Ελικοβακτηρίδιο Πυλωρού (Helicobacter pylori): Συμπτώματα, Εξετάσεις, Θεραπεία & Επανέλεγχος

Τελευταία ενημέρωση:
30 Ιανουαρίου 2026

1

Τι είναι το ελικοβακτηρίδιο πυλωρού

Το ελικοβακτηρίδιο του πυλωρού (Helicobacter pylori) είναι Gram-αρνητικό, σπειροειδές βακτήριο που αποικίζει τον γαστρικό βλεννογόνο. Είναι ιδιαίτερα συχνό παγκοσμίως και σε πολλούς ανθρώπους παραμένει για χρόνια χωρίς έντονα συμπτώματα.

Παράγει το ένζυμο ουρεάση, το οποίο εξουδετερώνει το γαστρικό οξύ και του επιτρέπει να επιβιώνει στο στομάχι. Η χρόνια παρουσία του προκαλεί φλεγμονή και μπορεί να οδηγήσει σε γαστρίτιδα, πεπτικό έλκος και – σε μικρό ποσοστό – γαστρικό καρκίνο ή λέμφωμα MALT.

Η μόλυνση εγκαθίσταται συνήθως από την παιδική ηλικία και εξελίσσεται αργά, προκαλώντας αρχικά ήπια χρόνια γαστρίτιδα. Σε ορισμένους ασθενείς, η παρατεταμένη φλεγμονή οδηγεί σε ατροφία του βλεννογόνου και εντερική μεταπλασία, καταστάσεις που θεωρούνται προκαρκινικές και απαιτούν στενότερη παρακολούθηση.

Παρά το γεγονός ότι πολλοί φορείς παραμένουν ασυμπτωματικοί, το H. pylori αποτελεί σήμερα έναν από τους σημαντικότερους τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου για νοσήματα του ανώτερου πεπτικού. Η έγκαιρη αναγνώριση της λοίμωξης και η σωστή εκρίζωση μπορούν όχι μόνο να ανακουφίσουν συμπτώματα δυσπεψίας, αλλά και να μειώσουν ουσιαστικά τον μακροπρόθεσμο κίνδυνο επιπλοκών.

2

Συμπτώματα: πότε υποψιάζομαι λοίμωξη

Πολλοί φορείς είναι ασυμπτωματικοί. Όταν εμφανιστούν συμπτώματα, συνήθως έχουν μορφή δυσπεψίας και μπορεί να είναι διαλείποντα ή να επιδεινώνονται σε περιόδους στρες ή ακανόνιστης διατροφής:

• Πόνος ή καύσος στο επιγάστριο (συχνά με άδειο στομάχι)
• Φούσκωμα, ναυτία, ερυγές
• Αίσθημα βάρους μετά τα γεύματα
• Μειωμένη όρεξη
• Μαύρα κόπρανα ή αναιμία (ένδειξη αιμορραγίας – απαιτεί άμεση ιατρική εκτίμηση)

Σε ορισμένους ασθενείς τα ενοχλήματα είναι ήπια και μη ειδικά, γεγονός που οδηγεί συχνά σε καθυστέρηση διάγνωσης. Άτυπες εκδηλώσεις μπορεί να περιλαμβάνουν ανεξήγητη κόπωση (λόγω σιδηροπενίας), κακή ανοχή σε συγκεκριμένες τροφές ή επιμονή συμπτωμάτων παρά απλή αγωγή με αντιόξινα. Στα παιδιά, η λοίμωξη μπορεί να εκδηλωθεί με κοιλιακά άλγη αδιευκρίνιστης αιτιολογίας ή διαταραχές όρεξης.

3

Πώς μεταδίδεται και ποιος κινδυνεύει

Η μόλυνση από Helicobacter pylori αποκτάται συνήθως στην παιδική ηλικία και μπορεί να παραμείνει σιωπηλή για δεκαετίες. Η μετάδοση θεωρείται κυρίως στοματική-στοματική και κοπρανοστοματική, ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα συγχρωτισμού ή χαμηλότερης υγιεινής, μέσω κοινής χρήσης σκευών, ανεπαρκούς υγιεινής χεριών ή κατανάλωσης μολυσμένου νερού.

Η παγκόσμια κατανομή του H. pylori παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις: σε αναπτυσσόμενες περιοχές η φορεία μπορεί να υπερβαίνει το 60–70%, ενώ σε χώρες με υψηλό επίπεδο υγιεινής είναι σημαντικά χαμηλότερη. Στους ενήλικες, νέα μόλυνση είναι σχετικά ασυνήθιστη· οι περισσότερες περιπτώσεις αντιπροσωπεύουν χρόνια λοίμωξη που εγκαταστάθηκε νωρίς στη ζωή.

Αυξημένο κίνδυνο έχουν:

• Άτομα που ζουν στο ίδιο νοικοκυριό με φορέα
• Παιδιά σε πολυμελείς οικογένειες
• Πληθυσμοί με περιορισμένη πρόσβαση σε καθαρό νερό
• Άτομα με ιστορικό έλκους ή γαστρικών παθήσεων

Επιπλέον, παράγοντες όπως το κάπνισμα και η χρόνια χρήση ορισμένων φαρμάκων μπορεί να επιδεινώσουν τη γαστρική φλεγμονή σε ήδη μολυσμένα άτομα. Η επαναμόλυνση μετά από επιτυχή εκρίζωση είναι δυνατή αλλά σχετικά σπάνια σε ενήλικες, γεγονός που υπογραμμίζει τη σημασία της σωστής αρχικής θεραπείας.

4

Τι μπορεί να προκαλέσει: γαστρίτιδα, έλκος, MALT, καρκίνος

Η χρόνια λοίμωξη από H. pylori προκαλεί επίμονη φλεγμονή του γαστρικού βλεννογόνου και μπορεί να οδηγήσει σε:

• Χρόνια γαστρίτιδα
• Πεπτικό έλκος στομάχου ή δωδεκαδακτύλου
• Αναιμία λόγω μικροαιμορραγιών
• Λέμφωμα MALT (σπάνιο αλλά χαρακτηριστικά σχετιζόμενο)

Σε μικρό ποσοστό ασθενών, η μακροχρόνια λοίμωξη αυξάνει τον κίνδυνο γαστρικού καρκίνου. Για τον λόγο αυτό ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει ταξινομήσει το H. pylori ως καρκινογόνο παράγοντα τύπου I.

Η έγκαιρη διάγνωση και εκρίζωση μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο αυτών των επιπλοκών.

5

Πότε πρέπει να κάνω εξέταση

Έλεγχος για Helicobacter pylori συστήνεται όταν υπάρχουν επίμονα ή υποτροπιάζοντα συμπτώματα δυσπεψίας, ιδιαίτερα αν διαρκούν πάνω από 3–4 εβδομάδες ή επανεμφανίζονται παρά απλή φαρμακευτική αγωγή.

Η διερεύνηση θεωρείται απαραίτητη στις ακόλουθες περιπτώσεις:

• Επιγαστρικός πόνος, καούρα ή φούσκωμα που επιμένουν
• Ιστορικό ή υποψία πεπτικού έλκους
• Σημεία αιμορραγίας από το ανώτερο πεπτικό (μέλαινα κένωση, αναιμία αγνώστου αιτιολογίας)
• Οικογενειακό ιστορικό γαστρικού καρκίνου
• Διάγνωση ή υποψία λέμφωματος MALT
• Ανεξήγητη σιδηροπενική αναιμία ή έλλειψη βιταμίνης Β12

Σε νεότερους ασθενείς χωρίς «σημεία συναγερμού» (όπως απώλεια βάρους, εμέτους, αιμορραγία), εφαρμόζεται συχνά η στρατηγική “test and treat”: πρώτα έλεγχος για H. pylori και, αν είναι θετικός, άμεση θεραπεία χωρίς αρχική γαστροσκόπηση.

Σε άτομα άνω των 50–55 ετών ή όταν υπάρχουν ανησυχητικά συμπτώματα, προτιμάται ενδοσκοπικός έλεγχος παράλληλα με τη διερεύνηση για H. pylori.

Η απόφαση για έλεγχο λαμβάνεται εξατομικευμένα, με βάση ηλικία, συμπτώματα, οικογενειακό ιστορικό και συνολικό γαστρεντερικό κίνδυνο.

6

Ποια εξέταση είναι καλύτερη και γιατί

Για τη διάγνωση ενεργής λοίμωξης από Helicobacter pylori, οι δύο πιο αξιόπιστες μη επεμβατικές μέθοδοι είναι η δοκιμασία αναπνοής με ουρία (Urea Breath Test – UBT) και η ανίχνευση αντιγόνου H. pylori στα κόπρανα. Και οι δύο ανιχνεύουν παρουσία ζώντος βακτηρίου και είναι κατάλληλες τόσο για αρχική διάγνωση όσο και για επιβεβαίωση εκρίζωσης.

Αντίθετα, οι εξετάσεις αίματος (κυρίως IgG αντισώματα) δείχνουν απλώς παλαιά ή χρόνια έκθεση και δεν μπορούν να διαχωρίσουν αξιόπιστα ενεργή από παλαιά λοίμωξη. Για τον λόγο αυτό δεν συνιστώνται ούτε για διάγνωση ούτε για επανέλεγχο μετά θεραπεία.

Όταν υπάρχουν «κόκκινες σημαίες» (αιμορραγία, απώλεια βάρους, αναιμία, επίμονοι έμετοι) ή ηλικία άνω των 50–55 ετών, προτιμάται γαστροσκόπηση με λήψη βιοψιών, ώστε να αξιολογηθεί ταυτόχρονα ο γαστρικός βλεννογόνος (ατροφία, μεταπλασία, δυσπλασία).

Σε περιπτώσεις αποτυχίας θεραπείας, η καλλιέργεια ή η μοριακή ανίχνευση (PCR) από βιοψία επιτρέπει έλεγχο αντοχής στα αντιβιοτικά και καθοδήγηση στοχευμένης επαναθεραπείας.

7

Urea Breath Test: πότε προτιμάται

Η δοκιμασία αναπνοής με ουρία (Urea Breath Test – UBT) αποτελεί μία από τις πιο αξιόπιστες μη επεμβατικές εξετάσεις για τη διάγνωση ενεργής λοίμωξης από Helicobacter pylori και θεωρείται μέθοδος αναφοράς για επιβεβαίωση εκρίζωσης μετά τη θεραπεία.

Η αρχή λειτουργίας βασίζεται στην παραγωγή ουρεάσης από το βακτήριο: ο ασθενής λαμβάνει ουρία επισημασμένη με C¹³ ή C¹⁴ και, εάν υπάρχει H. pylori, αυτή διασπάται σε CO₂ που ανιχνεύεται στον εκπνεόμενο αέρα.

Το UBT προτιμάται ιδιαίτερα όταν:

• Θέλουμε σαφή διάγνωση χωρίς γαστροσκόπηση
• Χρειάζεται έλεγχος επιτυχίας θεραπείας (4–6 εβδομάδες μετά)
• Υπάρχουν αμφίβολα αποτελέσματα από άλλες μεθόδους
• Ο ασθενής δεν επιθυμεί επεμβατικό έλεγχο

Η ευαισθησία και ειδικότητά του ξεπερνούν το 95% όταν τηρούνται σωστά οι προϋποθέσεις προετοιμασίας.

Το UBT δεν συνιστάται σε ασθενείς που δεν μπορούν να συνεργαστούν (π.χ. πολύ μικρά παιδιά) ή όταν υπάρχουν ενεργές αιμορραγίες στο στομάχι.

Σε σχέση με το αντιγόνο κοπράνων, το UBT θεωρείται συνήθως πιο ακριβές και λιγότερο επηρεαζόμενο από τεχνικούς παράγοντες, γι’ αυτό και αποτελεί συχνά την πρώτη επιλογή σε ενήλικες.

8

Αντιγόνο κοπράνων: πότε προτιμάται

Η ανίχνευση αντιγόνου Helicobacter pylori στα κόπρανα αποτελεί αξιόπιστη μη επεμβατική μέθοδο για διάγνωση ενεργής λοίμωξης και για επιβεβαίωση εκρίζωσης, εφόσον πραγματοποιηθεί με σωστή προετοιμασία.

Προτιμάται συχνά όταν:

• Δεν υπάρχει άμεση πρόσβαση σε Urea Breath Test
• Πρόκειται για παιδιά ή ασθενείς που δυσκολεύονται να συνεργαστούν στο UBT
• Χρειάζεται μια πρακτική λύση κατ’ οίκον συλλογής δείγματος
• Γίνεται μαζικός έλεγχος ή οικογενειακή διερεύνηση

Η ευαισθησία και ειδικότητα των σύγχρονων ανοσοενζυμικών μεθόδων προσεγγίζουν το 90–95%, καθιστώντας την εξέταση συγκρίσιμη με το UBT στις περισσότερες κλινικές καταστάσεις.

Το δείγμα πρέπει να συλλέγεται σε καθαρό δοχείο χωρίς επαφή με ούρα ή νερό και να αποστέλλεται άμεσα στο εργαστήριο.

Σε σχέση με το UBT, το τεστ κοπράνων μπορεί να επηρεαστεί περισσότερο από τεχνικούς παράγοντες (ποιότητα δείγματος, χρόνος μεταφοράς), όμως παραμένει εξαιρετική εναλλακτική επιλογή, ιδίως σε παιδιατρικούς ασθενείς.

9

Γαστροσκόπηση / βιοψία: πότε χρειάζεται

Οι ενδοσκοπικές μέθοδοι (γαστροσκόπηση με ταχεία δοκιμασία ουρεάσης, ιστολογική εξέταση και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, καλλιέργεια ή PCR) εφαρμόζονται όταν απαιτείται ταυτόχρονη αξιολόγηση του γαστρικού βλεννογόνου πέρα από την απλή ανίχνευση του H. pylori.

Η γαστροσκόπηση προτιμάται ιδιαίτερα όταν υπάρχουν «κόκκινες σημαίες»:

• Αιμορραγία από το ανώτερο πεπτικό (μέλαινα κένωση, αιματέμεση)
• Ανεξήγητη αναιμία ή απώλεια βάρους
• Επίμονοι ή έντονοι κοιλιακοί πόνοι
• Δυσφαγία ή επαναλαμβανόμενοι έμετοι
• Ηλικία άνω των 50–55 ετών με νέα συμπτώματα

Κατά τη διάρκεια της εξέτασης λαμβάνονται συνήθως πολλαπλές βιοψίες από άντρο και σώμα στομάχου, ώστε να:

• Ανιχνευθεί άμεσα το H. pylori
• Αξιολογηθεί η παρουσία ατροφίας, εντερικής μεταπλασίας ή δυσπλασίας
• Αποκλειστούν προκαρκινικές ή κακοήθεις αλλοιώσεις

Σε περιπτώσεις αποτυχίας επαναλαμβανόμενων θεραπειών, μπορεί να ζητηθεί καλλιέργεια ή μοριακή ανάλυση (PCR) από βιοψία, ώστε να εντοπιστούν γονίδια αντοχής (π.χ. στην κλαριθρομυκίνη ή λεβοφλοξασίνη) και να σχεδιαστεί εξατομικευμένη αγωγή.

Για απλή διάγνωση σε νεότερους ασθενείς χωρίς ανησυχητικά συμπτώματα, οι μη επεμβατικές μέθοδοι παραμένουν η πρώτη επιλογή.

10

Εξετάσεις αίματος (IgG/IgM): τι δείχνουν και τα όριά τους

Αναλυτικές πληροφορίες για τις ορολογικές εξετάσεις αίματος:
Εξέταση αίματος H. pylori IgG (ένδειξη παλαιότερης ή ενεργής έκθεσης) και
Εξέταση αίματος H. pylori IgM (πιθανή πρόσφατη λοίμωξη).

Οι ορολογικές εξετάσεις αίματος για Helicobacter pylori βασίζονται κυρίως στην ανίχνευση IgG και, σπανιότερα, IgM αντισωμάτων. Παρότι είναι εύκολες και ευρέως διαθέσιμες, έχουν σημαντικούς περιορισμούς στην καθημερινή κλινική πράξη.

Τα IgG αντισώματα υποδηλώνουν ότι ο οργανισμός έχει εκτεθεί στο βακτήριο κάποια στιγμή στο παρελθόν. Ωστόσο μπορούν να παραμένουν θετικά για μήνες ή και χρόνια μετά την επιτυχή εκρίζωση, επομένως δεν επιβεβαιώνουν ενεργή λοίμωξη και δεν είναι κατάλληλα για επανέλεγχο.

Τα IgM αντισώματα θεωρητικά σχετίζονται με πρόσφατη πρωτογενή λοίμωξη, όμως στην πράξη εμφανίζουν χαμηλή ευαισθησία και ειδικότητα, ενώ η H. pylori λοίμωξη είναι συνήθως χρόνια και όχι οξεία. Για τον λόγο αυτό σπάνια προσφέρουν χρήσιμη πληροφορία και δεν επηρεάζουν ουσιαστικά τη θεραπευτική απόφαση.

Στην πράξη, όταν υπάρχει θετικό IgG αλλά αρνητικό UBT ή αντιγόνο κοπράνων, αυτό ερμηνεύεται ως παλαιά λοίμωξη χωρίς ενεργό βακτηριακό φορτίο.

11

Προετοιμασία πριν το τεστ: τι επηρεάζει τα αποτελέσματα

Η σωστή προετοιμασία πριν από Urea Breath Test ή εξέταση αντιγόνου κοπράνων είναι καθοριστική, καθώς ορισμένα φάρμακα μπορούν να μειώσουν προσωρινά το βακτηριακό φορτίο και να προκαλέσουν ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα.

Οι βασικές οδηγίες περιλαμβάνουν:

• Αναστολείς αντλίας πρωτονίων (PPI) (π.χ. ομεπραζόλη, εσομεπραζόλη, παντοπραζόλη): διακοπή ≥14 ημέρες
• Αντιβιοτικά και σκευάσματα βισμουθίου: διακοπή ≥4 εβδομάδες
• Αντιδιαρροϊκά: αποφυγή τις τελευταίες ημέρες πριν από τεστ κοπράνων

Τα απλά αντιόξινα (αλουμινίου/μαγνησίου) επηρεάζουν λιγότερο τα αποτελέσματα, αλλά καλό είναι να αποφεύγονται το τελευταίο 24ωρο πριν το UBT.

Για το Urea Breath Test απαιτείται συνήθως νηστεία 4–6 ωρών. Στο τεστ κοπράνων, το δείγμα πρέπει να συλλέγεται σε καθαρό δοχείο, χωρίς επαφή με ούρα ή νερό, και να αποστέλλεται άμεσα στο εργαστήριο.

Αν δεν είναι εφικτή η διακοπή φαρμάκων (π.χ. λόγω σοβαρών συμπτωμάτων), ενημερώστε το εργαστήριο ώστε να συνεκτιμηθεί κατά την ερμηνεία.

12

Θεραπεία εκρίζωσης: τι ισχύει σήμερα

Η θεραπεία εκρίζωσης του Helicobacter pylori βασίζεται σε συνδυασμό φαρμάκων διάρκειας 10–14 ημερών και περιλαμβάνει πάντα έναν αναστολέα αντλίας πρωτονίων (PPI) μαζί με δύο ή περισσότερα αντιβιοτικά. Σε ορισμένα σχήματα προστίθεται και βισμούθιο.

Στόχος της αγωγής είναι η πλήρης εξάλειψη του βακτηρίου, καθώς η μερική καταστολή οδηγεί σε υποτροπές και ανάπτυξη αντοχής.

Τα συχνότερα αρχικά σχήματα περιλαμβάνουν:

• Τριπλή θεραπεία: PPI + αμοξικιλλίνη + κλαριθρομυκίνη (όπου η αντοχή στην κλαριθρομυκίνη είναι χαμηλή)
• Τετραπλή θεραπεία με βισμούθιο: PPI + βισμούθιο + τετρακυκλίνη + μετρονιδαζόλη
• Τετραπλή χωρίς βισμούθιο (concomitant): PPI + αμοξικιλλίνη + κλαριθρομυκίνη + μετρονιδαζόλη

Η επιλογή σχήματος εξατομικεύεται από τον γιατρό και εξαρτάται από:

• Προηγούμενη χρήση μακρολιδών ή φθοριοκινολονών
• Τοπικά ποσοστά αντοχής
• Αλλεργίες (π.χ. στην πενικιλίνη)
• Ανεπιθύμητες ενέργειες σε παλαιότερες θεραπείες

Η συμμόρφωση είναι καθοριστική: η παράλειψη δόσεων ή η πρόωρη διακοπή μειώνει σημαντικά τα ποσοστά επιτυχίας.

Τέσσερις έως έξι εβδομάδες μετά το τέλος της αγωγής συνιστάται έλεγχος εκρίζωσης με UBT ή αντιγόνο κοπράνων.

Σε περίπτωση αποτυχίας, ακολουθούν εναλλακτικά σχήματα ή στοχευμένη θεραπεία βάσει καλλιέργειας/PCR.

13

Αποτυχία θεραπείας & αντοχή στα αντιβιοτικά

Παρά τα σύγχρονα θεραπευτικά σχήματα, ένα ποσοστό ασθενών δεν επιτυγχάνει εκρίζωση με την πρώτη αγωγή. Η αποτυχία οφείλεται συνήθως σε αντοχή του H. pylori στα αντιβιοτικά ή σε ανεπαρκή συμμόρφωση.

Οι συχνότεροι λόγοι αποτυχίας περιλαμβάνουν:

• Αντοχή στην κλαριθρομυκίνη ή τη μετρονιδαζόλη
• Παράλειψη δόσεων ή πρόωρη διακοπή αγωγής
• Συνεχιζόμενη χρήση PPI ή άλλων φαρμάκων με λανθασμένο τρόπο
• Υψηλό αρχικό βακτηριακό φορτίο

Η επιβεβαίωση αποτυχίας γίνεται με UBT ή αντιγόνο κοπράνων, τουλάχιστον 4–6 εβδομάδες μετά το τέλος της θεραπείας και αφού έχουν διακοπεί τα PPI.

Σε περίπτωση αποτυχίας, δεν επαναλαμβάνεται το ίδιο σχήμα. Επιλέγεται εναλλακτική τετραπλή αγωγή ή σχήμα δεύτερης γραμμής, συνήθως με διαφορετικά αντιβιοτικά.

Όταν έχουν προηγηθεί πολλαπλές ανεπιτυχείς προσπάθειες, συνιστάται καλλιέργεια ή μοριακός έλεγχος (PCR) από γαστρική βιοψία, ώστε να ανιχνευθούν γονίδια αντοχής και να σχεδιαστεί στοχευμένη θεραπεία.

Με κατάλληλη επαναθεραπεία, τα συνολικά ποσοστά εκρίζωσης παραμένουν υψηλά.

14

Διατροφή & προβιοτικά: τι βοηθά πρακτικά

Η διατροφή από μόνη της δεν εκριζώνει το Helicobacter pylori. Μπορεί όμως να συμβάλει στη μείωση των ενοχλήσεων, στη βελτίωση της γαστρικής ανοχής και στη σωστή ολοκλήρωση της φαρμακευτικής αγωγής.

Σε περιόδους συμπτωμάτων ή κατά τη διάρκεια της θεραπείας συνιστώνται:

• Μικρά και συχνά γεύματα, ώστε να αποφεύγεται η έντονη γαστρική διάταση
• Περιορισμός καφέ, αλκοόλ, πολύ πικάντικων τροφών και βαριών/τηγανητών
• Ελαφριές επιλογές όπως ρύζι, πατάτα, γιαούρτι, μπανάνα, άπαχα κρέατα

Δεν υπάρχουν «αντιβακτηριακές δίαιτες» που να αντικαθιστούν την αγωγή. Τρόφιμα όπως το μπρόκολο, το πράσινο τσάι ή το μέλι έχουν μελετηθεί πειραματικά, αλλά η επίδρασή τους είναι συμπληρωματική και όχι θεραπευτική.

Τα προβιοτικά (ιδίως στελέχη Lactobacillus ή Saccharomyces boulardii) δεν σκοτώνουν το H. pylori, αλλά μπορεί να μειώσουν διάρροια, φούσκωμα και ναυτία κατά τη διάρκεια της αγωγής και να βελτιώσουν τη συμμόρφωση.

Η επαρκής ενυδάτωση και η αποφυγή καπνίσματος βοηθούν επίσης στην επούλωση του γαστρικού βλεννογόνου.

15

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

16

Κλείστε Ραντεβού

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

17

Βιβλιογραφία