς τα δύο νοσήματα συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν παθολογικά.
💊 Θεραπεία & Φαρμακευτική Αντιμετώπιση
Η θεραπευτική προσέγγιση διαφέρει σημαντικά μεταξύ ΣΕΛ και APS, με κοινό στόχο τη μείωση της φλεγμονής, την πρόληψη θρομβώσεων και τη διατήρηση της λειτουργίας των οργάνων.
🧴 Θεραπεία Συστηματικού Ερυθηματώδους Λύκου
Κορτικοστεροειδή: Πρεδνιζολόνη – κύριο φάρμακο για την αντιμετώπιση εξάρσεων. Χορηγείται με σταδιακή μείωση.
Ανθελονοσιακά: Υδροξυχλωροκίνη – χορηγείται μακροχρόνια για σταθεροποίηση της νόσου και πρόληψη εξάρσεων.
DMARDs: Μεθοτρεξάτη, αζαθειοπρίνη, μυκοφαινολάτη – ανοσοκατασταλτικά που χρησιμοποιούνται σε μέτριες/σοβαρές μορφές.
Βιολογικοί παράγοντες: Belimumab (αντί-BLyS), rituximab – σε ανθεκτική νόσο ή νευρολογικές/νεφρικές προσβολές.
Συμπληρωματική αγωγή: Αντιπηκτικά/αντιαιμοπεταλιακά αν συνυπάρχει APLS, προστασία οστικής πυκνότητας.
📊 Πίνακας Φαρμάκων ΣΕΛ
Κατηγορία
Φάρμακα
Χρήσεις
Κορτικοειδή
Πρεδνιζολόνη, Μεθυλπρεδνιζολόνη
Εξάρσεις, προσβολή οργάνων
Ανθελονοσιακά
Υδροξυχλωροκίνη
Βασική μακροχρόνια θεραπεία
DMARDs
Αζαθειοπρίνη, Μεθοτρεξάτη, MMF
Ανοσοκαταστολή
Βιολογικά
Belimumab, Rituximab
Ανθεκτικός ή σοβαρός ΣΕΛ
🩸 Θεραπεία Συνδρόμου Αντιφωσφολιπιδίων
Η θεραπεία βασίζεται στην αντιπηκτική αγωγή, τόσο για πρόληψη όσο και για αντιμετώπιση θρομβώσεων.
Κουμαρινικά (Warfarin): με στόχο INR 2–3 (ή 3–4 σε υποτροπές)
Ηπαρίνη χαμηλού μοριακού βάρους (LMWH): σε κύηση ή σε περιπτώσεις δυσανεξίας
Ασπιρίνη: σε ασθενείς με aPL θετικότητα αλλά χωρίς θρόμβωση (προφυλακτικά)
DOACs (νέα αντιπηκτικά):δεν προτιμώνται λόγω χαμηλής αποτελεσματικότητας σε APS υψηλού κινδύνου
📊 Πίνακας Αντιπηκτικής Αγωγής στο APS
Φάρμακο
Χρήση
Σχόλια
Warfarin
Μακροχρόνια αντιπηκτική αγωγή
Απαιτεί παρακολούθηση INR
LMWH (Enoxaparin)
Κατά τη διάρκεια κύησης
Ασφαλές στην εγκυμοσύνη
Ασπιρίνη
Προφύλαξη
Μπορεί να συνδυαστεί με LMWH
DOACs
Αποφεύγονται
Ανεπαρκή δεδομένα
Σημαντικό: Η λήψη υδροξυχλωροκίνης θεωρείται προστατευτική και σε ασθενείς με APL αντισώματα, ακόμα χωρίς διαγνωσμένο ΣΕΛ.
🤰 ΣΕΛ & Εγκυμοσύνη
Η εγκυμοσύνη σε γυναίκες με Συστηματικό Ερυθηματώδη Λύκο και/ή Σύνδρομο Αντιφωσφολιπιδίων απαιτεί στενή παρακολούθηση και σωστό σχεδιασμό. Αν και υπάρχουν αυξημένοι κίνδυνοι, η πλειοψηφία των εγκύων με καλά ελεγχόμενο ΣΕΛ μπορεί να έχει φυσιολογική εγκυμοσύνη.
⚠️ Κίνδυνοι κατά την εγκυμοσύνη:
Υποτροπή/έξαρση του ΣΕΛ (ειδικά 1ο και 3ο τρίμηνο)
Αποβολές (ιδίως στο APS)
Προεκλαμψία / Υπέρταση κύησης
Ενδομήτρια καθυστέρηση ανάπτυξης (IUGR)
Ενδομήτριος θάνατος / Πρόωρος τοκετός
Νεογνικός λύκος (εξαιρετικά σπάνιος – σχετίζεται με anti-Ro/SSA αντισώματα)
🧴 Επιτρεπόμενα Φάρμακα στην Κύηση:
Υδροξυχλωροκίνη: ασφαλής και συστήνεται να συνεχίζεται
Πρεδνιζολόνη: ασφαλής (με προσοχή στις δόσεις)
Αζαθειοπρίνη: μπορεί να χρησιμοποιηθεί εφόσον είναι απαραίτητη
LMWH (π.χ. enoxaparin): αντιπηκτική προστασία σε γυναίκες με APS
Ασπιρίνη χαμηλής δόσης: προλαμβάνει προεκλαμψία και θρομβώσεις
🚫 Αντενδείκνυνται στην κύηση:
Μεθοτρεξάτη (ισχυρά τερατογόνος)
Μυκοφαινολάτη (MMF)
Κυκλοφωσφαμίδη
Βιολογικοί παράγοντες (εκτός εξαιρέσεων)
Κουμαρινικά (αντικαθίστανται με LMWH)
📊 Πίνακας Παρακολούθησης Κύησης με ΣΕΛ/APS
Παράμετρος
Συχνότητα
Σχόλια
Αντιπυρηνικά, Anti-dsDNA
Ανά 4–6 εβδομάδες
Αξιολόγηση δραστηριότητας ΣΕΛ
Συμπλήρωμα (C3/C4)
Ανά 4–6 εβδομάδες
Πτώση υποδηλώνει ενεργοποίηση νόσου
Ουροανάλυση / Ουρία / Κρεατινίνη
Ανά 2–4 εβδομάδες
Έλεγχος για λύκο νεφρίτιδα
Υπερηχογράφημα Doppler
Ανά 2–4 εβδομάδες από την 20ή εβδομάδα
Εκτίμηση IUGR, ροή στον ομφάλιο
📝 Πρακτικές Συμβουλές:
Η σύλληψη πρέπει να προγραμματίζεται σε φάση ύφεσης του ΣΕΛ για ≥6 μήνες.
Απαιτείται παρακολούθηση από ρευματολόγο & μαιευτήρα υψηλού κινδύνου.
Η λήψη υδροξυχλωροκίνης συνεχίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της κύησης.
Η LMWH + ασπιρίνη βελτιώνει την έκβαση σε γυναίκες με APL αντισώματα.
Ο τοκετός συνήθως γίνεται κοντά στην 37η εβδομάδα, με εξατομικευμένη προσέγγιση.
Με σωστή προσέγγιση, η εγκυμοσύνη μπορεί να εξελιχθεί χωρίς σοβαρές επιπλοκές. Η πρόληψη είναι το κλειδί.
🥗 Διατροφή & Υποστηρικτικά Μέτρα
Η διατροφή δεν υποκαθιστά τη φαρμακευτική αγωγή, ωστόσο μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη διαχείριση της φλεγμονής και στη γενική υγεία ασθενών με ΣΕΛ ή APS. Η σωστή επιλογή τροφών ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα και μειώνει τον κίνδυνο θρομβώσεων.
🍽️ Αρχές Αντιφλεγμονώδους Διατροφής:
Περιορισμός κορεσμένων λιπαρών & trans λιπαρών
Αύξηση σε ω-3 λιπαρά (λιπαρά ψάρια, λιναρόσπορος)
Κατανάλωση φρούτων & λαχανικών πλούσιων σε αντιοξειδωτικά
Μείωση επεξεργασμένων υδατανθράκων & ζάχαρης
Αύξηση φυτικών ινών – συμβάλουν στην απορρόφηση φλεγμονωδών μεσολαβητών
📊 Πίνακας: Τροφές που Υποστηρίζουν ή Επιβαρύνουν σε ΣΕΛ/APS
Κατηγορία
Ενδείκνυνται / Ωφέλιμες
Αποφεύγονται
Λιπαρά
Ω-3 (σολομός, λιναρόσπορος, καρύδια)
Τηγανητά, μαργαρίνες, trans λιπαρά
Πρωτεΐνες
Άπαχο κοτόπουλο, ψάρι, όσπρια
Κόκκινο επεξεργασμένο κρέας
Υδατάνθρακες
Ολικής αλέσεως, βρώμη
Ζάχαρη, λευκό αλεύρι, αρτοσκευάσματα
Αντιοξειδωτικά
Μούρα, μπρόκολο, κουρκουμάς, ελαιόλαδο
Επεξεργασμένα σνακ, fast food
💊 Συμπληρώματα που Εξετάζονται σε ΣΕΛ/APS:
Βιταμίνη D: Χαμηλά επίπεδα σχετίζονται με αυξημένη δραστηριότητα του ΣΕΛ. Συνιστάται έλεγχος και ενίσχυση.
🩺 Τακτική παρακολούθηση με εξετάσεις (ANA, anti-dsDNA, συμπλήρωμα κ.λπ.)
Η ολοκληρωμένη προσέγγιση στην καθημερινότητα ενός ασθενή με ΣΕΛ ή APS περιλαμβάνει όχι μόνο τα φάρμακα αλλά και την ευρύτερη υποστήριξη της φυσικής και ψυχικής υγείας.
❓ Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
🧬 Τι διαφορά έχει ο ΣΕΛ από άλλα αυτοάνοσα νοσήματα;
Ο ΣΕΛ είναι από τα λίγα αυτοάνοσα νοσήματα που προσβάλλουν πολλά συστήματα ταυτόχρονα (αρθρώσεις, δέρμα, νεφρά, καρδιά, νευρικό). Χαρακτηρίζεται από την παρουσία πολλαπλών αυτοαντισωμάτων, όπως anti-dsDNA και ANA.
🩸 Τι είναι το APS και πώς σχετίζεται με τον λύκο;
Το APS είναι αυτοάνοσο θρομβοφιλικό σύνδρομο που συχνά εμφανίζεται σε ασθενείς με ΣΕΛ (δευτεροπαθές APS). Προκαλεί θρομβώσεις και επαναλαμβανόμενες αποβολές λόγω αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων.
🤰 Μπορώ να μείνω έγκυος αν έχω ΣΕΛ ή APS;
Ναι, αλλά η εγκυμοσύνη πρέπει να σχεδιαστεί προσεκτικά και σε φάση ύφεσης της νόσου. Απαιτείται παρακολούθηση από ρευματολόγο και ειδικό γυναικολόγο, καθώς και χρήση φαρμάκων ασφαλών για την κύηση.
💊 Ποια φάρμακα είναι ασφαλή για χρόνια χρήση στον ΣΕΛ;
Η υδροξυχλωροκίνη θεωρείται βασική θεραπεία και είναι ασφαλής για χρόνια χρήση. Η πρεδνιζολόνη, η αζαθειοπρίνη και άλλα DMARDs χρησιμοποιούνται ανάλογα με την προσβολή των οργάνων. Αποφεύγονται η μεθοτρεξάτη και η μυκοφαινολάτη στην κύηση.
🧪 Πρέπει να κάνω τακτικά εξετάσεις; Ποιες είναι οι βασικές;
Ναι. ANA, anti-dsDNA, C3/C4, CRP/ESR, ουρία/κρεατινίνη, ουροανάλυση και αντισώματα APS είναι βασικές εξετάσεις που ελέγχουν τη δραστηριότητα της νόσου και την ανταπόκριση στη θεραπεία.
🌞 Γιατί να αποφεύγω τον ήλιο;
Η υπεριώδης ακτινοβολία μπορεί να ενεργοποιήσει εξάρσεις του ΣΕΛ, ιδιαίτερα σε ασθενείς με φωτοευαισθησία. Συνιστάται χρήση αντηλιακού SPF ≥50, προστατευτικά ρούχα και αποφυγή έκθεσης μεταξύ 11:00–17:00.
🥗 Υπάρχει ειδική δίαιτα για ΣΕΛ ή APS;
Δεν υπάρχει «θεραπευτική» δίαιτα, αλλά αντιφλεγμονώδης διατροφή με ω-3, φυτικές ίνες και αντιοξειδωτικά βοηθά στη διαχείριση της φλεγμονής και της καρδιαγγειακής υγείας. Στο APS συνιστάται και περιορισμός τροφών που προάγουν τη θρόμβωση (π.χ. τρανς λιπαρά).
💉 Χρειάζεται να παίρνω αντιπηκτικά αν έχω μόνο αντισώματα APS αλλά καμία θρόμβωση;
Συνήθως όχι, αλλά μπορεί να προταθεί χαμηλή δόση ασπιρίνης. Σε περίπτωση κύησης ή παράγοντα κινδύνου (κάπνισμα, ορμονικά σκευάσματα) η απόφαση εξατομικεύεται. Ο γιατρός σας θα καθορίσει τη στρατηγική πρόληψης.
🚨 Τι είναι το καταστροφικό APS (CAPS); Είναι επικίνδυνο;
Το CAPS είναι σπάνια αλλά σοβαρότατη μορφή APS, με πολυσυστηματικές θρομβώσεις σε μικρό χρονικό διάστημα. Απαιτεί άμεση θεραπεία με ηπαρίνη, κορτικοστεροειδή, πλάσμα και ανοσοσφαιρίνες. Είναι απειλητικό για τη ζωή.
🩺 Ο ρόλος της υδροξυχλωροκίνης: είναι απαραίτητη σε όλους τους ασθενείς;
Ναι. Η υδροξυχλωροκίνη έχει πολλαπλές δράσεις: μειώνει εξάρσεις, βελτιώνει το λιπιδαιμικό προφίλ, και φαίνεται να μειώνει και τον θρομβωτικό κίνδυνο σε APLS. Συνιστάται ακόμη και χωρίς εμφανή συμπτώματα.
📉 Αν σταματήσει ο ΣΕΛ, μπορώ να διακόψω τα φάρμακα;
Η ύφεση δεν σημαίνει ίαση. Τα φάρμακα διατηρούνται σε συντήρηση, καθώς η διακοπή τους μπορεί να προκαλέσει εξάρσεις. Πάντα με ιατρική καθοδήγηση.
🔗 MSD Manual – SLE Εκτενές ιατρικό εγχειρίδιο για επαγγελματίες, με φαρμακοθεραπεία, πρόγνωση και κριτήρια.
📝 Παρατήρηση: Το άρθρο ενημερώνεται με βάση τις επίσημες οδηγίες της Ελληνικής Ρευματολογικής Εταιρείας και τις συστάσεις των διεθνών οργανισμών EULAR και ACR.
📌 Σημείωση: Το άρθρο βασίζεται στις πιο πρόσφατες οδηγίες από διεθνείς επιστημονικούς οργανισμούς (EULAR, ACR, ΕΡΕ) και επικαιροποιείται ετησίως.
Σύντομη απάντηση:
Ένα θετικό ANA (π.χ. 1:80 ή 1:160) δεν σημαίνει απαραίτητα αυτοάνοσο νόσημα.
Σε πολλούς ανθρώπους είναι τυχαίο εύρημα, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχουν συμπτώματα.
Η ερμηνεία γίνεται πάντα σε συνδυασμό με κλινική εικόνα και ειδικότερα αντισώματα.
Σε 1 λεπτό – Τι να θυμάστε για τα ANA
Τα ANA είναι αυτοαντισώματα έναντι του πυρήνα των κυττάρων.
Χρησιμοποιούνται κυρίως ως εξέταση ανίχνευσης, όχι διάγνωσης.
Ένα θετικό αποτέλεσμα δεν ισοδυναμεί με αυτοάνοσο νόσημα.
Η σωστή ερμηνεία βασίζεται σε τίτλο, τύπο φθορισμού και συμπτώματα.
🧪 Τι είναι τα Αντιπυρηνικά Αντισώματα (ANA)
Τα αντιπυρηνικά αντισώματα (ANA – Antinuclear Antibodies) είναι αυτοαντισώματα που στρέφονται εναντίον δομικών συστατικών
του πυρήνα των κυττάρων, όπως το DNA, οι ιστόνες και
πρωτεΐνες του πυρηνικού φακέλου.
Η παραγωγή τους σχετίζεται με διαταραχή της ανοσολογικής ανοχής,
κατά την οποία το ανοσοποιητικό σύστημα αναγνωρίζει στοιχεία του ίδιου
του οργανισμού ως «ξένα».
Τα ANA αποτελούν εργαλείο ανίχνευσης αυτοάνοσων νοσημάτων,
ιδιαίτερα των νοσημάτων του συνδετικού ιστού.
Ωστόσο:
η παρουσία τους δεν ισοδυναμεί με διάγνωση
μπορούν να ανευρεθούν και σε υγιή άτομα
η ερμηνεία τους απαιτεί πάντα κλινικό πλαίσιο
🧬 Πότε ζητείται η εξέταση ANA
Η εξέταση ANA δεν χρησιμοποιείται ως προληπτικός έλεγχος.
Ζητείται όταν υπάρχουν κλινικά ή εργαστηριακά ευρήματα
που εγείρουν υποψία συστηματικού αυτοάνοσου νοσήματος.
Συχνές ενδείξεις περιλαμβάνουν:
🦵 Πόνο, διόγκωση ή φλεγμονή αρθρώσεων
😴 Χρόνια ανεξήγητη κόπωση
🌡️ Πυρετό αγνώστου αιτιολογίας
❄️ Φαινόμενο Raynaud (αλλαγή χρώματος δακτύλων στο κρύο)
💢 Δερματικά εξανθήματα, ιδίως φωτοευαισθησία
🧠 Νευρολογικά ή αιματολογικά ευρήματα άγνωστης αιτίας
Σε ασυμπτωματικά άτομα, η τυχαία ανίχνευση χαμηλών τίτλων ANA δεν έχει κλινική αξία και μπορεί να οδηγήσει
σε λανθασμένη ανησυχία.
🧫 ANA και αυτοάνοσα νοσήματα
Τα ANA ανιχνεύονται σε μεγάλο ποσοστό ασθενών με συστηματικά αυτοάνοσα νοσήματα, χωρίς όμως να είναι
ειδικά για κάποιο συγκεκριμένο νόσημα.
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
Νόσημα
ANA (+)
Σχετικά αυτοαντισώματα
Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος (ΣΕΛ)
95–100%
anti-dsDNA, anti-Sm
Σκληρόδερμα
60–90%
anti-Scl-70, anti-centromere
Σύνδρομο Sjögren
60–80%
anti-Ro (SSA), anti-La (SSB)
Μικτή νόσος συνδετικού ιστού (MCTD)
>90%
anti-RNP
Η παρουσία ANA κατευθύνει τον διαγνωστικό έλεγχο,
αλλά η τελική διάγνωση βασίζεται πάντα στον συνδυασμό κλινικής εικόνας και ειδικότερων εξετάσεων.
🧪 Πώς γίνεται η εξέταση ANA
Η εξέταση ANA πραγματοποιείται με απλή αιμοληψία.
Το δείγμα αίματος αναλύεται στο εργαστήριο με τη μέθοδο έμμεσου ανοσοφθορισμού (IIF) σε κύτταρα HEp-2,
η οποία θεωρείται μέθοδος αναφοράς.
Η μέθοδος IIF παρέχει:
Τον τίτλο ANA (π.χ. 1:80, 1:160, 1:320)
Το πρότυπο φθορισμού (pattern)
Αυτές οι πληροφορίες:
δεν ερμηνεύονται ποτέ μεμονωμένα
συνδυάζονται με τα συμπτώματα
καθοδηγούν την ανάγκη για εξειδικευμένα αυτοαντισώματα
(π.χ. anti-dsDNA, ENA)
📝 Προετοιμασία πριν την εξέταση ANA
Η εξέταση αντιπυρηνικών αντισωμάτων (ANA) δεν απαιτεί ειδική προετοιμασία από τον εξεταζόμενο.
Μπορεί να πραγματοποιηθεί οποιαδήποτε ώρα της ημέρας.
Γενικές οδηγίες:
❌ Δεν απαιτείται νηστεία
💊 Η λήψη φαρμάκων συνήθως δεν επηρεάζει το αποτέλεσμα
📋 Καλό είναι να αναφέρεται στο εργαστήριο τυχόν χρόνια φαρμακευτική αγωγή
Σε ειδικές περιπτώσεις (π.χ. έλεγχος φαρμακοεπαγόμενου λύκου),
ο θεράπων ιατρός μπορεί να συστήσει συμπληρωματικές εξετάσεις
ή διαφορετικό διαγνωστικό χειρισμό.
🧪 Τίτλοι ANA (1:80, 1:160, 1:320)
Ο τίτλος ANA εκφράζει τη σχετική συγκέντρωση των
αντιπυρηνικών αντισωμάτων στον ορό
και προκύπτει από διαδοχικές αραιώσεις.
Όσο υψηλότερος ο τίτλος, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα
κλινικής σημασίας — χωρίς αυτό να σημαίνει αυτόματα νόσο.
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
Τίτλος ANA
Κλινική ερμηνεία
1:80
Χαμηλός τίτλος – συχνός σε υγιή άτομα, συνήθως χωρίς κλινική σημασία
1:160
Οριακά κλινικά σημαντικός, ερμηνεύεται μόνο με συμπτώματα
📌 Σημαντικό:
Ο τίτλος δεν ερμηνεύεται ποτέ μεμονωμένα,
αλλά πάντα σε συνδυασμό με:
την κλινική εικόνα
το πρότυπο φθορισμού
τα ειδικότερα αυτοαντισώματα
🧬 Patterns / Τύποι φθορισμού ANA (IIF / HEp-2)
Η μέθοδος έμμεσου ανοσοφθορισμού (IIF) σε κύτταρα HEp-2,
εκτός από τον τίτλο,
αποκαλύπτει και το πρότυπο φθορισμού (pattern).
Τα patterns δεν θέτουν διάγνωση,
αλλά λειτουργούν καθοδηγητικά
για τον περαιτέρω έλεγχο.
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
Τύποι φθορισμού
Συχνή συσχέτιση
Ομοιογενές
ΣΕΛ, φαρμακοεπαγόμενος λύκος
Στικτό (Speckled)
Sjögren, MCTD, ΣΕΛ
Κεντρομεριδιακό
Περιορισμένη σκληροδερμία (CREST)
Νουκλεολικός
Σκληρόδερμα
Κυτταροπλασματικός
Μυοσίτιδες, αυτοάνοσα ηπατικά νοσήματα
⚠️ Ψευδώς θετικά & ψευδώς αρνητικά ANA
Ένα θετικό ANA δεν σημαίνει απαραίτητα
παρουσία αυτοάνοσου νοσήματος.
Τα ψευδώς θετικά αποτελέσματα είναι συχνά,
ιδίως σε χαμηλούς τίτλους.
Πιθανοί λόγοι ψευδώς θετικού ANA:
ιογενείς λοιμώξεις (π.χ. EBV, CMV)
χρόνια φλεγμονώδη νοσήματα
προχωρημένη ηλικία
ορισμένα φάρμακα (φαρμακοεπαγόμενος λύκος)
Αντίστοιχα, ένα αρνητικό ANA δεν αποκλείει απόλυτα
αυτοάνοσο νόσημα,
ιδίως σε πρώιμα στάδια ή σε
ορισμένες ειδικές κλινικές οντότητες.
📌 Η σωστή ερμηνεία βασίζεται πάντα σε:
συμπτώματα και κλινικά ευρήματα
επαναληπτικό έλεγχο όταν χρειάζεται
συνδυασμό με ειδικότερα αυτοαντισώματα
👶 ANA σε ειδικές ομάδες (παιδιά & άνδρες)
Η ερμηνεία των αντιπυρηνικών αντισωμάτων (ANA)
διαφέρει ανάλογα με την ηλικία και το φύλο.
Παιδιά:
Χαμηλοί τίτλοι ANA μπορεί να εμφανιστούν παροδικά
(π.χ. μετά από λοιμώξεις) χωρίς παθολογική σημασία.
Ο έλεγχος είναι χρήσιμος κυρίως σε υποψία νεανικής ιδιοπαθούς αρθρίτιδας (JIA)
ή παιδικού ΣΕΛ.
Άνδρες:
Τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι σπανιότερα,
όμως όταν υπάρχουν, συχνά έχουν πιο βαριά κλινική εικόνα.
Θετικό ANA με συμπτώματα απαιτεί
προσεκτική και έγκαιρη διερεύνηση.
🤰 ANA & Εγκυμοσύνη
Η παρουσία ANA στην εγκυμοσύνη δεν αποτελεί από μόνη της πρόβλημα
και δεν είναι αντένδειξη κύησης.
Απαιτεί όμως σωστή ερμηνεία.
Η εξέταση ANA (Antinuclear Antibodies) ανιχνεύει αυτοαντισώματα που
στρέφονται κατά συστατικών του πυρήνα των κυττάρων (π.χ. DNA, πρωτεΐνες, ριβονουκλεοπρωτεΐνες).
Είναι κυρίως εξέταση ανίχνευσης (screening) για νοσήματα του συνδετικού ιστού. Δεν βάζει διάγνωση από μόνη της· καθοδηγεί τον ιατρό για το αν χρειάζονται πιο ειδικά τεστ
όπως anti-dsDNA, ENA και συμπληρώματα (C3/C4), ανάλογα με τα συμπτώματα.
🔹 Μπορεί να έχω θετικό ANA και να είμαι υγιής;
Ναι. Ένα θετικό ANA μπορεί να εμφανιστεί και σε υγιή άτομα, ειδικά σε χαμηλούς τίτλους (π.χ. 1:80) ή σε μεγαλύτερη ηλικία. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που δεν συνιστάται ως “check-up” χωρίς συμπτώματα.
Η κλινική εικόνα (αρθραλγίες, εξανθήματα, Raynaud, ξηροστομία/ξηροφθαλμία κ.ά.) είναι αυτή που
καθορίζει αν το αποτέλεσμα έχει πραγματική σημασία.
🔹 Είναι “επικίνδυνο” ένα θετικό ANA;
Όχι απαραίτητα. Το ANA είναι εύρημα, όχι διάγνωση. Μπορεί να είναι:
ασήμαντο (π.χ. χαμηλός τίτλος χωρίς συμπτώματα)
ενδεικτικό (π.χ. μέτριος/υψηλός τίτλος με συμβατά συμπτώματα)
μέρος “πακέτου” σε συγκεκριμένα νοσήματα όταν συνδυάζεται με ειδικά αντισώματα (anti-dsDNA, SSA/SSB κ.λπ.).
Η ορθή προσέγγιση είναι ιατρική αξιολόγηση και στοχευμένος έλεγχος όπου χρειάζεται.
🔹 Τι σημαίνει τίτλος 1:80, 1:160, 1:320;
Ο τίτλος προκύπτει από διαδοχικές αραιώσεις του ορού (π.χ. 1:80 σημαίνει ότι
το δείγμα παραμένει θετικό σε αραίωση 1 προς 80).
1:80: συχνά οριακό/χαμηλό – μπορεί να εμφανιστεί και σε υγιείς.
≥1:160: συνήθως μεγαλύτερη κλινική βαρύτητα, ειδικά με συμπτώματα.
1:320 ή υψηλότερο: αυξάνει την πιθανότητα να υπάρχει υποκείμενο αυτοάνοσο, αλλά πάλι απαιτεί κλινική συσχέτιση.
Σημαντικό: τίτλος ≠ βαρύτητα νόσου και δεν “παρακολουθεί” την πορεία όπως άλλοι δείκτες.
🔹 Τι είναι τα patterns (μοτίβα) στον ανοσοφθορισμό ANA;
Με τη μέθοδο ANA με έμμεσο ανοσοφθορισμό (IIF) σε HEp-2 δεν παίρνουμε μόνο τίτλο,
αλλά και μοτίβο φθορισμού (pattern), που δίνει “κατεύθυνση” για το ποια αντιγόνα είναι στόχοι.
Ενδεικτικά:
Ομοιογενές: συχνά σε ΣΕΛ ή φαρμακοεπαγόμενο λύκο (ανάλογα με το ιστορικό).
Speckled (στικτό): συχνό και μη ειδικό· μπορεί να σχετίζεται με Sjögren/MCTD/ΣΕΛ.
Κεντρομεριδιακό: συχνότερα σε περιορισμένη σκληροδερμία/CREST.
Νουκλεολικό: πιο συχνό σε σκληρόδερμα/συστηματική σκλήρυνση.
Κυτταροπλασματικό: δεν είναι “πυρηνικό”, αλλά μπορεί να συνοδεύει μυοσίτιδες/άλλα αυτοάνοσα – ερμηνεία ανά περίπτωση.
Το pattern δεν αντικαθιστά τα ειδικά αντισώματα (ENA, dsDNA κ.λπ.), αλλά βοηθά στο “πού να ψάξουμε”.
🔹 ANA IIF (HEp-2) ή ANA ELISA; Ποιο είναι καλύτερο;
Σε πολλά πρωτόκολλα, η IIF σε HEp-2 θεωρείται η πιο “κλασική” μέθοδος επειδή δίνει τίτλο + pattern. Ορισμένες αυτοματοποιημένες μέθοδοι (π.χ. ELISA/CLIA) είναι χρήσιμες για μαζικό έλεγχο ή συγκεκριμένα αντιγόνα, αλλά μπορεί να μην “πιάνουν” όλα τα μοτίβα.
Ιδανικά, το εργαστήριο εφαρμόζει μεθοδολογία που ταιριάζει στο κλινικό ερώτημα και reflex σε ειδικά αντισώματα όπου χρειάζεται.
🔹 Πότε ζητάμε anti-dsDNA μετά από θετικό ANA;
Το anti-dsDNA είναι πιο ειδικό για Συστηματικό Ερυθηματώδη Λύκο (ΣΕΛ).
Ζητείται συνήθως όταν υπάρχουν κλινικά στοιχεία που “δείχνουν” ΣΕΛ (π.χ. εξάνθημα, φωτοευαισθησία,
αρθραλγίες/αρθρίτιδα, αιματολογικές διαταραχές, νεφρική υποψία).
Σε ασθενείς με ΣΕΛ μπορεί να βοηθά και στην εκτίμηση ενεργότητας (ανάλογα με το πλαίσιο και τη μέθοδο).
🔹 Τι είναι το ENA panel και πότε το ζητάμε;
Το ENA panel περιλαμβάνει πιο “στοχευμένα” αντισώματα έναντι εξαγώγιμων πυρηνικών αντιγόνων,
όπως SSA (Ro), SSB (La), Sm, RNP, Scl-70, Jo-1 κ.ά.
Συνήθως ζητείται όταν:
το ANA είναι θετικό και υπάρχουν συμβατά συμπτώματα, ή
το pattern/ιστορικό “δείχνει” συγκεκριμένη κατεύθυνση (π.χ. ξηροστομία → SSA/SSB), ή
ο κλινικός θέλει καλύτερη ταξινόμηση νόσου συνδετικού ιστού.
🔹 Τι σημαίνει “ψευδώς θετικό” ANA και πόσο συχνό είναι;
“Ψευδώς θετικό” σημαίνει ότι το ANA βγαίνει θετικό αλλά δεν υπάρχει συστηματικό αυτοάνοσο νόσημα.
Αυτό μπορεί να συμβεί σε:
ιογενείς λοιμώξεις (π.χ. EBV, CMV) και άλλες φλεγμονώδεις καταστάσεις,
Γι’ αυτό το ANA έχει νόημα όταν υπάρχει σωστή κλινική ένδειξη.
🔹 Υπάρχει “ψευδώς αρνητικό” ANA;
Ναι, αν και λιγότερο συχνό. Ένα αρνητικό ANA μειώνει την πιθανότητα ορισμένων νοσημάτων,
αλλά δεν τα αποκλείει απόλυτα. Μπορεί να συμβεί όταν:
το νόσημα είναι σε πρώιμη/ήπια φάση,
η μέθοδος/αντιγόνα της εξέτασης διαφέρουν,
υπάρχουν άλλα ειδικά αντισώματα (π.χ. SSA) με χαμηλό/αρνητικό ANA σε ορισμένα σενάρια.
Σε έντονη κλινική υποψία, ο ιατρός μπορεί να ζητήσει στοχευμένο έλεγχο ακόμη και με αρνητικό ANA.
🔹 ANA και Hashimoto: γιατί μπορεί να βγει θετικό;
Η θυρεοειδίτιδα Hashimoto είναι αυτοάνοση πάθηση με χαρακτηριστικά αντισώματα anti-TPO και anti-Tg.
Σε ένα ποσοστό ασθενών μπορεί να συνυπάρχει χαμηλού/μέτριου τίτλου ANA,
κάτι που συνήθως αντανακλά γενικότερο αυτοάνοσο υπόστρωμα.
Περαιτέρω διερεύνηση χρειάζεται κυρίως αν υπάρχουν συμπτώματα που “δείχνουν” νόσο συνδετικού ιστού
(π.χ. Raynaud, εξανθήματα, επίμονες αρθραλγίες).
🔹 ANA σε παιδιά: τι να προσέξω;
Στα παιδιά, ένα θετικό ANA μπορεί να εμφανιστεί παροδικά (π.χ. μετά από λοιμώξεις)
και δεν σημαίνει αυτόματα νόσο. Ζητείται συνήθως όταν υπάρχει κλινική υποψία
(π.χ. νεανική ιδιοπαθής αρθρίτιδα, παιδιατρικός ΣΕΛ, παρατεταμένος πυρετός/εξάνθημα).
Η ερμηνεία πρέπει να γίνεται αυστηρά με βάση τα συμπτώματα και, όπου χρειάζεται, με στοχευμένες εξετάσεις.
🔹 ANA στους άνδρες: γιατί δίνεται έμφαση;
Τα συστηματικά αυτοάνοσα είναι γενικά συχνότερα στις γυναίκες.
Σε άνδρα με θετικό ANA και συμβατά συμπτώματα, χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση,
όχι επειδή το ANA είναι “χειρότερο”, αλλά επειδή η κλινική υποψία μπορεί να είναι πιο χαμηλή και
να καθυστερήσει η διάγνωση όταν υπάρχει πραγματικό νόσημα.
🔹 ANA στην εγκυμοσύνη: πότε μας ανησυχεί πραγματικά;
Το ANA από μόνο του δεν είναι αντένδειξη κύησης.
Η κλινική σημασία αυξάνεται όταν συνυπάρχουν:
γνωστό αυτοάνοσο (ΣΕΛ, Sjögren),
υψηλοί τίτλοι ANA,
anti-Ro/SSA ή anti-La/SSB,
ή αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα.
Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται στενή συνεργασία γυναικολόγου και ρευματολόγου,
γιατί ορισμένα ειδικά αντισώματα σχετίζονται με νεογνικό λύκο ή σπάνια με συγγενή καρδιακό αποκλεισμό.
🔹 Πρέπει να επαναλαμβάνω το ANA για “παρακολούθηση”;
Συνήθως όχι. Το ANA δεν είναι ο καλύτερος δείκτης για παρακολούθηση πορείας.
Επαναλαμβάνεται κυρίως όταν αλλάζει η κλινική εικόνα ή αν ο ιατρός χρειάζεται επαναξιολόγηση
με συγκεκριμένο σκεπτικό. Για ορισμένα νοσήματα άλλοι δείκτες (π.χ. anti-dsDNA, C3/C4)
μπορεί να είναι πιο χρήσιμοι, ανάλογα με το πλαίσιο.
🔹 Σε πόσο χρόνο βγαίνει το αποτέλεσμα;
Συνήθως 1–3 εργάσιμες ημέρες (ανάλογα με τη μέθοδο, τον φόρτο και αν χρειαστεί reflex σε ENA/dsDNA).
Αν πρόκειται για εξειδικευμένο panel, ο χρόνος μπορεί να διαφέρει.
📅 Κλείστε Ραντεβού
Κλείστε εύκολα εξέταση Αντιπυρηνικών Αντισωμάτων (ANA) ή δείτε τον πλήρη κατάλογο εξετάσεων:
Ελληνική Ρευματολογική Εταιρεία (ΕΡΕ).
Αντιπυρηνικά Αντισώματα (ANA) – ενημέρωση ασθενών. ere.gr
Tan EM, et al. Range of antinuclear antibodies in healthy individuals. Arthritis Rheum. 1982;25(3):241–245.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Mahler M, Fritzler MJ. Epitope specificity and significance in systemic autoimmune diseases. Ann N Y Acad Sci. 2010;1183:267–287.
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Από το 2004 προσφέρουμε διαγνωστικές υπηρεσίες υψηλού επιπέδου με εξελιγμένο ιατρικό εξοπλισμό
και αφοσιωμένο προσωπικό. Δέσμευσή μας είναι η αξιοπιστία, η άμεση και ανθρώπινη φροντίδα σε κάθε ασθενή.
