Η ΤΚΕ είναι μια απλή εξέταση αίματος που δείχνει αν υπάρχει φλεγμονή ή άλλη πάθηση. Τι σημαίνουν οι φυσιολογικές και οι υψηλές τιμές, ποια η διαφορά με την CRP και πότε χρειάζεται περαιτέρω έλεγχος.
Η ΤΚΕ (Ταχύτητα Καθίζησης Ερυθρών) δείχνει πόσο γρήγορα «καθιζάνουν» τα ερυθρά αιμοσφαίρια σε έναν δοκιμαστικό σωλήνα. Όσο πιο γρήγορα πέφτουν, τόσο πιθανότερο υπάρχει κάποια φλεγμονή ή άλλη διαταραχή στον οργανισμό.
2️⃣ Γιατί γίνεται η εξέταση;
Για να δώσει ένδειξη ύπαρξης φλεγμονής ή λοίμωξης.
Για παρακολούθηση χρόνιων νοσημάτων (π.χ. ρευματοειδής αρθρίτιδα).
Σε συνδυασμό με άλλες εξετάσεις (π.χ. CRP, Γενική Αίματος) για πληρέστερη εικόνα.
3️⃣ Πώς γίνεται & χρειάζεται προετοιμασία;
Δείγμα: Απλή αιμοληψία από φλέβα.
Νηστεία: Δεν απαιτείται ειδική προετοιμασία.
Χρόνος: Το αποτέλεσμα βγαίνει συνήθως την ίδια ημέρα.
4️⃣ Φυσιολογικές τιμές ΤΚΕ (πίνακας)
Οι φυσιολογικές τιμές εξαρτώνται από ηλικία και φύλο. Ενδεικτικά:
Φυσιολογική ή χαμηλή ΤΚΕ (0–5 mm/h) συνήθως δεν δείχνει πρόβλημα. Δεν έχει ιδιαίτερη διαγνωστική αξία από μόνη της, αλλά βοηθά ως συμπληρωματική πληροφορία.
7️⃣ ΤΚΕ vs CRP – Ποια η διαφορά;
CRP: αλλάζει γρήγορα (ώρες–ημέρες) → δείχνει την τρέχουσα φλεγμονή.
ΤΚΕ: αλλάζει πιο αργά (ημέρες–εβδομάδες) → επηρεάζεται από ηλικία, φύλο, αναιμία, εγκυμοσύνη.
Συχνά ζητούνται και οι δύο μαζί για πιο πλήρη εικόνα.
8️⃣ Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
❓ Έχω ΤΚΕ 40 mm/h. Τι σημαίνει;
👉 Είναι αυξημένη. Μπορεί να οφείλεται σε φλεγμονή, λοίμωξη ή άλλη πάθηση. Χρειάζεται ιατρική εκτίμηση.
❓ Η υψηλή ΤΚΕ σημαίνει πάντα καρκίνο;
👉 Όχι. Η πιο συχνή αιτία είναι φλεγμονή ή λοίμωξη. Ο γιατρός σας θα αξιολογήσει με άλλες εξετάσεις.
❓ Πόσο γρήγορα πέφτει η ΤΚΕ;
👉 Μπορεί να παραμείνει αυξημένη για εβδομάδες, ακόμη κι αν η λοίμωξη έχει περάσει.
❓ Χρειάζεται νηστεία;
👉 Όχι. Η εξέταση μπορεί να γίνει οποιαδήποτε στιγμή.
9️⃣ 📌 Σε 1 λεπτό – Τι να θυμάστε
Η ΤΚΕ είναι δείκτης φλεγμονής αλλά αλλάζει αργά.
Φυσιολογικές τιμές ποικίλλουν με ηλικία & φύλο.
Υψηλή ΤΚΕ δεν σημαίνει πάντα σοβαρή ασθένεια· ερμηνεύεται με άλλα δεδομένα.
Σύντομη περίληψη:
Η βιταμίνη D είναι απαραίτητη για οστά, μύες και ανοσοποιητικό.
Η εξέταση που μετράμε είναι η 25(OH)D.
Τιμές <20 ng/mL σημαίνουν έλλειψη, ενώ στόχος για τους περισσότερους είναι ≥30 ng/mL.
1
Τι είναι η βιταμίνη D
Η βιταμίνη D είναι μια λιποδιαλυτή βιταμίνη που στην πράξη
λειτουργεί σαν ορμόνη.
Παράγεται κυρίως στο δέρμα μας όταν εκτιθέμαστε στον ήλιο και
παίζει βασικό ρόλο στη ρύθμιση του ασβεστίου,
της οστικής υγείας και της άμυνας του οργανισμού.
Υπάρχουν δύο κύριες μορφές:
η D2 (εργοκαλσιφερόλη) που προέρχεται κυρίως από φυτικές πηγές
και η D3 (χοληκαλσιφερόλη) που παράγεται από τον ήλιο
και θεωρείται πιο αποτελεσματική.
Στις εξετάσεις αίματος δεν μετράμε αυτές άμεσα,
αλλά τη 25-υδροξυβιταμίνη D [25(OH)D],
η οποία δείχνει τα αποθέματα βιταμίνης D στον οργανισμό.
Η έλλειψη βιταμίνης D είναι πολύ συχνή,
ακόμα και σε χώρες με έντονη ηλιοφάνεια όπως η Ελλάδα,
και συχνά δεν δίνει έντονα συμπτώματα μέχρι να γίνει σοβαρή.
2
Γιατί είναι σημαντική – ρόλος στον οργανισμό
Ο πιο γνωστός ρόλος της βιταμίνης D είναι η απορρόφηση του ασβεστίου και του φωσφόρου,
κάτι που είναι απαραίτητο για γερά οστά και δόντια.
Όταν τα επίπεδα είναι χαμηλά,
ο οργανισμός δυσκολεύεται να «κρατήσει» το ασβέστιο στα οστά,
με αποτέλεσμα οστεοπενία, οστεοπόρωση ή οστικούς πόνους.
Η βιταμίνη D όμως δεν αφορά μόνο τα οστά.
Συμμετέχει στη μυϊκή λειτουργία,
μειώνοντας τον κίνδυνο πτώσεων,
ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους.
Παράλληλα επηρεάζει το ανοσοποιητικό σύστημα,
βοηθώντας τον οργανισμό να αμύνεται καλύτερα απέναντι σε λοιμώξεις.
Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D έχουν επίσης συσχετιστεί με κόπωση, μειωμένη ενέργεια
και γενικό αίσθημα αδυναμίας.
Αν και δεν είναι η μοναδική αιτία,
η αποκατάστασή της συχνά βελτιώνει τη συνολική ευεξία.
3
Ήλιος & παραγωγή βιταμίνης D
Η κύρια πηγή βιταμίνης D για τον άνθρωπο είναι ο ήλιος.
Η υπεριώδης ακτινοβολία UVB μετατρέπει ουσίες στο δέρμα
σε βιταμίνη D3, η οποία στη συνέχεια ενεργοποιείται στο ήπαρ
και τους νεφρούς.
Για τους περισσότερους ανθρώπους, 10–20 λεπτά ήπιας έκθεσης
σε πρόσωπο και χέρια, 2–3 φορές την εβδομάδα,
είναι συνήθως αρκετά κατά τους καλοκαιρινούς μήνες.
Τον χειμώνα, όμως, η παραγωγή μειώνεται σημαντικά,
ακόμα και σε ηλιόλουστες περιοχές.
Παράγοντες όπως σκούρο δέρμα, ηλικία, αντηλιακό, ρούχα
ή περιορισμένη έξοδος από το σπίτι
μειώνουν την παραγωγή βιταμίνης D.
Γι’ αυτό και πολλοί άνθρωποι εμφανίζουν έλλειψη,
παρότι εκτίθενται περιστασιακά στον ήλιο.
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
Πηγή
Πλεονεκτήματα
Περιορισμοί
Ήλιος
Φυσική παραγωγή D3, χωρίς κίνδυνο υπερδοσολογίας
Μειωμένη παραγωγή τον χειμώνα, σε σκούρο δέρμα ή με αντηλιακό
Διατροφή
Συμβάλλει στη συνολική πρόσληψη, χωρίς κίνδυνο τοξικότητας
Σπάνια επαρκεί μόνη της για φυσιολογικά επίπεδα
Συμπλήρωμα
Αξιόπιστη αύξηση επιπέδων, χρήσιμη σε έλλειψη
Κίνδυνος υπερδοσολογίας χωρίς ιατρική παρακολούθηση
Συμπέρασμα: Η καλύτερη στρατηγική είναι ο συνδυασμός
ασφαλούς έκθεσης στον ήλιο, ισορροπημένης διατροφής και συμπληρώματος
όταν υπάρχει τεκμηριωμένη ανάγκη.
4
Διατροφή & απορρόφηση βιταμίνης D
Η διατροφή μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση επαρκών επιπέδων βιταμίνης D,
όμως σπάνια επαρκεί από μόνη της για να καλύψει τις ανάγκες του οργανισμού.
Οι πλουσιότερες φυσικές πηγές είναι τα λιπαρά ψάρια
(σολομός, σαρδέλες, σκουμπρί),
ενώ μικρότερες ποσότητες περιέχονται στο αυγό,
στο συκώτι και σε εμπλουτισμένα τρόφιμα.
Η βιταμίνη D είναι λιποδιαλυτή,
γεγονός που σημαίνει ότι απορροφάται καλύτερα
όταν λαμβάνεται μαζί με γεύμα που περιέχει λίπος.
Αυτό ισχύει τόσο για τις φυσικές διατροφικές πηγές
όσο και για τα συμπληρώματα βιταμίνης D.
Για τον λόγο αυτό,
συνιστάται η λήψη της μαζί με το κύριο γεύμα της ημέρας.
Στην πράξη,
ακόμη και με ισορροπημένη διατροφή,
πολλοί άνθρωποι —ιδίως τους χειμερινούς μήνες—
δεν επιτυγχάνουν επαρκή επίπεδα βιταμίνης D.
Έτσι, σε μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού
απαιτείται συνδυασμός ασφαλούς έκθεσης στον ήλιο,
κατάλληλης διατροφής και,
όπου χρειάζεται, συμπληρώματος,
πάντα με ιατρική καθοδήγηση.
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
Τρόφιμο
Βιταμίνη D (IU/100 g)
Σχόλιο
Σολομός (άγριος)
600–1.000
Πολύ πλούσια φυσική πηγή
Σαρδέλες / Σκουμπρί
200–500
Καλός συνδυασμός με ω-3
Κρόκος αυγού
20–40
Μικρή αλλά χρήσιμη συμβολή
Συκώτι
40–50
Περιέχει και βιταμίνη Α
Εμπλουτισμένο γάλα
40–100
Διαφέρει ανά προϊόν
Οι τιμές είναι ενδεικτικές και δεν επαρκούν μόνες τους για διόρθωση έλλειψης.
5
Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο για έλλειψη
Η έλλειψη βιταμίνης D είναι πιο συχνή σε άτομα
με περιορισμένη έκθεση στον ήλιο,
όπως όσοι εργάζονται κυρίως σε κλειστούς χώρους
ή αποφεύγουν συστηματικά την ηλιακή ακτινοβολία.
Αυξημένο κίνδυνο έχουν επίσης οι ηλικιωμένοι,
καθώς η ικανότητα του δέρματος να παράγει βιταμίνη D
μειώνεται με την ηλικία,
καθώς και άτομα με παχυσαρκία,
όπου η βιταμίνη D «παγιδεύεται» στον λιπώδη ιστό.
Στην ομάδα υψηλού κινδύνου ανήκουν ακόμη άτομα με δυσαπορρόφηση (π.χ. κοιλιοκάκη), χρόνια νεφρική ή ηπατική νόσο,
καθώς και γυναίκες σε εγκυμοσύνη ή θηλασμό
και βρέφη που θηλάζουν αποκλειστικά.
Σε αυτές τις περιπτώσεις ο έλεγχος είναι ιδιαίτερα σημαντικός.
6
Πότε χρειάζεται εξέταση βιταμίνης D
Η εξέταση βιταμίνης D συνιστάται όταν υπάρχουν
συμπτώματα όπως οστικοί πόνοι, μυϊκή αδυναμία, εύκολη κόπωση ή συχνές λοιμώξεις,
αλλά και όταν ανήκετε σε ομάδα αυξημένου κινδύνου,
όπως ηλικιωμένοι, άτομα με περιορισμένη έκθεση στον ήλιο,
παχυσαρκία, δυσαπορρόφηση ή χρόνια νεφρική/ηπατική νόσο.
Χρησιμοποιείται επίσης για παρακολούθηση της θεραπείας
σε άτομα που λαμβάνουν συμπλήρωμα βιταμίνης D,
ώστε να διαπιστωθεί αν τα επίπεδα αποκαθίστανται
στα επιθυμητά όρια
χωρίς να ξεπερνούν τα ασφαλή επίπεδα,
ιδίως σε μακροχρόνια ή υψηλότερη δοσολογία.
Η εξέταση πραγματοποιείται με απλή αιμοληψία
και μετράται η 25-υδροξυβιταμίνη D [25(OH)D],
η οποία αποτελεί τον πιο αξιόπιστο δείκτη
των συνολικών αποθεμάτων βιταμίνης D στον οργανισμό.
Η ενεργός μορφή [1,25(OH)₂D] δεν χρησιμοποιείται
στον routine έλεγχο,
καθώς μπορεί να είναι φυσιολογική
ακόμη και σε σοβαρή έλλειψη.
Δεν απαιτείται νηστεία
και η αιμοληψία μπορεί να πραγματοποιηθεί
οποιαδήποτε ώρα της ημέρας.
Σε περίπτωση έναρξης ή αλλαγής αγωγής,
ο επανέλεγχος γίνεται συνήθως μετά από 8–12 εβδομάδες,
διάστημα που επιτρέπει την αξιόπιστη αξιολόγηση
της ανταπόκρισης στη θεραπεία.
Σε ορισμένες περιπτώσεις,
ο έλεγχος της βιταμίνης D
συνδυάζεται με εξετάσεις όπως ασβέστιο, φώσφορος, παραθορμόνη (PTH) και μαγνήσιο,
ώστε να υπάρχει πληρέστερη εικόνα
του μεταβολισμού των οστών.
Πότε χρειάζεται η εξέταση βιταμίνης D
Όταν υπάρχουν οστικοί πόνοι, μυϊκή αδυναμία ή ανεξήγητη κόπωση.
Σε άτομα με περιορισμένη έκθεση στον ήλιο ή κατά τους χειμερινούς μήνες.
Σε ηλικιωμένους, άτομα με παχυσαρκία ή δυσαπορρόφηση.
Σε χρόνια νεφρική ή ηπατική νόσο.
Για παρακολούθηση θεραπείας μετά από λήψη συμπληρώματος βιταμίνης D.
7
Φυσιολογικές τιμές βιταμίνης D
Η κατάσταση της βιταμίνης D εκτιμάται με τη μέτρηση της 25-υδροξυβιταμίνης D [25(OH)D] στο αίμα.
Πρόκειται για τον πιο αξιόπιστο δείκτη των αποθεμάτων της στον οργανισμό.
Γενικά, τιμές κάτω από 20 ng/mL θεωρούνται έλλειψη,
ενώ τα επίπεδα 20–29 ng/mL χαρακτηρίζονται ως ανεπάρκεια.
Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι τιμές 30 ng/mL και άνω είναι επαρκείς για τη γενική υγεία.
Τα όρια μπορεί να διαφέρουν ελαφρώς ανάλογα με το εργαστήριο και τη μέθοδο μέτρησης.
Γι’ αυτό η ερμηνεία των αποτελεσμάτων πρέπει πάντα να γίνεται σε συνδυασμό με το ιατρικό ιστορικό
και όχι απομονωμένα.
Συχνό κλινικό λάθος:
Η μέτρηση της 1,25(OH)₂D αντί της 25(OH)D.
Η ενεργή μορφή μπορεί να είναι φυσιολογική ή αυξημένη ακόμη και σε έλλειψη βιταμίνης D και δεν αντικατοπτρίζει τα αποθέματα.
8
Χαμηλή βιταμίνη D – τι να κάνω
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
Επίπεδα 25(OH)D
Συνήθης προσέγγιση
Σχόλιο
< 10 ng/mL
Υψηλότερες δόσεις για λίγες εβδομάδες
Πάντα με ιατρική παρακολούθηση
10–19 ng/mL
Ενισχυμένη αγωγή + επανέλεγχος
Συνήθως 8–12 εβδομάδες
20–29 ng/mL
Δόση συντήρησης
Στόχος ≥30 ng/mL
Όταν τα επίπεδα βιταμίνης D είναι χαμηλά,
η αντιμετώπιση βασίζεται συνήθως στη χορήγηση συμπληρώματος,
σε δόση που καθορίζεται από τον θεράποντα ιατρό.
Η επιλογή της δόσης εξαρτάται από το πόσο χαμηλή είναι η τιμή,
την ηλικία και τυχόν συνοδά νοσήματα.
Παράλληλα, συστήνεται ασφαλής έκθεση στον ήλιο
και προσαρμογή της διατροφής,
αν και αυτά από μόνα τους σπάνια επαρκούν
για τη γρήγορη αποκατάσταση της έλλειψης.
Ο επανέλεγχος γίνεται συνήθως μετά από 8–12 εβδομάδες,
ώστε να αξιολογηθεί η ανταπόκριση στη θεραπεία
και να αποφευχθεί η υπερδοσολογία.
Βιταμίνη D & Παχυσαρκία: γιατί ανεβαίνει πιο αργά
Σε άτομα με παχυσαρκία, τα επίπεδα βιταμίνης D συχνά
ανεβαίνουν πιο αργά και παραμένουν χαμηλότερα σε σύγκριση
με άτομα φυσιολογικού βάρους.
Ο βασικός λόγος είναι ότι η βιταμίνη D είναι λιποδιαλυτή
και ένα σημαντικό μέρος της αποθηκεύεται στον λιπώδη ιστό,
με αποτέλεσμα να κυκλοφορεί λιγότερη ποσότητα στο αίμα.
Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι:
η ίδια δόση συμπληρώματος μπορεί να έχει μικρότερη αύξηση στα επίπεδα,
συχνά απαιτείται μεγαλύτερο διάστημα για να φανεί αποτέλεσμα,
ο επανέλεγχος είναι ιδιαίτερα σημαντικός.
Τι να θυμάστε:
Σε παχυσαρκία, η προσέγγιση πρέπει να είναι εξατομικευμένη
και να συνδυάζεται με μείωση βάρους, όπου αυτό είναι εφικτό,
καθώς η απώλεια λίπους βοηθά και στη βελτίωση των επιπέδων βιταμίνης D.
9
Υψηλή βιταμίνη D – πότε ανησυχώ
Υψηλά επίπεδα βιταμίνης D εμφανίζονται σχεδόν αποκλειστικά
λόγω υπερβολικής λήψης συμπληρωμάτων
και όχι από την έκθεση στον ήλιο ή τη διατροφή.
Σε πολύ υψηλές τιμές μπορεί να προκληθεί υπερασβεστιαιμία,
η οποία εκδηλώνεται με συμπτώματα όπως
ναυτία, έντονη δίψα, συχνουρία ή αδυναμία.
Σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται άμεση ιατρική εκτίμηση.
Αν βρεθεί αυξημένη βιταμίνη D,
συνήθως ελέγχονται ταυτόχρονα ασβέστιο και νεφρική λειτουργία,
ώστε να εκτιμηθεί αν υπάρχει κίνδυνος επιπλοκών.
Πότε χρειάζεται προσοχή:
Άτομα με νεφρική νόσο, υπερασβεστιαιμία, σαρκοείδωση ή υπερπαραθυρεοειδισμό
δεν πρέπει να λαμβάνουν βιταμίνη D χωρίς ιατρική καθοδήγηση.
10
Πόσο γρήγορα ανεβαίνει η βιταμίνη D
Η ταχύτητα με την οποία αυξάνονται τα επίπεδα βιταμίνης D
διαφέρει από άτομο σε άτομο.
Εξαρτάται από τη δόση του συμπληρώματος,
τη συνέπεια στη λήψη,
το σωματικό βάρος και τη γενική κατάσταση υγείας.
Στις περισσότερες περιπτώσεις,
μια μετρήσιμη βελτίωση φαίνεται μέσα σε 6–8 εβδομάδες.
Η πλήρης αποκατάσταση μπορεί να χρειαστεί περισσότερο χρόνο,
ιδιαίτερα όταν η αρχική έλλειψη είναι σοβαρή.
Για τον λόγο αυτό,
η θεραπεία δεν πρέπει να διακόπτεται πρόωρα
και ο επανέλεγχος αποτελεί βασικό μέρος της σωστής παρακολούθησης.
Σε σοβαρή έλλειψη, η πλήρης αποκατάσταση μπορεί να χρειαστεί 3–6 μήνες.
11
Συμπλήρωμα Βιταμίνης D: τι πρέπει να γνωρίζετε
Η λήψη συμπληρώματος βιταμίνης D είναι συχνή και σε πολλές περιπτώσεις απαραίτητη,
όμως δεν είναι ίδια για όλους. Η σωστή δόση και διάρκεια εξαρτώνται από
τα αρχικά επίπεδα 25(OH)D, την ηλικία, το σωματικό βάρος και τυχόν συνοδά νοσήματα.
Σε ενήλικες με ήπια ανεπάρκεια, συνήθως επαρκεί μία δόση συντήρησης (π.χ. 800–2.000 IU ημερησίως).
Σε χαμηλότερες τιμές ή σε ομάδες υψηλού κινδύνου,
ο ιατρός μπορεί να συστήσει υψηλότερες δόσεις για περιορισμένο διάστημα,
πάντα με επανέλεγχο.
Σημαντικό να θυμάστε:
Η βιταμίνη D είναι λιποδιαλυτή και απορροφάται καλύτερα με γεύμα.
Αποθηκεύεται στον οργανισμό — η υπερβολή δεν είναι αθώα.
Η μακροχρόνια λήψη υψηλών δόσεων χωρίς έλεγχο δεν συνιστάται.
Σε ειδικές περιπτώσεις (π.χ. οστεοπόρωση, νεφρική νόσος, παρατεταμένη θεραπεία),
μπορεί να χρειαστεί παράλληλος έλεγχος ασβεστίου, φωσφόρου και παραθορμόνης (PTH).
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
Επίπεδα 25(OH)D
Συνήθης δοσολογία (ενδεικτικά)
Διάρκεια
Σχόλιο
< 10 ng/mL
Υψηλότερες δόσεις (π.χ. εβδομαδιαία αγωγή)
6–8 εβδομάδες
Μόνο με ιατρική παρακολούθηση
10–19 ng/mL
1.500–2.000 IU / ημέρα
8–12 εβδομάδες
Ακολουθεί επανέλεγχος
20–29 ng/mL
800–1.000 IU / ημέρα
Συντήρηση
Στόχος ≥30 ng/mL
≥ 30 ng/mL
Συνήθως δεν απαιτείται συμπλήρωμα
—
Εκτός ειδικών περιπτώσεων
Σημείωση: Οι δοσολογίες είναι ενδεικτικές.
Η τελική αγωγή καθορίζεται από ιατρό, με βάση τα επίπεδα, το βάρος,
την ηλικία και το ιατρικό ιστορικό.
📌 Πρακτική σύσταση:
Αν λαμβάνετε συμπλήρωμα βιταμίνης D για διάστημα μεγαλύτερο από 2–3 μήνες,
συνιστάται επανέλεγχος της 25(OH)D,
ώστε η δοσολογία να προσαρμόζεται με ασφάλεια
και να αποφεύγεται η υπερδοσολογία.
12
Εγκυμοσύνη, βρέφη & παιδιά
Κατά την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό,
οι ανάγκες σε βιταμίνη D είναι αυξημένες,
καθώς επηρεάζονται τόσο η υγεία της μητέρας
όσο και η σωστή ανάπτυξη του εμβρύου και του βρέφους.
Για τον λόγο αυτό, συχνά συστήνεται προληπτική συμπλήρωση,
πάντα μετά από σύσταση ιατρού.
Στα βρέφη,
ιδιαίτερα σε όσα θηλάζουν αποκλειστικά,
η προληπτική χορήγηση βιταμίνης D
είναι συνήθης πρακτική τους πρώτους μήνες ζωής,
ώστε να προληφθεί η ραχίτιδα.
Σε παιδιά και εφήβους,
ο έλεγχος γίνεται όταν υπάρχουν ενδείξεις,
όπως οστικοί πόνοι, καθυστέρηση ανάπτυξης,
παχυσαρκία ή ελάχιστη έκθεση στον ήλιο.
13
Σχέση με ασβέστιο, μαγνήσιο & PTH
Η βιταμίνη D παίζει καθοριστικό ρόλο στη ρύθμιση του ασβεστίου στον οργανισμό.
Όταν τα επίπεδά της είναι χαμηλά, το ασβέστιο δεν απορροφάται επαρκώς από το έντερο, ακόμη και αν η πρόσληψή του από τη διατροφή είναι επαρκής.
Σε αυτή την κατάσταση, ο οργανισμός ενεργοποιεί έναν αντιρροπιστικό μηχανισμό:
αυξάνει την παραγωγή της παραθορμόνης (PTH),
ώστε να διατηρήσει φυσιολογικά επίπεδα ασβεστίου στο αίμα.
Η PTH επιτυγχάνει αυτόν τον στόχο απελευθερώνοντας ασβέστιο από τα οστά.
Αυτός ο μηχανισμός εξηγεί γιατί η χρόνια έλλειψη βιταμίνης D συνδέεται με:
απώλεια οστικής μάζας
οστεοπενία και οστεοπόρωση
αυξημένο κίνδυνο καταγμάτων, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους
Το μαγνήσιο είναι επίσης απαραίτητο,
καθώς συμμετέχει στα ένζυμα που ενεργοποιούν τη βιταμίνη D
στο ήπαρ και στους νεφρούς.
Έλλειψη μαγνησίου μπορεί να οδηγήσει
σε φαινομενικά «ανθεκτική» χαμηλή βιταμίνη D,
παρά τη λήψη συμπληρώματος.
Σε επίμονες ή δύσκολες περιπτώσεις,
ο ιατρός μπορεί να συστήσει
συνδυαστικό εργαστηριακό έλεγχο: ασβεστίου, παραθορμόνης (PTH) και μαγνησίου,
ώστε να αξιολογηθεί συνολικά ο μεταβολισμός των οστών
και να προσαρμοστεί σωστά η αγωγή.
Τι να γνωρίζετε για βιταμίνη D, ασβέστιο & PTH:
Όταν η βιταμίνη D είναι χαμηλή, το ασβέστιο δεν απορροφάται σωστά από το έντερο.
Ο οργανισμός αντιδρά αυξάνοντας την παραθορμόνη (PTH),
η οποία διατηρεί το ασβέστιο στο αίμα αφαιρώντας το από τα οστά.
Σε χρόνιες καταστάσεις αυτό οδηγεί σε απώλεια οστικής μάζας.
Το μαγνήσιο είναι απαραίτητο για την ενεργοποίηση της βιταμίνης D
και η έλλειψή του μπορεί να εμποδίζει τη διόρθωση των επιπέδων,
ακόμη και με συμπλήρωμα.
14
Συχνά λάθη
Ένα από τα πιο συχνά λάθη είναι η αυθαίρετη λήψη υψηλών δόσεων
χωρίς ιατρική καθοδήγηση,
με την πεποίθηση ότι «όσο περισσότερη τόσο το καλύτερο».
Εξίσου συχνό είναι να μην γίνεται επανέλεγχος
μετά από θεραπεία,
καθώς και η σύγχυση της 25(OH)D (που μετράμε στο αίμα)
με την ενεργή μορφή της βιταμίνης D,
η οποία δεν αντικατοπτρίζει τα αποθέματα.
Η σωστή ενημέρωση και η συνεργασία με τον ιατρό
μειώνουν σημαντικά τον κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών.
15
Σε 1 λεπτό – τι να θυμάστε
Η 25(OH)D είναι ο σωστός δείκτης για τον έλεγχο της βιταμίνης D.
Τιμές <20 ng/mL υποδηλώνουν έλλειψη.
Η αποκατάσταση απαιτεί χρόνο, συνέπεια και επανέλεγχο.
Τα συμπληρώματα λαμβάνονται μόνο με ιατρική καθοδήγηση.
16
Συχνές Ερωτήσεις
Χρειάζεται νηστεία για την εξέταση;
Όχι. Η εξέταση βιταμίνης D γίνεται οποιαδήποτε ώρα.
Σε πόσο χρόνο ανεβαίνει η βιταμίνη D;
Συνήθως σε 8–12 εβδομάδες φαίνεται σημαντική βελτίωση στα επίπεδα.
Ποια εξέταση δείχνει σωστά τη βιταμίνη D;
Η σωστή εξέταση είναι η 25-υδροξυβιταμίνη D [25(OH)D], γιατί αντικατοπτρίζει τα αποθέματα του οργανισμού.
Τι θεωρείται έλλειψη βιταμίνης D;
Συνήθως τιμές κάτω από 20 ng/mL θεωρούνται έλλειψη, ενώ 20–29 ng/mL ανεπάρκεια.
Να παίρνω βιταμίνη D καθημερινά ή εβδομαδιαία;
Και οι δύο τρόποι χρησιμοποιούνται. Η επιλογή (καθημερινή ή εβδομαδιαία δόση) γίνεται από τον ιατρό ανάλογα με την περίπτωση.
Είναι καλύτερη η βιταμίνη D2 ή D3;
Η βιταμίνη D3 (χοληκαλσιφερόλη) αυξάνει συνήθως πιο αποτελεσματικά τα επίπεδα από τη D2.
Μπορώ να πάρω υπερβολική ποσότητα βιταμίνης D;
Ναι, κυρίως από συμπληρώματα. Πολύ υψηλές δόσεις χωρίς παρακολούθηση μπορεί να οδηγήσουν σε υπερασβεστιαιμία.
Η έκθεση στον ήλιο αρκεί για φυσιολογικά επίπεδα;
Όχι πάντα. Τον χειμώνα, σε άτομα με σκουρόχρωμο δέρμα ή περιορισμένη έκθεση, συχνά δεν επαρκεί.
Χρειάζεται επανέλεγχος μετά τη θεραπεία;
Ναι. Συνιστάται επανέλεγχος συνήθως μετά από 8–12 εβδομάδες για αξιολόγηση της ανταπόκρισης.
Ποια τιμή βιταμίνης D θεωρείται ιδανική;
Για τους περισσότερους ενήλικες, στόχος είναι ≥30 ng/mL, εκτός αν υπάρχει ειδική ιατρική οδηγία.
17
Κλείστε Ραντεβού
Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας.
Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.
Σύντομη περίληψη:
Η εξέταση Φυλλικού Οξέος (Βιταμίνη Β9) δείχνει αν ο οργανισμός έχει επαρκή
αποθέματα για παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων, σύνθεση DNA και υγιή κύηση.
Χαμηλές τιμές προκαλούν μεγαλοβλαστική αναιμία και αυξάνουν τον κίνδυνο νευροσωληνιακών ανωμαλιών στο έμβρυο.
1
Τι είναι το φυλλικό οξύ
Το φυλλικό οξύ, γνωστό και ως βιταμίνη Β9, είναι μία υδατοδιαλυτή βιταμίνη του συμπλέγματος Β με θεμελιώδη ρόλο
στην κυτταρική διαίρεση και τη σύνθεση του DNA.
Χωρίς επαρκή Β9, τα κύτταρα – και ιδιαίτερα εκείνα που ανανεώνονται γρήγορα
όπως τα κύτταρα του μυελού των οστών – δεν μπορούν να ωριμάσουν σωστά.
Στη φύση, η βιταμίνη αυτή απαντάται με τη μορφή folate και βρίσκεται κυρίως
σε πράσινα φυλλώδη λαχανικά, όσπρια και εσπεριδοειδή.
Η συνθετική της μορφή, που χρησιμοποιείται στα συμπληρώματα και στον εμπλουτισμό
τροφίμων, ονομάζεται φολικό οξύ.
Βιοχημικά, το φυλλικό οξύ συμμετέχει σε κρίσιμες αντιδράσεις μεταφοράς μονοανθρακικών ομάδων, οι οποίες είναι απαραίτητες για τη σύνθεση πουρινών και πυριμιδινών, δηλαδή των δομικών λίθων του DNA.
Αυτό εξηγεί γιατί η ανεπάρκειά του οδηγεί σε διαταραχές του μυελού των οστών
και σε αναιμία.
Κλινική σημασία:
Οι ιστοί με ταχύτερη ανανέωση — όπως το αίμα και οι εμβρυϊκοί ιστοί —
είναι οι πρώτοι που επηρεάζονται όταν υπάρχει έλλειψη βιταμίνης Β9.
2
Ρόλος στον οργανισμό
Η βιταμίνη Β9 παίζει κεντρικό ρόλο σε πολλαπλά βιολογικά συστήματα.
Ο βασικός της ρόλος είναι η υποστήριξη της αιμοποίησης, δηλαδή της παραγωγής των κυττάρων του αίματος
στον μυελό των οστών.
Χωρίς επαρκές φυλλικό οξύ, τα ερυθρά αιμοσφαίρια που παράγονται είναι μεγαλύτερα από το φυσιολογικό (μακροκύτταρα) και λειτουργικά ανεπαρκή, οδηγώντας στη χαρακτηριστική μεγαλοβλαστική αναιμία.
Αυτό μεταφράζεται κλινικά σε κόπωση, αδυναμία και δύσπνοια.
Παράλληλα, η Β9 είναι απαραίτητη για τη φυσιολογική ανάπτυξη του εμβρύου.
Στις πρώτες εβδομάδες της κύησης, συμμετέχει στη σωστή σύγκλειση του νευρικού σωλήνα,
από τον οποίο θα σχηματιστεί ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός.
Ανεπάρκεια σε αυτό το στάδιο μπορεί να προκαλέσει σοβαρές συγγενείς ανωμαλίες.
Τέλος, το φυλλικό οξύ εμπλέκεται και στον μεταβολισμό της ομοκυστεΐνης.
Χαμηλά επίπεδα Β9 οδηγούν σε αύξηση της ομοκυστεΐνης,
η οποία σχετίζεται με καρδιαγγειακό κίνδυνο.
Συμπέρασμα:
Το φυλλικό οξύ δεν αφορά μόνο την εγκυμοσύνη· είναι
κρίσιμο για το αίμα, το νευρικό σύστημα και την καρδιαγγειακή υγεία.
3
Ποιοι πρέπει να το μετρήσουν
Η εξέταση φυλλικού οξέος συνιστάται σε κάθε άτομο όπου υπάρχει υποψία
διαταραχής της αιμοποίησης, της απορρόφησης θρεπτικών
ή αυξημένων αναγκών του οργανισμού.
Δεν είναι μία «γενική» βιταμίνη, αλλά ένας δείκτης με σαφή κλινική σημασία.
Ο έλεγχος Β9 ενδείκνυται ιδιαίτερα σε:
Αναιμία, ειδικά όταν τα ερυθρά αιμοσφαίρια είναι αυξημένου μεγέθους (μακροκυττάρωση)
Γυναίκες που είναι έγκυες ή προσπαθούν να μείνουν έγκυες
Χρόνια γαστρεντερικά νοσήματα (κοιλιοκάκη, νόσος Crohn, δυσαπορρόφηση)
Χρόνιο αλκοολισμό, όπου το φυλλικό καταναλώνεται και χάνεται ταχύτερα
Ηλικιωμένους με φτωχή διατροφή ή πολυφαρμακία
Άτομα που πρόκειται να λάβουν ή λαμβάνουν συμπληρώματα Β9
Στην πράξη, ο έλεγχος του φυλλικού γίνεται σχεδόν πάντα
σε συνδυασμό με βιταμίνη Β12, αιμοσφαιρίνη, MCV και φερριτίνη,
ώστε να υπάρχει ολοκληρωμένη εικόνα της αιματολογικής κατάστασης.
Κλινικό κλειδί:
Η αναιμία χωρίς έλεγχο Β9 και Β12 θεωρείται ελλιπής διερεύνηση.
4
Συμπτώματα έλλειψης
Η έλλειψη φυλλικού οξέος αναπτύσσεται σταδιακά και τα συμπτώματα
συχνά αποδίδονται λανθασμένα σε κούραση ή στρες.
Ωστόσο, αντανακλούν βαθιά διαταραχή της αιμοποίησης και του μεταβολισμού.
Συχνά συμπτώματα περιλαμβάνουν:
Κόπωση και αδυναμία λόγω αναιμίας
Ωχρότητα δέρματος και βλεννογόνων
Δύσπνοια με μικρή προσπάθεια
Γλωσσίτιδα (κόκκινη, λεία, επώδυνη γλώσσα)
Μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα
Ευερεθιστότητα και δυσκολία συγκέντρωσης
Στην εγκυμοσύνη, η ανεπάρκεια φυλλικού δεν επηρεάζει μόνο τη μητέρα.
Αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο για συγγενείς ανωμαλίες του νευρικού σωλήνα του εμβρύου,
οι οποίες μπορεί να έχουν μόνιμες νευρολογικές συνέπειες.
Ιατρική σημασία:
Η έγκαιρη διάγνωση της έλλειψης Β9 προλαμβάνει μη αναστρέψιμες βλάβες,
ιδίως στην κύηση.
5
Φυσιολογικές τιμές φυλλικού οξέος
Οι εργαστηριακές τιμές του φυλλικού οξέος εκφράζουν την επάρκεια της
βιταμίνης Β9 στον οργανισμό και αξιολογούνται είτε στον ορό είτε στα ερυθρά αιμοσφαίρια (RBC folate).
Οι δύο μετρήσεις δεν είναι ισοδύναμες και δίνουν
διαφορετική κλινική πληροφορία.
Το φυλλικό ορού αντανακλά κυρίως την πρόσφατη διατροφική πρόσληψη ή τη λήψη συμπληρωμάτων,
ενώ το RBC folate αντικατοπτρίζει τα πραγματικά αποθέματα των ιστών
κατά τη διάρκεια των τελευταίων 2–3 μηνών.
Κλινικά κρίσιμο:
Σε αναιμία ή σε μακροχρόνια συμπτώματα,
το RBC folate είναι ο πιο αξιόπιστος δείκτης
επάρκειας βιταμίνης Β9.
Τυπικά όρια φυλλικού στον ορό:
Επαρκές: > 4 ng/mL (≈ > 10 nmol/L)
Οριακό: 2–4 ng/mL (≈ 5–10 nmol/L)
Έλλειψη: < 2 ng/mL (≈ < 5 nmol/L)
Για το RBC folate, τιμές < 150 ng/mL θεωρούνται ενδεικτικές
ανεπάρκειας, ενώ επίπεδα > 400 ng/mL σχετίζονται με
επαρκή προστασία έναντι νευροσωληνιακών ανωμαλιών
στην κύηση.
Στην εγκυμοσύνη και στην προετοιμασία σύλληψης,
οι στόχοι είναι υψηλότεροι από τον γενικό πληθυσμό.
Πολλοί ειδικοί συστήνουν τιμές φυλλικού ορού > 6–8 ng/mL και RBC folate > 400–500 ng/mL,
καθώς αυτά τα επίπεδα έχουν συσχετιστεί με δραστική μείωση του κινδύνου
δισχιδούς ράχης και ανεγκεφαλίας.
Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι
μία φυσιολογική τιμή φυλλικού ορού
δεν αποκλείει πάντα λειτουργική ανεπάρκεια,
ιδίως σε άτομα που λαμβάνουν πρόσφατα συμπληρώματα,
σε χρόνιο αλκοολισμό ή σε δυσαπορρόφηση.
Σε αυτές τις περιπτώσεις,
μόνο το RBC folate αποκαλύπτει
την πραγματική κατάσταση των αποθηκών.
Η σωστή ερμηνεία των τιμών γίνεται πάντα
σε συνδυασμό με αιμοσφαιρίνη, MCV, βιταμίνη Β12 και ομοκυστεΐνη,
ώστε να διαπιστωθεί αν υπάρχει
μεγαλοβλαστική αναιμία,
λειτουργική ανεπάρκεια ή απλή διατροφική έλλειψη.
6
Χαμηλό φυλλικό οξύ – Τι σημαίνει
Η έλλειψη φυλλικού οξέος δεν είναι απλώς διατροφικό πρόβλημα.
Αντιπροσωπεύει μια βαθιά διαταραχή της σύνθεσης του DNA,
η οποία επηρεάζει ιδιαίτερα τα κύτταρα που πολλαπλασιάζονται γρήγορα, όπως αυτά του
μυελού των οστών και οι εμβρυϊκοί ιστοί.
Βιοχημικά, το φυλλικό οξύ είναι απαραίτητο για τη μετατροπή της δεοξυουριδίνης σε θυμιδίνη,
ένα κρίσιμο βήμα για τη δημιουργία DNA.
Όταν η Β9 λείπει, το DNA συντίθεται ελαττωματικά
και τα κύτταρα «κολλάνε» στο στάδιο της ωρίμανσης.
Αυτό οδηγεί στη δημιουργία μεγαλοβλαστών — μεγάλων, ανώριμων και δυσλειτουργικών κυττάρων.
Στον μυελό των οστών, αυτό μεταφράζεται σε μεγαλοβλαστική αναιμία:
παράγονται λιγότερα και μεγαλύτερα ερυθρά αιμοσφαίρια,
τα οποία μεταφέρουν λιγότερο οξυγόνο,
προκαλώντας κόπωση, αδυναμία και δύσπνοια.
Οι πιο συχνές αιτίες χαμηλού φυλλικού οξέος περιλαμβάνουν:
Ανεπαρκή διατροφή, ιδιαίτερα φτωχή σε πράσινα λαχανικά και όσπρια
Χρόνιο αλκοολισμό, που μειώνει την απορρόφηση και αυξάνει την απώλεια της Β9
Φάρμακα που μπλοκάρουν τον μεταβολισμό του φυλλικού (μεθοτρεξάτη, αντιεπιληπτικά, τριμεθοπρίμη)
Χρόνια αιμόλυση ή αυξημένη παραγωγή κυττάρων αίματος
Η έλλειψη φυλλικού οξέος οδηγεί επίσης σε αύξηση της ομοκυστεΐνης στο αίμα,
έναν παράγοντα που συνδέεται με αθηροσκλήρωση, θρόμβωση και καρδιαγγειακό κίνδυνο.
Έτσι, η ανεπάρκεια Β9 δεν επηρεάζει μόνο το αίμα,
αλλά και το αγγειακό σύστημα.
Στην κύηση, οι συνέπειες είναι ακόμη σοβαρότερες.
Η έλλειψη φυλλικού κατά τις πρώτες εβδομάδες μετά τη σύλληψη
αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο για δισχιδή ράχη, ανεγκεφαλία και σοβαρές συγγενείς καρδιοπάθειες.
Πρόκειται για βλάβες που δημιουργούνται
πριν πολλές γυναίκες γνωρίζουν καν ότι είναι έγκυες.
Κεντρικό μήνυμα:
Το χαμηλό φυλλικό οξύ είναι ιατρικό πρόβλημα
με αιματολογικές, νευρολογικές και εμβρυϊκές συνέπειες —
όχι απλή «έλλειψη βιταμίνης».
Η έγκαιρη διάγνωση και η σωστή θεραπεία
με φυλλικό οξύ ή 5-MTHF
μπορούν να αποκαταστήσουν την αιμοποίηση
και να προλάβουν μόνιμες βλάβες,
ιδιαίτερα όταν η ανεπάρκεια αναγνωριστεί
πριν ή στην αρχή της κύησης.
7
Υψηλό φυλλικό οξύ
Υψηλές τιμές φυλλικού οξέος στον ορό παρατηρούνται σχεδόν πάντα σε άτομα
που λαμβάνουν συμπληρώματα φολικού οξέος ή πολυβιταμίνες εμπλουτισμένες με Β9.
Το ίδιο το φυλλικό οξύ δεν είναι τοξικό, ακόμη και σε σχετικά υψηλές δόσεις.
Ωστόσο, το βασικό κλινικό πρόβλημα είναι ότι μπορεί να καλύψει την έλλειψη βιταμίνης Β12.
Το φυλλικό μπορεί να διορθώσει την αναιμία που προκαλεί η Β12,
αλλά δεν προλαμβάνει τις νευρολογικές βλάβες,
με αποτέλεσμα η διάγνωση να καθυστερεί μέχρι να εμφανιστούν μόνιμες νευροπάθειες.
Σημαντικό:
Όταν το φυλλικό είναι υψηλό αλλά συνυπάρχουν αναιμία, μούδιασμα ή διαταραχές βάδισης,
πρέπει πάντα να ελέγχεται και η βιταμίνη Β12.
Σπάνια, πολύ υψηλές τιμές μπορεί να παρατηρηθούν σε ηπατικές παθήσεις ή αυξημένη κυτταρική αποδόμηση,
αλλά στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων
απλώς αντικατοπτρίζουν συμπληρωματική λήψη.
8
Φυλλικό οξύ και εγκυμοσύνη
Η βιταμίνη Β9 είναι η πιο κρίσιμη βιταμίνη της πρώιμης κύησης.
Ο νευρικός σωλήνας του εμβρύου, από τον οποίο θα σχηματιστούν
ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός,
κλείνει μεταξύ της 18ης και 28ης ημέρας μετά τη σύλληψη.
Σε αυτό το χρονικό παράθυρο, η επάρκεια φυλλικού οξέος
καθορίζει αν η ανάπτυξη θα είναι φυσιολογική ή όχι.
Αν τα επίπεδα Β9 είναι χαμηλά κατά αυτό το στάδιο,
ο νευρικός σωλήνας μπορεί να μην κλείσει σωστά,
οδηγώντας σε δισχιδή ράχη, ανεγκεφαλία ή άλλες σοβαρές δυσπλασίες,
οι οποίες είναι συχνά ασύμβατες με φυσιολογική ζωή.
Μελέτες δείχνουν ότι επαρκής πρόσληψη φυλλικού
πριν και κατά το πρώτο τρίμηνο
μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο αυτών των ανωμαλιών
κατά 60–70%.
Γι’ αυτό η προληπτική χορήγηση
θεωρείται ένα από τα πιο αποτελεσματικά
μέτρα δημόσιας υγείας στην μαιευτική.
Συστάσεις δοσολογίας:
Όλες οι γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας: 400 μg ημερησίως
Προετοιμασία σύλληψης και 1ο τρίμηνο: 400–800 μg ημερησίως
Υψηλού κινδύνου (προηγούμενο έμβρυο με NTD, διαβήτης, παχυσαρκία, επιληψία, MTHFR): έως 5 mg
Σε γυναίκες με ιστορικό επαναλαμβανόμενων αποβολών
ή γενετικές παραλλαγές του ενζύμου MTHFR,
συχνά προτιμάται η ενεργή μορφή 5-MTHF, η οποία δεν απαιτεί μεταβολική ενεργοποίηση.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της κύησης,
το φυλλικό παραμένει σημαντικό για την ανάπτυξη του πλακούντα,
την παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων
και την αποφυγή αναιμίας της μητέρας.
Αν και το κρίσιμο στάδιο είναι το πρώτο τρίμηνο,
πολλοί μαιευτήρες συστήνουν συνέχιση της λήψης
σε όλη την εγκυμοσύνη.
Μαιευτικό μήνυμα:
Το φυλλικό οξύ πρέπει να ξεκινά πριν τη σύλληψη — όχι αφού διαγνωστεί η εγκυμοσύνη.
9
Τροφές πλούσιες σε φυλλικό οξύ
Το φυσικό folate προέρχεται σχεδόν αποκλειστικά από φυτικές τροφές.
Οι πιο πλούσιες πηγές είναι τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά,
τα όσπρια, τα φρούτα και οι ξηροί καρποί.
Η επαρκής διατροφική πρόσληψη μπορεί να καλύψει τις ανάγκες
ενός υγιούς ενήλικα, αλλά δεν επαρκεί συνήθως στην εγκυμοσύνη.
Το φυλλικό είναι ευαίσθητο στη θερμότητα και στο νερό.
Με παρατεταμένο βρασμό ή μαγείρεμα,
έως και 40–60% του φυσικού folate
μπορεί να καταστραφεί ή να χαθεί στο νερό.
Γι’ αυτό προτιμάται το ελαφρύ μαγείρεμα στον ατμό
ή η κατανάλωση ωμών λαχανικών.
Διατροφική σύσταση:
Το φυλλικό από τρόφιμα είναι πολύτιμο,
αλλά στην εγκυμοσύνη και στην ανεπάρκεια
δεν αντικαθιστά τα συμπληρώματα.
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
Τρόφιμο
Μερίδα
Φυλλικό (μg)
% Ημερήσιας Ανάγκης
Φακές, μαγειρεμένες
1 φλιτζάνι
180 μg
45%
Σπανάκι, ωμό
1 φλιτζάνι
60 μg
15%
Ρεβίθια, μαγειρεμένα
1 φλιτζάνι
140 μg
35%
Μπρόκολο, μαγειρεμένο
1 φλιτζάνι
100 μg
25%
Αβοκάντο
1 μέτριο
80 μg
20%
Πορτοκάλι
1 μεγάλο
55 μg
14%
Η συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη για ενήλικες είναι 400 μg, ενώ στην εγκυμοσύνη αυξάνεται.
Όπως φαίνεται, είναι δύσκολο να καλυφθεί
μόνο από τη διατροφή,
γι’ αυτό τα συμπληρώματα παραμένουν απαραίτητα.
10
Συμπληρώματα φυλλικού οξέος
Τα συμπληρώματα φυλλικού οξέος αποτελούν τον πιο αξιόπιστο τρόπο πρόληψης και θεραπείας της
ανεπάρκειας βιταμίνης Β9.
Οι περισσότερες φαρμακευτικές μορφές περιέχουν συνθετικό φολικό οξύ,
το οποίο μετατρέπεται στο ήπαρ και στους ιστούς
στην ενεργή βιολογική μορφή 5-MTHF.
Σε άτομα με γενετικές παραλλαγές του ενζύμου MTHFR ή σε σοβαρή δυσαπορρόφηση,
η μετατροπή αυτή μπορεί να είναι μειωμένη.
Σε αυτές τις περιπτώσεις προτιμάται η χορήγηση 5-MTHF, που είναι άμεσα βιοδιαθέσιμη.
Πότε είναι απαραίτητα τα συμπληρώματα:
Σε όλες τις εγκύους και γυναίκες που προσπαθούν να μείνουν έγκυες
Σε επιβεβαιωμένη ανεπάρκεια φυλλικού οξέος
Σε μεγαλοβλαστική αναιμία
Σε δυσαπορρόφηση (κοιλιοκάκη, IBD, μετά από βαριατρική χειρουργική)
Σε φαρμακευτική αγωγή που αναστέλλει τον μεταβολισμό της Β9 (μεθοτρεξάτη, αντιεπιληπτικά)
Η δοσολογία εξαρτάται από τον σκοπό της χορήγησης:
Προφύλαξη / εγκυμοσύνη: 400–800 μg ημερησίως
Θεραπεία ανεπάρκειας: 1–5 mg ημερησίως
Υψηλού κινδύνου κύηση: έως 5 mg ημερησίως
Η μακροχρόνια λήψη υψηλών δόσεων είναι γενικά ασφαλής,
αλλά πρέπει να γίνεται μόνο μετά από έλεγχο βιταμίνης Β12,
διότι το φυλλικό μπορεί να καλύψει τα αιματολογικά σημεία ανεπάρκειας Β12
ενώ οι νευρολογικές βλάβες συνεχίζουν να εξελίσσονται.
Κλινικός κανόνας:
Ποτέ υψηλές δόσεις φυλλικού χωρίς έλεγχο Β12.
Με τη σωστή δόση και τη σωστή μορφή,
τα συμπληρώματα φυλλικού αποκαθιστούν
τα επίπεδα Β9 μέσα σε λίγες εβδομάδες
και προλαμβάνουν σοβαρές αιματολογικές
και μαιευτικές επιπλοκές.
11
Η εξέταση αίματος
Η μέτρηση του φυλλικού οξέος γίνεται με απλή αιμοληψία
σε φλεβικό αίμα.
Δεν απαιτείται νηστεία, αλλά συνιστάται να
μην έχει ληφθεί συμπλήρωμα Β9 την ίδια ημέρα,
ώστε να μην αλλοιωθεί το αποτέλεσμα.
Σε άτομα με αναιμία, ο έλεγχος του φυλλικού
πραγματοποιείται συνήθως μαζί με βιταμίνη Β12, σίδηρο, φερριτίνη και δείκτες ερυθρών,
για πλήρη αιματολογική αξιολόγηση.
Σε χρόνιες παθήσεις ή στην εγκυμοσύνη,
ο ιατρός μπορεί να ζητήσει και RBC folate, το οποίο αντανακλά καλύτερα
τα πραγματικά αποθέματα του οργανισμού
σε βάθος χρόνου.
12
Τι επηρεάζει το αποτέλεσμα
Το αποτέλεσμα της εξέτασης του φυλλικού οξέος μπορεί να επηρεαστεί
από διάφορους παράγοντες, ιδιαίτερα όταν μετράται στον ορό.
Επειδή το φυλλικό είναι υδατοδιαλυτό και απορροφάται γρήγορα,
αντανακλά εύκολα την πρόσφατη διατροφή.
Παράγοντες που αλλοιώνουν το αποτέλεσμα περιλαμβάνουν:
Πρόσφατο γεύμα πλούσιο σε φυλλικό ή εμπλουτισμένα τρόφιμα
Λήψη συμπληρωμάτων Β9 την ίδια ή την προηγούμενη ημέρα
Χρόνιος αλκοολισμός, που μειώνει την απορρόφηση και αυξάνει την απώλεια
Οξεία νόσος ή αυξημένη καταστροφή κυττάρων
Για τον λόγο αυτό, όταν ζητείται εκτίμηση των πραγματικών αποθηκών του οργανισμού,
προτιμάται η μέτρηση RBC folate,
η οποία δεν επηρεάζεται από το τελευταίο γεύμα
και δίνει πιο αξιόπιστη εικόνα σε βάθος χρόνου.
13
Φυλλικό οξύ vs Βιταμίνη Β12
Το φυλλικό οξύ (Β9) και η βιταμίνη Β12 είναι στενά συνδεδεμένα
στον μεταβολισμό του DNA και στην αιμοποίηση.
Η έλλειψη και των δύο προκαλεί μεγαλοβλαστική αναιμία,
με παρόμοια εργαστηριακά ευρήματα.
Η κρίσιμη διαφορά είναι ότι μόνο η ανεπάρκεια Β12 προκαλεί νευρολογικές βλάβες,
όπως μούδιασμα, διαταραχές ισορροπίας και απώλεια μνήμης.
Αν χορηγηθεί μόνο φυλλικό οξύ,
η αναιμία μπορεί να διορθωθεί,
αλλά οι νευρικές βλάβες συνεχίζουν να εξελίσσονται.
Γι’ αυτό, στην κλινική πράξη,
το φυλλικό και η Β12 πρέπει πάντα να ελέγχονται μαζί
όταν υπάρχει αναιμία ή νευρολογική συμπτωματολογία.
14
Κλινικές ερωτήσεις
Στην καθημερινή ιατρική πράξη,
ο έλεγχος του φυλλικού οξέος ζητείται
όταν υπάρχει αναιμία, επαναλαμβανόμενες αποβολές, εγκυμοσύνη ή νευρολογικά συμπτώματα.
Η ερμηνεία των τιμών δεν γίνεται ποτέ απομονωμένα.
Αξιολογείται πάντα σε συνδυασμό με αιμοσφαιρίνη, MCV, βιταμίνη Β12 και δείκτες σιδήρου,
ώστε να προσδιοριστεί αν πρόκειται για
διατροφική ανεπάρκεια,
δυσαπορρόφηση ή άλλη υποκείμενη νόσο.
15
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Ποια είναι η ιδανική τιμή φυλλικού οξέος πριν την εγκυμοσύνη;
Τιμές >6–8 ng/mL θεωρούνται επαρκείς για μείωση του κινδύνου νευροσωληνιακών ανωμαλιών.
Μπορώ να πάρω φυλλικό χωρίς εξετάσεις;
Ναι σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, αλλά σε αναιμία ή χρόνια κόπωση πρέπει να προηγηθεί έλεγχος Β9 και Β12.
Πόσο γρήγορα ανεβαίνει το φυλλικό με συμπλήρωμα;
Σε 2–3 εβδομάδες συνήθως αποκαθίσταται ο ορός, αλλά τα αποθέματα (RBC) χρειάζονται 6–8 εβδομάδες.
Μπορεί το φυλλικό να καλύψει έλλειψη Β12;
Ναι, μπορεί να διορθώσει την αναιμία αλλά όχι τη νευρολογική βλάβη, γι’ αυτό πρέπει να ελέγχονται και τα δύο.
Χρειάζονται μεγαλύτερες δόσεις αν έχω MTHFR;
Σε ορισμένες περιπτώσεις προτιμάται 5-MTHF και υψηλότερη δόση, αλλά μόνο μετά από ιατρική αξιολόγηση.
Το μαγείρεμα καταστρέφει το φυλλικό;
Ναι, έως και 50% του folate μπορεί να χαθεί με παρατεταμένο βρασμό.
Πόσο καιρό πρέπει να παίρνω φυλλικό στην εγκυμοσύνη;
Τουλάχιστον μέχρι το τέλος του 1ου τριμήνου· συχνά συνεχίζεται σε όλη την κύηση.
Χρειάζεται νηστεία για την εξέταση;
Όχι, αλλά πρέπει να αποφεύγεται η λήψη συμπληρωμάτων την ίδια ημέρα.
16
Κλείστε Ραντεβού
Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.
Κλείστε εύκολα εξέταση Φυλλικού Οξέος ή δείτε τον πλήρη κατάλογο:
Επιστημονικός οδηγός.
Η παρούσα σελίδα εστιάζει στη βιοχημεία, τη μοριακή δομή και τον κυτταρικό ρόλο της βιταμίνης Β12.
Για τιμές αίματος, ερμηνεία αποτελεσμάτων, έλλειψη, συμπτώματα και θεραπευτικές επιλογές
δείτε τον οδηγό της εξέτασης αίματος Βιταμίνης Β12.
1
Τι είναι η κοβαλαμίνη (Vitamin B12)
Η βιταμίνη Β12, γνωστή επιστημονικά ως κοβαλαμίνη, αποτελεί μία μοναδική υδατοδιαλυτή βιταμίνη
του συμπλέγματος Β, καθώς είναι η μόνη βιταμίνη που περιέχει μέταλλο στο μόριό της —
ένα άτομο κοβαλτίου ενσωματωμένο σε έναν ειδικό μακροκυκλικό δακτύλιο, τον corrin ring.
Η ιδιαιτερότητα αυτή προσδίδει στην Β12 μοριακές ιδιότητες συνενζύμου και την καθιστά
κρίσιμη για θεμελιώδεις βιοχημικές αντιδράσεις ζωής.
Σε αντίθεση με τις περισσότερες βιταμίνες που δρουν κυρίως ως απλοί συμπαράγοντες,
η κοβαλαμίνη λειτουργεί ως καταλυτικό μόριο σε αντιδράσεις μεταφοράς μεθυλομάδων
και αναδιατάξεων ανθρακικών σκελετών,
γεφυρώνοντας τον μεταβολισμό των αμινοξέων,
των λιπαρών οξέων και του DNA.
Τι την κάνει μοναδική
Η βιταμίνη Β12 είναι η μόνη βιταμίνη που:
περιέχει μεταλλικό άτομο (κοβάλτιο),
λειτουργεί ως συνένζυμο δύο διαφορετικών ενζυμικών συστημάτων,
και συμμετέχει άμεσα στη μεθυλίωση DNA και στη σταθερότητα της μυελίνης.
Η κοβαλαμίνη δεν συντίθεται από τα ανθρώπινα κύτταρα.
Η φυσική της παραγωγή γίνεται αποκλειστικά από μικροοργανισμούς
(βακτήρια και αρχαία), και εισέρχεται στην ανθρώπινη βιολογία
μέσω της τροφικής αλυσίδας.
Από εξελικτική σκοπιά, ο ανθρώπινος μεταβολισμός έχει αναπτύξει εξειδικευμένο σύστημα απορρόφησης, μεταφοράς και αποθήκευσης
για να διασφαλίσει την αξιοποίησή της.
Σε μοριακό επίπεδο, η Β12 δρα κυρίως σε δύο βιοχημικά μονοπάτια:
την ανακύκλωση της ομοκυστεΐνης σε μεθειονίνη
και τη μετατροπή του μεθυλμαλονυλο-CoA σε σουκινυλο-CoA.
Οι δύο αυτές αντιδράσεις βρίσκονται στον πυρήνα της μεθυλίωσης, της αιμοποίησης και της νευρομυελίνωσης,
εξηγώντας γιατί η κοβαλαμίνη επηρεάζει ταυτόχρονα κύτταρα αίματος, νευρώνες και γονιδιακή ρύθμιση.
Επιστημονική σύνοψη
Η βιταμίνη Β12 δεν είναι απλώς «μια βιταμίνη»,
αλλά ένα μεταλλοενζυμικό μόριο
που συνδέει τον μεταβολισμό των αμινοξέων,
των λιπιδίων και του DNA σε ένα ενιαίο βιοχημικό δίκτυο.
2
Χημική δομή της κοβαλαμίνης – δακτύλιος κορρίνης και κοβάλτιο
Η κοβαλαμίνη είναι ένα από τα πιο πολύπλοκα μόρια της ανθρώπινης βιοχημείας.
Ο πυρήνας της αποτελείται από έναν δακτύλιο κορρίνης,
έναν μακροκυκλικό σκελετό παρόμοιο με τις πορφυρίνες
(όπως της αιμοσφαιρίνης και της χλωροφύλλης),
αλλά με μικρότερη ακαμψία και μεγαλύτερη χημική ευελιξία.
Στο κέντρο αυτού του δακτυλίου βρίσκεται ένα άτομο κοβαλτίου,
το οποίο είναι το πραγματικό «ενεργό» στοιχείο της βιταμίνης Β12.
Το κοβάλτιο της κοβαλαμίνης έχει την ιδιότητα να αλλάζει καταστάσεις οξείδωσης (μονοσθενές, δισθενές, τρισθενές),
γεγονός που επιτρέπει στη Β12 να συμμετέχει
σε μεταφορές μεθυλομάδων και σε μοριακές αναδιατάξεις.
Αυτή η ικανότητα είναι που μετατρέπει τη Β12
από απλή βιταμίνη σε βιολογικό καταλύτη.
Δομική ιδιαιτερότητα
Ο δακτύλιος κορρίνης συγκρατεί το κοβάλτιο
όπως ένα «βιολογικό κλουβί»,
επιτρέποντάς του να δέχεται και να αποβάλλει
χημικές ομάδες χωρίς να καταστρέφεται το μόριο.
Το άτομο του κοβαλτίου συνδέεται με δύο χημικές ομάδες:
μία κάτω ομάδα, η οποία αγκυρώνει το μόριο
σε έναν νουκλεοτιδικό «ουραίο» σκελετό,
και μία άνω ομάδα, η οποία μπορεί να αλλάζει.
Η ανώτερη αυτή ομάδα καθορίζει και τη μορφή της βιταμίνης Β12
(μεθυλοκοβαλαμίνη, αδενοσυλοκοβαλαμίνη, υδροξυκοβαλαμίνη, κυανοκοβαλαμίνη).
Η δομή αυτή επιτρέπει στην κοβαλαμίνη να λειτουργεί
σαν μοριακός διακόπτης:
η απομάκρυνση ή η προσθήκη της άνω ομάδας
ενεργοποιεί διαφορετικά ένζυμα και διαφορετικά
μεταβολικά μονοπάτια μέσα στο κύτταρο.
Επιστημονική σύνοψη
Η κοβαλαμίνη είναι ένα μεταλλο-οργανικό μόριο
στο οποίο το κοβάλτιο,
εγκλωβισμένο στον δακτύλιο κορρίνης,
λειτουργεί ως ενεργός καταλύτης
βασικών βιοχημικών αντιδράσεων.
3
Βιολογικές μορφές της βιταμίνης Β12
Η βιταμίνη Β12 δεν υπάρχει στον οργανισμό ως μία ενιαία χημική ουσία,
αλλά ως μια οικογένεια μορίων που μοιράζονται τον ίδιο
δακτύλιο κορρίνης και το άτομο του κοβαλτίου,
διαφέροντας μόνο στην άνω χημική ομάδα
που είναι δεσμευμένη στο μέταλλο.
Αυτή η διαφορά καθορίζει πού και πώς δρα κάθε μορφή μέσα στο κύτταρο.
Οι δύο βιολογικά ενεργές μορφές στον άνθρωπο είναι:
Μεθυλοκοβαλαμίνη
Αδενοσυλοκοβαλαμίνη
Οι άλλες μορφές που χρησιμοποιούνται σε φάρμακα και συμπληρώματα
(υδροξυκοβαλαμίνη και κυανοκοβαλαμίνη)
είναι πρόδρομες και πρέπει πρώτα να μετατραπούν
μέσα στο σώμα στις ενεργές μορφές.
Βασική αρχή
Το σώμα δεν χρησιμοποιεί άμεσα όλες τις μορφές Β12.
Μετατρέπει τις προσλαμβανόμενες μορφές
στις δύο ενεργές που χρειάζονται τα ένζυμα.
Η μεθυλοκοβαλαμίνη δρα κυρίως στο κυτταρόπλασμα,
όπου συμμετέχει στη μετατροπή της ομοκυστεΐνης σε μεθειονίνη,
μια αντίδραση κρίσιμη για τη μεθυλίωση του DNA,
τη σύνθεση νευροδιαβιβαστών
και τη σταθερότητα των νευρικών κυττάρων.
Η αδενοσυλοκοβαλαμίνη δρα κυρίως στα μιτοχόνδρια,
όπου επιτρέπει τη μετατροπή του μεθυλμαλονυλο-συνενζύμου Α
σε σουκινυλο-συνενζύμο Α.
Αυτή η αντίδραση είναι απαραίτητη για
τον μεταβολισμό λιπαρών οξέων και αμινοξέων
και για τη φυσιολογική λειτουργία του νευρικού ιστού.
Λειτουργικός διαχωρισμός
Η μεθυλοκοβαλαμίνη ρυθμίζει κυρίως τη γονιδιακή μεθυλίωση και το νευρικό σύστημα,
ενώ η αδενοσυλοκοβαλαμίνη ρυθμίζει
τον ενεργειακό και λιπιδικό μεταβολισμό.
Η υδροξυκοβαλαμίνη και η κυανοκοβαλαμίνη,
που χρησιμοποιούνται συχνά σε ενέσεις και συμπληρώματα,
λειτουργούν ως αποθήκες κοβαλαμίνης.
Το ήπαρ και τα κύτταρα
αφαιρούν την άνω ομάδα τους
και τις μετατρέπουν στις ενεργές μορφές.
Σε ορισμένα άτομα με γενετικές ή μεταβολικές διαταραχές,
αυτή η μετατροπή δεν γίνεται αποτελεσματικά,
γεγονός που εξηγεί γιατί
μερικοί ασθενείς ανταποκρίνονται καλύτερα
σε συγκεκριμένες μορφές Β12.
Επιστημονική σύνοψη
Η βιταμίνη Β12 λειτουργεί ως ένα σύστημα μορίων:
δύο ενεργές μορφές που εκτελούν τις αντιδράσεις
και δύο πρόδρομες που λειτουργούν ως δεξαμενές.
4
Απορρόφηση της βιταμίνης Β12 στον πεπτικό σωλήνα
Η απορρόφηση της βιταμίνης Β12 είναι μία από τις πιο σύνθετες και ευάλωτες διαδικασίες
της ανθρώπινης φυσιολογίας.
Σε αντίθεση με άλλες βιταμίνες,
η Β12 δεν απορροφάται απλώς από το έντερο,
αλλά απαιτεί μια αλυσίδα συντονισμένων σταδίων
από το στομάχι έως τον τελικό ειλεό.
Αρχικά, η Β12 βρίσκεται στις τροφές δεσμευμένη σε πρωτεΐνες.
Στο στομάχι,
το γαστρικό οξύ και η πεψίνη
απελευθερώνουν τη βιταμίνη από αυτές τις πρωτεΐνες.
Αμέσως μετά,
η ελεύθερη Β12 συνδέεται με μια πρωτεΐνη του σάλιου
και του στομάχου,
την απτοκορρίνη,
η οποία την προστατεύει από την όξινη καταστροφή.
Όταν το σύμπλοκο αυτό φτάσει στο δωδεκαδάκτυλο,
τα παγκρεατικά ένζυμα διασπούν την απτοκορρίνη
και απελευθερώνουν ξανά τη Β12.
Τότε η βιταμίνη δεσμεύεται με τον ενδογενή παράγοντα,
μια ειδική πρωτεΐνη που παράγεται από τα τοιχωματικά κύτταρα του στομάχου.
Αυτό το σύμπλοκο είναι το μοναδικό εισιτήριο
που επιτρέπει στη Β12 να απορροφηθεί.
Κρίσιμο βήμα
Χωρίς ενδογενή παράγοντα,
η βιταμίνη Β12 δεν μπορεί να απορροφηθεί,
όσο επαρκής κι αν είναι η πρόσληψη από τη διατροφή.
Το σύμπλοκο Β12–ενδογενούς παράγοντα
μετακινείται στον τελικό ειλεό,
όπου ειδικοί υποδοχείς της εντερικής επιφάνειας
το αναγνωρίζουν και το εισάγουν στα κύτταρα.
Εκεί, η βιταμίνη απελευθερώνεται
και περνά στο αίμα δεσμευμένη σε μεταφορικές πρωτεΐνες.
Ακόμη και σε φυσιολογικές συνθήκες,
μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό της προσλαμβανόμενης Β12
απορροφάται μέσω αυτού του μηχανισμού.
Ο οργανισμός βασίζεται στο γεγονός ότι
η βιταμίνη αποθηκεύεται στο ήπαρ για χρόνια,
γι’ αυτό και η έλλειψη εμφανίζεται αργά.
Επιστημονική σύνοψη
Η απορρόφηση της Β12 απαιτεί
γαστρικό οξύ, παγκρεατικά ένζυμα,
ενδογενή παράγοντα και άθικτο ειλεό.
Η αποτυχία σε οποιοδήποτε στάδιο
οδηγεί σε λειτουργική ανεπάρκεια.
5
Μεταφορά και αποθήκευση της βιταμίνης Β12 στον οργανισμό
Αφού η βιταμίνη Β12 απορροφηθεί από το έντερο,
εισέρχεται στην κυκλοφορία του αίματος
δεσμευμένη σε ειδικές μεταφορικές πρωτεΐνες.
Χωρίς αυτές, η κοβαλαμίνη δεν μπορεί να διακινηθεί
ούτε να εισέλθει στα κύτταρα.
Η σημαντικότερη από αυτές είναι η τρανσκοβαλαμίνη.
Μόνο η Β12 που είναι δεσμευμένη σε τρανσκοβαλαμίνη
είναι βιολογικά διαθέσιμη
και μπορεί να εισέλθει στους ιστούς.
Το σύμπλοκο αυτό μεταφέρεται μέσω του αίματος
και αναγνωρίζεται από ειδικούς υποδοχείς
στην επιφάνεια των κυττάρων.
Κλινικό σημείο
Η ολική Β12 στο αίμα περιλαμβάνει και μορφές
που δεν είναι άμεσα διαθέσιμες στα κύτταρα.
Η «ενεργή Β12» είναι εκείνη που είναι δεσμευμένη
στην τρανσκοβαλαμίνη.
Το μεγαλύτερο μέρος της βιταμίνης Β12
δεν χρησιμοποιείται άμεσα.
Αποθηκεύεται κυρίως στο ήπαρ,
το οποίο λειτουργεί ως μακροχρόνια δεξαμενή.
Οι ηπατικές αποθήκες είναι τόσο μεγάλες
ώστε μπορούν να καλύψουν
τις ανάγκες του οργανισμού για 2 έως 5 χρόνια
ακόμη και αν η πρόσληψη διακοπεί πλήρως.
Η αποθηκευμένη Β12 εκκρίνεται σταδιακά στη χολή
και επαναπορροφάται στο έντερο
μέσω ενός μηχανισμού εντεροηπατικής κυκλοφορίας.
Αυτός ο μηχανισμός εξηγεί
γιατί η έλλειψη αναπτύσσεται αργά
και γιατί οι διαταραχές απορρόφησης
μπορεί να έχουν καθυστερημένες,
αλλά σοβαρές συνέπειες.
Επιστημονική σύνοψη
Η βιταμίνη Β12 κυκλοφορεί στο αίμα δεσμευμένη σε πρωτεΐνες,
αποθηκεύεται στο ήπαρ σε μεγάλες ποσότητες
και ανακυκλώνεται μέσω της χολής,
γεγονός που καθιστά την ανεπάρκεια
αργή αλλά δυνητικά βαριά.
6
Κυτταρική δράση της βιταμίνης Β12
Η βιταμίνη Β12 δρα μέσα στα κύτταρα
όχι ως απλό θρεπτικό στοιχείο,
αλλά ως ενεργό συνένζυμο
δύο κρίσιμων βιοχημικών αντιδράσεων.
Οι αντιδράσεις αυτές καθορίζουν
τη λειτουργία του DNA,
την παραγωγή ενέργειας
και τη σταθερότητα των νευρικών κυττάρων.
Η πρώτη και πιο γνωστή αντίδραση
είναι η μετατροπή της ομοκυστεΐνης σε μεθειονίνη.
Σε αυτή τη διαδικασία
η μεθυλοκοβαλαμίνη μεταφέρει
μία μεθυλομάδα στην ομοκυστεΐνη,
παράγοντας μεθειονίνη.
Η μεθειονίνη στη συνέχεια
μετατρέπεται σε καθολικό δότη μεθυλομάδων
για τη μεθυλίωση του DNA,
των πρωτεϊνών και των νευροδιαβιβαστών.
Βιολογική σημασία
Χωρίς αυτή την αντίδραση,
το DNA δεν μεθυλιώνεται σωστά,
με αποτέλεσμα διαταραχή της
γονιδιακής ρύθμισης
και της λειτουργίας του νευρικού συστήματος.
Η δεύτερη αντίδραση πραγματοποιείται
στα μιτοχόνδρια και αφορά
τη μετατροπή του μεθυλμαλονυλο-συνενζύμου Α
σε σουκινυλο-συνενζύμο Α.
Αυτή η μετατροπή επιτρέπει
την κανονική είσοδο
λιπαρών οξέων και αμινοξέων
στον ενεργειακό κύκλο των κυττάρων.
Χωρίς τη Β12,
το μεθυλμαλονικό οξύ συσσωρεύεται
και γίνεται τοξικό για τους νευρώνες.
Οι δύο αυτές αντιδράσεις εξηγούν
γιατί η έλλειψη Β12 προκαλεί
ταυτόχρονα:
αναιμία (λόγω διαταραχής σύνθεσης DNA),
νευρολογική βλάβη (λόγω διαταραχής μυελίνης),
και μεταβολική απορρύθμιση.
Επιστημονική σύνοψη
Η βιταμίνη Β12 είναι ο κεντρικός σύνδεσμος
μεταξύ της μεθυλίωσης του DNA
και του ενεργειακού μεταβολισμού.
Η απουσία της αποσταθεροποιεί
ταυτόχρονα το αίμα και το νευρικό σύστημα.
7
Πώς η έλλειψη βιταμίνης Β12 προκαλεί αναιμία και νευρολογική βλάβη
Η ανεπάρκεια βιταμίνης Β12 δεν είναι απλώς
μία διατροφική έλλειψη.
Πρόκειται για κυτταρική αποτυχία
στη σύνθεση του DNA και στη διατήρηση της μυελίνης,
που επηρεάζει πρωτίστως τα κύτταρα του αίματος
και τους νευρώνες.
Στον μυελό των οστών,
η παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων
απαιτεί ταχύτατη σύνθεση DNA.
Όταν λείπει η Β12,
η σύνθεση του DNA επιβραδύνεται,
ενώ η σύνθεση των πρωτεϊνών συνεχίζεται.
Το αποτέλεσμα είναι κύτταρα υπερμεγέθη, ανώριμα και δυσλειτουργικά,
τα λεγόμενα μεγαλοβλάστες.
Έτσι δημιουργείται μεγαλοβλαστική αναιμία.
Αιματολογικός μηχανισμός
Χωρίς Β12, τα κύτταρα του μυελού
μεγαλώνουν χωρίς να διαιρούνται σωστά,
με αποτέλεσμα λίγα, μεγάλα και εύθραυστα ερυθρά αιμοσφαίρια.
Στο νευρικό σύστημα,
η έλλειψη Β12 διαταράσσει
τη σύνθεση και τη σταθερότητα της μυελίνης,
του προστατευτικού ελύτρου των νευρικών ινών.
Παράλληλα,
η συσσώρευση μεθυλμαλονικού οξέος
και η διαταραχή της μεθυλίωσης
προκαλούν τοξικότητα στους νευρώνες.
Αυτό οδηγεί σε απομυελίνωση
και εκφύλιση νευρικών οδών,
ιδίως στον νωτιαίο μυελό και στον εγκέφαλο,
με κλινικές εκδηλώσεις όπως
μούδιασμα, αστάθεια βάδισης,
απώλεια αισθητικότητας και γνωστική έκπτωση.
Επιστημονική σύνοψη
Η ανεπάρκεια Β12 προκαλεί ταυτόχρονα
αποτυχία κυτταρικής διαίρεσης στο αίμα
και αποσταθεροποίηση της μυελίνης στο νευρικό σύστημα,
εξηγώντας τη μοναδική κλινική εικόνα της.
8
Κλινικές εκδηλώσεις της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
Οι κλινικές εκδηλώσεις της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
αποτελούν άμεση αντανάκλαση
των κυτταρικών και νευρολογικών διαταραχών
που προκαλεί.
Η νόσος εξελίσσεται ύπουλα,
με συμπτώματα που συχνά αποδίδονται
λανθασμένα σε «κόπωση» ή «ηλικία».
Στο αιμοποιητικό σύστημα,
η μεγαλοβλαστική αναιμία προκαλεί
χρόνια κόπωση, ωχρότητα,
ταχυκαρδία και δύσπνοια στην κόπωση.
Το αίμα αδυνατεί να μεταφέρει
επαρκές οξυγόνο,
επιβαρύνοντας όλους τους ιστούς.
Στο νευρικό σύστημα,
οι βλάβες της μυελίνης οδηγούν
σε διαταραχή της αγωγιμότητας των νεύρων.
Οι ασθενείς εμφανίζουν
μούδιασμα και μυρμήγκιασμα στα άκρα,
αστάθεια βάδισης,
μείωση αντανακλαστικών
και προοδευτική αδυναμία.
Νευρολογικός κίνδυνος
Οι νευρικές βλάβες από Β12
μπορεί να προηγούνται της αναιμίας
και να γίνουν μόνιμες
αν δεν αντιμετωπιστούν έγκαιρα.
Σε προχωρημένα στάδια,
παρατηρούνται διαταραχές μνήμης,
σύγχυση, κατάθλιψη,
και αλλοιώσεις της προσωπικότητας,
καθώς ο εγκέφαλος
επηρεάζεται από τη διαταραχή της μεθυλίωσης
και της ενεργειακής του επάρκειας.
Επιστημονική σύνοψη
Η ανεπάρκεια Β12 είναι πολυσυστηματική νόσος,
με αιματολογικές, νευρολογικές και ψυχιατρικές εκδηλώσεις,
που συχνά προηγούνται της διάγνωσης.
9
Αίτια ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
Η ανεπάρκεια βιταμίνης Β12
σχεδόν ποτέ δεν είναι απλώς αποτέλεσμα
χαμηλής πρόσληψης από τη διατροφή.
Στις περισσότερες περιπτώσεις
οφείλεται σε αποτυχία απορρόφησης
ή σε διαταραχή της βιολογικής αξιοποίησης
της κοβαλαμίνης.
Το συχνότερο παθολογικό αίτιο
είναι η κακοήθης αναιμία,
μια αυτοάνοση νόσος
κατά την οποία ο οργανισμός
παράγει αντισώματα
εναντίον των κυττάρων του στομάχου
ή του ενδογενούς παράγοντα.
Χωρίς αυτόν,
η Β12 δεν μπορεί να απορροφηθεί,
ακόμη και με επαρκή διατροφή.
Άλλα συχνά αίτια περιλαμβάνουν ατροφική γαστρίτιδα,
νόσους του λεπτού εντέρου,
και καταστάσεις που μειώνουν
την παραγωγή γαστρικού οξέος,
το οποίο είναι απαραίτητο
για την απελευθέρωση της Β12 από τις τροφές.
Αυτοάνοση κακοήθης αναιμία
Ατροφική γαστρίτιδα και γαστρεκτομή
Νόσος του τελικού ειλεού
Βαριατρικές επεμβάσεις
Χρόνια χρήση φαρμάκων που μειώνουν το γαστρικό οξύ
Χρόνιος αλκοολισμός
Επιστημονική σύνοψη
Στην πλειονότητα των ασθενών,
η ανεπάρκεια Β12 είναι νόσος απορρόφησης
και όχι απλής διατροφικής έλλειψης.
10
Εργαστηριακή διάγνωση της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
Η διάγνωση της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
δεν βασίζεται σε μία μόνο εξέταση,
αλλά σε συνδυασμό αιματολογικών, βιοχημικών και κλινικών δεδομένων.
Η απλή μέτρηση της Β12 στον ορό
είναι απαραίτητη αλλά όχι πάντοτε επαρκής.
Η ολική βιταμίνη Β12 στο αίμα
αντικατοπτρίζει το σύνολο
της βιταμίνης που κυκλοφορεί δεσμευμένη σε πρωτεΐνες.
Ωστόσο, μέρος αυτής
δεν είναι βιολογικά διαθέσιμο στα κύτταρα,
γεγονός που μπορεί να οδηγήσει
σε ψευδώς φυσιολογικά αποτελέσματα.
Για τον λόγο αυτό,
σε οριακές τιμές ή σε παρουσία νευρολογικών συμπτωμάτων,
χρησιμοποιούνται δείκτες λειτουργικής ανεπάρκειας:
το μεθυλμαλονικό οξύ
και η ομοκυστεΐνη.
Όταν αυτά αυξάνονται,
σημαίνει ότι η Β12
δεν δρα επαρκώς μέσα στα κύτταρα.
Διαγνωστική αρχή
Αυξημένο μεθυλμαλονικό οξύ
είναι ο πιο αξιόπιστος δείκτης
λειτουργικής ανεπάρκειας βιταμίνης Β12.
Η γενική αίματος συχνά δείχνει αυξημένο μέσο όγκο ερυθρών,
αναιμία και ουδετεροπενία,
αλλά οι αιματολογικές αλλοιώσεις
μπορεί να απουσιάζουν
στα πρώιμα στάδια.
Επιστημονική σύνοψη
Η πραγματική ανεπάρκεια Β12
αποκαλύπτεται από λειτουργικούς δείκτες
και όχι μόνο από την ολική τιμή στον ορό.
11
Θεραπευτική αντιμετώπιση της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
Η θεραπεία της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
στοχεύει όχι μόνο
στην αποκατάσταση της τιμής στο αίμα,
αλλά κυρίως
στην επαναφορά της βιταμίνης στους ιστούς
και στην πρόληψη μόνιμης νευρολογικής βλάβης.
Η επιλογή του τρόπου χορήγησης
εξαρτάται από την αιτία της ανεπάρκειας.
Σε περιπτώσεις απλής μειωμένης πρόσληψης,
η από του στόματος χορήγηση
σε υψηλές δόσεις
μπορεί να είναι επαρκής.
Όταν όμως υπάρχει δυσαπορρόφηση,
οι ενέσεις είναι απαραίτητες.
Θεραπευτική αρχή
Αν υπάρχει διαταραχή απορρόφησης,
η από του στόματος Β12
δεν αρκεί — απαιτείται παρεντερική χορήγηση.
Η αρχική φάση θεραπείας
περιλαμβάνει συχνές δόσεις
για την ταχεία αναπλήρωση
των ιστικών αποθηκών,
ιδίως σε νευρολογικά συμπτώματα.
Ακολουθεί φάση συντήρησης,
η οποία μπορεί να είναι δια βίου
σε καταστάσεις όπως
η κακοήθης αναιμία ή η βαριατρική χειρουργική.
Η βελτίωση της αναιμίας
είναι ταχεία,
ενώ η νευρολογική αποκατάσταση
είναι πιο αργή
και μπορεί να είναι ατελής
αν η θεραπεία καθυστερήσει.
Επιστημονική σύνοψη
Η έγκαιρη και επαρκής χορήγηση Β12
είναι κρίσιμη για την πρόληψη
μη αναστρέψιμων νευρολογικών βλαβών.
12
Μακροχρόνια παρακολούθηση και πρόληψη υποτροπής
Η αντιμετώπιση της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
δεν ολοκληρώνεται με την αρχική αναπλήρωση.
Η διατήρηση φυσιολογικών επιπέδων
στους ιστούς απαιτεί μακροχρόνια παρακολούθηση,
ιδιαίτερα σε άτομα με χρόνια δυσαπορρόφηση.
Σε ασθενείς με κακοήθη αναιμία,
ατροφική γαστρίτιδα ή μετά από βαριατρική χειρουργική,
η ανεπάρκεια θα επανεμφανιστεί
αν η θεραπεία διακοπεί.
Για τον λόγο αυτό,
αυτές οι ομάδες χρειάζονται δια βίου υποκατάσταση.
Η παρακολούθηση περιλαμβάνει
κλινική εκτίμηση,
γενική αίματος,
και περιοδικό έλεγχο λειτουργικών δεικτών,
ώστε να διασφαλίζεται
ότι η βιταμίνη παραμένει
βιολογικά διαθέσιμη.
Επιστημονική σύνοψη
Η ανεπάρκεια Β12 είναι συχνά χρόνια κατάσταση
και απαιτεί συνεχή θεραπεία
και ιατρική παρακολούθηση
για την αποφυγή υποτροπών και επιπλοκών.
13
Ειδικές κλινικές καταστάσεις και ομάδες υψηλού κινδύνου
Υπάρχουν ομάδες πληθυσμού
στις οποίες η ανεπάρκεια βιταμίνης Β12
είναι ιδιαίτερα συχνή
και κλινικά πιο επικίνδυνη.
Σε αυτές τις καταστάσεις,
ακόμη και ήπια μείωση
μπορεί να έχει
σοβαρές νευρολογικές και αιματολογικές συνέπειες.
Οι ηλικιωμένοι παρουσιάζουν συχνά ατροφία του γαστρικού βλεννογόνου
και μειωμένη παραγωγή γαστρικού οξέος και ενδογενούς παράγοντα,
γεγονός που περιορίζει την απορρόφηση της Β12.
Αυτό εξηγεί γιατί η ανεπάρκεια
είναι συχνή ακόμη και με επαρκή διατροφή.
Οι αυστηρά χορτοφάγοι και οι άτομα που αποφεύγουν
όλα τα ζωικά προϊόντα
στερούνται την κύρια διατροφική πηγή Β12.
Χωρίς συστηματικό συμπλήρωμα,
η εξάντληση των ηπατικών αποθηκών
είναι αναπόφευκτη.
Οι έγκυες και θηλάζουσες γυναίκες
έχουν αυξημένες ανάγκες,
καθώς η Β12 απαιτείται
για τη σωστή ανάπτυξη
του νευρικού συστήματος του εμβρύου και του νεογνού.
Η ανεπάρκεια σε αυτή τη φάση
συνδέεται με
νευροαναπτυξιακές διαταραχές.
Επιστημονική σύνοψη
Η έλλειψη Β12 έχει δυσανάλογα σοβαρές επιπτώσεις
σε ηλικιωμένους, χορτοφάγους και έγκυες,
γι’ αυτό απαιτείται προληπτικός έλεγχος και υποκατάσταση.
14
Σχέση της βιταμίνης Β12 με φυλλικό οξύ και ομοκυστεΐνη
Η βιταμίνη Β12 δεν λειτουργεί
ως απομονωμένο θρεπτικό στοιχείο.
Αποτελεί βασικό τμήμα
ενός μεταβολικού τριγώνου
που περιλαμβάνει
το φυλλικό οξύ
και την ομοκυστεΐνη.
Η ισορροπία μεταξύ αυτών
καθορίζει τη μεθυλίωση του DNA
και τη σταθερότητα των κυττάρων.
Η Β12 είναι απαραίτητη
για τη μετατροπή του φυλλικού οξέος
στη βιολογικά ενεργή του μορφή.
Όταν η Β12 λείπει,
το φυλλικό οξύ «παγιδεύεται»
σε ανενεργή μορφή,
γεγονός που οδηγεί
σε διαταραχή της σύνθεσης του DNA,
ακόμη και αν το φυλλικό οξύ στο αίμα είναι φυσιολογικό.
Παράλληλα,
η ομοκυστεΐνη αυξάνεται
όταν δεν υπάρχει επαρκής Β12.
Η αυξημένη ομοκυστεΐνη
είναι τοξική για τα αγγεία
και τους νευρώνες
και συνδέεται με
καρδιαγγειακό κίνδυνο
και νευροεκφυλισμό.
Κλινική παγίδα
Η χορήγηση φυλλικού οξέος
μπορεί να διορθώσει την αναιμία
χωρίς να διορθώσει
τη νευρολογική βλάβη της ανεπάρκειας Β12.
Επιστημονική σύνοψη
Η βιταμίνη Β12 είναι ο κεντρικός ρυθμιστής
του μεταβολισμού του φυλλικού οξέος
και της ομοκυστεΐνης,
και η ανεπάρκειά της
έχει συστηματικές επιπτώσεις.
15
Κλινική σημασία της αυξημένης βιταμίνης Β12
Σε αντίθεση με την κοινή αντίληψη,
η αυξημένη βιταμίνη Β12 στο αίμα
δεν σημαίνει πάντα καλή υγεία
ή επαρκή διατροφική κατάσταση.
Σε πολλές περιπτώσεις
αποτελεί βιοχημικό δείκτη νόσου.
Η βιταμίνη Β12 στο αίμα
μετράται δεσμευμένη
σε πρωτεΐνες μεταφοράς.
Σε ορισμένες παθολογικές καταστάσεις
αυξάνεται η απελευθέρωση
ή η μειωμένη κάθαρση αυτών των πρωτεϊνών,
με αποτέλεσμα
ψευδώς υψηλές τιμές Β12.
Οι συχνότερες καταστάσεις
που σχετίζονται με υψηλή Β12 είναι:
Σε αυτές τις καταστάσεις,
η Β12 μπορεί να είναι αυξημένη στο αίμα
χωρίς να είναι διαθέσιμη στους ιστούς,
ή να αποτελεί απλώς
αντανάκλαση κυτταρικής καταστροφής.
Κλινικό μήνυμα
Υψηλή βιταμίνη Β12 χωρίς λήψη συμπληρωμάτων
πρέπει πάντα να διερευνάται.
Επιστημονική σύνοψη
Η αυξημένη Β12 μπορεί να λειτουργεί
ως δείκτης υποκείμενης συστηματικής νόσου
και όχι ως ένδειξη καλής θρέψης.
16
Νευρολογικές εκδηλώσεις της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
Η ανεπάρκεια της βιταμίνης Β12
προσβάλλει το νευρικό σύστημα
ανεξάρτητα από την ύπαρξη αναιμίας.
Οι νευρικές ίνες
χάνουν τη μυελίνη τους,
με αποτέλεσμα διαταραχή
της αγωγιμότητας των νεύρων.
Η βλάβη αυτή ξεκινά συνήθως
από τα περιφερικά νεύρα
και τον νωτιαίο μυελό
και μπορεί να εξελιχθεί
σε εκτεταμένη νευρολογική δυσλειτουργία
αν δεν αντιμετωπιστεί.
Τα συχνότερα νευρολογικά συμπτώματα είναι:
Μουδιάσματα και καύσος στα άκρα
Αίσθημα «βελονών» ή ηλεκτρισμού
Αστάθεια στο βάδισμα
Μυϊκή αδυναμία
Διαταραχές μνήμης και συγκέντρωσης
Καταθλιπτική διάθεση ή ευερεθιστότητα
Σε προχωρημένες περιπτώσεις
αναπτύσσεται
εκφύλιση του νωτιαίου μυελού,
με μόνιμη αναπηρία
εάν δεν δοθεί θεραπεία εγκαίρως.
Κλινική προειδοποίηση
Τα νευρολογικά συμπτώματα
μπορεί να προηγούνται της αναιμίας
και να γίνουν μη αναστρέψιμα.
Επιστημονική σύνοψη
Η βιταμίνη Β12 είναι απαραίτητη
για τη διατήρηση της μυελίνης
και την ακεραιότητα των νευρικών κυκλωμάτων.
17
Καρδιαγγειακές επιπτώσεις της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
Η βιταμίνη Β12
διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο
στη ρύθμιση της ομοκυστεΐνης.
Όταν η Β12 είναι ανεπαρκής,
η ομοκυστεΐνη συσσωρεύεται στο αίμα
και δρα τοξικά στο ενδοθήλιο των αγγείων.
Η υπερομοκυστεϊναιμία
σχετίζεται με:
Επιτάχυνση της αθηροσκλήρωσης
Αυξημένη θρομβωτική τάση
Εγκεφαλικά επεισόδια
Στεφανιαία νόσο
Παρότι η διόρθωση της Β12
δεν αντικαθιστά
την κλασική καρδιολογική θεραπεία,
η αποκατάσταση της
μειώνει τη μεταβολική επιβάρυνση
στα αγγεία.
Κλινικό μήνυμα
Σε ανεξήγητα αγγειακά επεισόδια
πρέπει να ελέγχεται
η ομοκυστεΐνη και η βιταμίνη Β12.
Επιστημονική σύνοψη
Η ανεπάρκεια Β12 συμβάλλει
σε αγγειακή βλάβη
μέσω αύξησης της ομοκυστεΐνης.
18
Ψυχιατρικές και γνωστικές επιδράσεις της βιταμίνης Β12
Η βιταμίνη Β12
είναι απαραίτητη
για τη λειτουργία του εγκεφάλου.
Η έλλειψή της
διαταράσσει
τη σύνθεση νευροδιαβιβαστών
και τη δομή των νευρικών κυττάρων.
Ασθενείς με ανεπάρκεια Β12
μπορεί να εμφανίσουν:
Κατάθλιψη
Άγχος
Απάθεια
Ευερεθιστότητα
Διαταραχές μνήμης
Σύγχυση ή άνοια που μιμείται νόσο Αλτσχάιμερ
Σε ηλικιωμένους,
η ανεπάρκεια Β12
αποτελεί συχνή και αναστρέψιμη αιτία
γνωστικής έκπτωσης.
Κλινική προειδοποίηση
Κάθε νέα διαταραχή μνήμης
πρέπει να συνοδεύεται
από έλεγχο βιταμίνης Β12.
Επιστημονική σύνοψη
Η βιταμίνη Β12 είναι βασικός παράγοντας
της νευροψυχιατρικής ισορροπίας.
19
Η βιταμίνη Β12 στη γήρανση και στη σαρκοπενία
Κατά τη γήρανση,
η απορρόφηση της βιταμίνης Β12 μειώνεται
λόγω υποαχλωρυδρίας
και ατροφίας του γαστρικού βλεννογόνου.
Έτσι, ακόμη και με επαρκή διατροφή,
οι ιστοί μπορεί να στερούνται Β12.
Η έλλειψη Β12
συμβάλλει
στην απώλεια μυϊκής μάζας (σαρκοπενία),
στην ελάττωση της ισορροπίας
και στον αυξημένο κίνδυνο πτώσεων.
Ταυτόχρονα,
επιδεινώνει
τη γνωστική λειτουργία
και την κινητικότητα,
οδηγώντας σε λειτουργική έκπτωση
και εξάρτηση.
Κλινικό μήνυμα
Σε άτομα άνω των 65 ετών,
η βιταμίνη Β12 πρέπει να ελέγχεται
ακόμη και χωρίς αναιμία.
Επιστημονική σύνοψη
Η ανεπάρκεια Β12 είναι
παράγοντας επιτάχυνσης της γήρανσης
και της μυοσκελετικής έκπτωσης.
20
Πότε η ανεπάρκεια βιταμίνης Β12 είναι επείγουσα
Η ανεπάρκεια βιταμίνης Β12
δεν είναι πάντα μια ήπια
ή χρόνια διατροφική κατάσταση.
Σε ορισμένες περιπτώσεις
αποτελεί ιατρικό επείγον.
Σε αυτές τις περιπτώσεις
η θεραπεία πρέπει να ξεκινά άμεσα
με ενέσιμη βιταμίνη Β12,
χωρίς να αναμένεται
η πλήρης εργαστηριακή διερεύνηση.
Κλινική οδηγία
Σε νευρολογικά συμπτώματα,
η καθυστέρηση θεραπείας
μπορεί να οδηγήσει
σε μόνιμη αναπηρία.
Επιστημονική σύνοψη
Η βαριά ανεπάρκεια Β12
είναι δυνητικά αναστρέψιμη
μόνο με έγκαιρη παρέμβαση.
21
Παρακολούθηση μετά τη θεραπεία βιταμίνης Β12
Η θεραπεία της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
δεν ολοκληρώνεται με την πρώτη δόση.
Απαιτείται συστηματική παρακολούθηση
για να διασφαλιστεί
ότι οι ιστοί έχουν πραγματικά αποκατασταθεί.
Η αναμενόμενη πορεία μετά την έναρξη θεραπείας είναι:
Αύξηση των δικτυοερυθροκυττάρων μέσα σε 5–7 ημέρες
Βελτίωση της αιμοσφαιρίνης μέσα σε 4–8 εβδομάδες
Πτώση της ομοκυστεΐνης και του μεθυλομαλονικού οξέος
Σταδιακή υποχώρηση νευρολογικών συμπτωμάτων
Σε μόνιμα αίτια δυσαπορρόφησης,
η θεραπεία πρέπει να είναι διά βίου.
Κλινική παγίδα
Η φυσιολογική Β12 στο αίμα
δεν σημαίνει πάντα
επαρκή Β12 στους ιστούς.
Επιστημονική σύνοψη
Η επιτυχής θεραπεία τεκμηριώνεται
με λειτουργικούς δείκτες
και κλινική βελτίωση.
22
Διαφορική διάγνωση μακροκυττάρωσης και αναιμίας
Η ανεπάρκεια βιταμίνης Β12
είναι η συχνότερη αιτία
μακροκυτταρικής αναιμίας,
αλλά όχι η μοναδική.
Η σωστή διάγνωση
απαιτεί αποκλεισμό
άλλων παθολογικών καταστάσεων.
Οι κύριες αιτίες μακροκυττάρωσης περιλαμβάνουν:
Έλλειψη βιταμίνης Β12
Έλλειψη φυλλικού οξέος
Χρόνια κατανάλωση αλκοόλ
Ηπατική νόσο
Υποθυρεοειδισμό
Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα
Φαρμακευτική καταστολή του μυελού
Η διάκριση μεταξύ Β12 και φυλλικού
είναι κρίσιμη,
καθώς μόνο η ανεπάρκεια Β12
προκαλεί νευρολογική βλάβη.
Κλινικό μήνυμα
Μην αντιμετωπίζετε μακροκυττάρωση
χωρίς έλεγχο βιταμίνης Β12.
Επιστημονική σύνοψη
Η ανεπάρκεια Β12
είναι η πιο επικίνδυνη
από τις αιτίες μακροκυττάρωσης
λόγω νευρολογικών συνεπειών.
23
Ειδικοί πληθυσμοί και αυξημένες ανάγκες βιταμίνης Β12
Ορισμένες ομάδες του πληθυσμού
έχουν ιδιαίτερα αυξημένο κίνδυνο
ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
και απαιτούν διαφορετική προσέγγιση
στην πρόληψη και στη θεραπεία.
Οι σημαντικότερες ομάδες είναι:
Έγκυες και θηλάζουσες γυναίκες
Άτομα με σακχαρώδη διαβήτη υπό μετφορμίνη
Ασθενείς με γαστρεντερικές παθήσεις
Άτομα με χρόνια νεφρική νόσο
Ηλικιωμένοι
Στις εγκύους,
η έλλειψη Β12
σχετίζεται με
διαταραχές νευροανάπτυξης του εμβρύου.
Στους διαβητικούς υπό μετφορμίνη,
η δυσαπορρόφηση είναι συχνή
και συστηματική.
Σε γαστρεντερικές παθήσεις
και μετά από βαριατρική χειρουργική,
η απορρόφηση της Β12
μπορεί να χαθεί μόνιμα,
απαιτώντας διά βίου θεραπεία.
Κλινικό μήνυμα
Οι ομάδες υψηλού κινδύνου
πρέπει να ελέγχονται προληπτικά,
ακόμη και χωρίς συμπτώματα.
Επιστημονική σύνοψη
Η ανεπάρκεια Β12
είναι συχνά υποδιαγνωσμένη
σε ειδικούς πληθυσμούς.
24
Σύγχρονη κλινική προσέγγιση της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12
Η σημερινή ιατρική προσέγγιση
στην ανεπάρκεια βιταμίνης Β12
δεν βασίζεται μόνο
στη μέτρηση της Β12 στο αίμα,
αλλά σε συνδυασμό
κλινικών και λειτουργικών δεδομένων.
Ο ορθολογικός αλγόριθμος περιλαμβάνει:
Αξιολόγηση συμπτωμάτων και ιστορικού κινδύνου
Μέτρηση αιματολογικών δεικτών
Μέτρηση βιταμίνης Β12 ορού
Χρήση λειτουργικών δεικτών όπου χρειάζεται
Ταχεία έναρξη θεραπείας σε νευρολογικές μορφές
Στις σοβαρές ή νευρολογικές μορφές,
η θεραπεία ξεκινά άμεσα
με ενέσιμη Β12,
χωρίς αναμονή επιβεβαίωσης,
για να προληφθεί μόνιμη βλάβη.
Στις ήπιες μορφές,
οι υψηλές από του στόματος δόσεις
είναι ισοδύναμες
με τις ενέσεις,
εφόσον η συμμόρφωση είναι καλή.
Κλινικό μήνυμα
Η καθυστέρηση θεραπείας
είναι πιο επικίνδυνη
από την υπερθεραπεία.
Επιστημονική σύνοψη
Η ανεπάρκεια Β12
είναι κλινική διάγνωση
υποστηριζόμενη από εργαστηριακά δεδομένα.
25
Συνολική επιστημονική σύνοψη του monograph
Η βιταμίνη Β12
είναι θεμελιώδης
για την αιμοποίηση,
τη νευρολογική ακεραιότητα
και τη σταθερότητα του γενετικού υλικού.
Η ανεπάρκειά της
δεν είναι απλώς διατροφικό πρόβλημα,
αλλά συχνά ένδειξη
παθολογίας απορρόφησης.
Η σύγχρονη προσέγγιση
δίνει έμφαση
στην έγκαιρη αναγνώριση
της λειτουργικής ανεπάρκειας,
πριν εμφανιστούν
μη αναστρέψιμες βλάβες.
Η σωστή διάγνωση
βασίζεται στον συνδυασμό
κλινικής εικόνας,
αιματολογικών ευρημάτων
και ειδικών μεταβολικών δεικτών.
Η θεραπεία,
όταν εφαρμόζεται έγκαιρα,
είναι εξαιρετικά αποτελεσματική
και αποκαθιστά
την ποιότητα ζωής των ασθενών.
Τελικό κλινικό μήνυμα
Καμία μακροκυττάρωση
και κανένα νευρολογικό σύμπτωμα
δεν πρέπει να αξιολογείται
χωρίς έλεγχο βιταμίνης Β12.
Τελική επιστημονική θέση
Η ανεπάρκεια βιταμίνης Β12
είναι ιάσιμη νόσος,
εφόσον αναγνωριστεί εγκαίρως.
Σύντομη περίληψη:
Η βιταμίνη Β12 είναι απαραίτητη για τη δημιουργία ερυθρών αιμοσφαιρίων, τη λειτουργία του νευρικού συστήματος και τη σύνθεση DNA.
Χαμηλές τιμές μπορεί να προκαλέσουν αναιμία, νευρολογικά συμπτώματα και χρόνια κόπωση, αλλά η έγκαιρη διάγνωση επιτρέπει πλήρη αποκατάσταση.
1
Τι είναι η βιταμίνη Β12
Η βιταμίνη Β12 (κοβαλαμίνη) είναι υδατοδιαλυτή βιταμίνη
ζωτικής σημασίας για τη σύνθεση του γενετικού υλικού (DNA),
την παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων
και τη φυσιολογική λειτουργία του νευρικού συστήματος.
Ο ανθρώπινος οργανισμός δεν μπορεί να τη συνθέσει
και επομένως πρέπει να τη λαμβάνει
μέσω της διατροφής ή συμπληρωμάτων.
Για πιο αναλυτική κατανόηση του πώς λειτουργεί η βιταμίνη Β12 στον οργανισμό,
δείτε τον επιστημονικό οδηγό Β12.
Στη φύση, η Β12 παράγεται από μικροοργανισμούς
και φτάνει στον άνθρωπο κυρίως μέσω
τροφών ζωικής προέλευσης
(κρέας, ψάρι, γαλακτοκομικά, αυγά).
Γι’ αυτό άτομα με περιορισμένη πρόσληψη ζωικών προϊόντων
ή με διαταραχές απορρόφησης
διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο ανεπάρκειας.
Κλινικά:
Η βιταμίνη Β12 αποθηκεύεται στο ήπαρ για χρόνια.
Αυτό σημαίνει ότι η ανεπάρκεια αναπτύσσεται αργά,
αλλά όταν εμφανιστεί μπορεί να προκαλέσει σοβαρή αναιμία
και μη αναστρέψιμη νευρολογική βλάβη.
Σε αντίθεση με άλλες βιταμίνες,
η Β12 δεν επηρεάζει μόνο «την ενέργεια»,
αλλά τη βασική ικανότητα των κυττάρων
να διαιρούνται
και των νεύρων
να μεταδίδουν σήματα.
2
Τι κάνει η βιταμίνη Β12 στον οργανισμό
Η βιταμίνη Β12 συμμετέχει σε τρεις κρίσιμους βιολογικούς μηχανισμούς:
την αιμοποίηση, τη νευρική αγωγιμότητα και την κυτταρική ανανέωση.
Χωρίς επαρκή Β12, τα κύτταρα δεν μπορούν να διαιρεθούν φυσιολογικά
και το νευρικό σύστημα αρχίζει να απορρυθμίζεται.
Βιολογικός ρόλος:
Η Β12 είναι συμπαράγοντας στη μετατροπή της ομοκυστεΐνης σε μεθειονίνη
και στη σύνθεση της μυελίνης — της προστατευτικής «μόνωσης» των νευρικών ινών.
Όταν τα επίπεδα Β12 μειώνονται:
Τα ερυθρά αιμοσφαίρια γίνονται μεγάλα και δυσλειτουργικά → μεγαλοβλαστική αναιμία
Τα νεύρα χάνουν τη μυελίνη τους → μούδιασμα, αστάθεια, διαταραχές μνήμης
Ο εγκέφαλος επηρεάζεται → κατάθλιψη, σύγχυση, γνωστική επιβάρυνση
Σε παρατεταμένη ανεπάρκεια, η νευρολογική βλάβη μπορεί να γίνει μόνιμη, ακόμη κι αν αργότερα διορθωθούν οι τιμές στο αίμα.
3
Πότε χρειάζεται εξέταση βιταμίνης Β12
Ο έλεγχος της βιταμίνης Β12 δεν γίνεται τυχαία ούτε ως απλή προληπτική εξέταση σε όλους.
Γίνεται όταν υπάρχουν συμπτώματα, αναιμία ή παράγοντες κινδύνου
που αυξάνουν την πιθανότητα ανεπάρκειας.
Πότε πρέπει να ελεγχθεί η Β12:
Χρόνια κόπωση, ωχρότητα, ζάλη ή δύσπνοια στην κόπωση
Μούδιασμα, μυρμήγκιασμα, αίσθημα καύσου ή αστάθεια βάδισης
Αυξημένο MCV στη γενική αίματος (υποψία μεγαλοβλαστικής αναιμίας)
Vegan ή αυστηρά χορτοφαγική διατροφή χωρίς συστηματικό συμπλήρωμα
Μακροχρόνια χρήση μετφορμίνης, αντιόξινων ή ιστορικό χρόνιας γαστρίτιδας
Μετά από βαριατρική επέμβαση ή νόσους δυσαπορρόφησης
Στην πράξη, η Β12 ελέγχεται συχνά μαζί με γενική αίματος, σίδηρο και φερριτίνη,
ώστε να αξιολογηθεί ολοκληρωμένα η αιματολογική εικόνα.
4
Πώς γίνεται η εξέταση βιταμίνης Β12
Η βιταμίνη Β12 μετριέται με απλή αιμοληψία από φλέβα.
Η εξέταση είναι γρήγορη, ανώδυνη και μπορεί να γίνει οποιαδήποτε ώρα της ημέρας.
Δείγμα: φλεβικό αίμα
Νηστεία: δεν απαιτείται, εκτός αν συνδυάζεται με άλλες εξετάσεις
Αποτελέσματα: συνήθως εντός 24 ωρών
Σημαντικό:
Αν λαμβάνετε συμπληρώματα Β12, η τιμή στο αίμα μπορεί να εμφανιστεί τεχνητά φυσιολογική,
ενώ στους ιστούς εξακολουθεί να υπάρχει λειτουργική έλλειψη.
Για αυτό, όταν η τιμή είναι οριακή ή τα συμπτώματα δεν εξηγούνται,
ο ιατρός μπορεί να ζητήσει πιο εξειδικευμένους δείκτες:
Μεθυλμαλονικό οξύ (MMA)
Ομοκυστεΐνη
Αυτοί αυξάνονται όταν η Β12 δεν λειτουργεί επαρκώς μέσα στα κύτταρα,
ακόμη κι αν η ολική τιμή στο αίμα φαίνεται «φυσιολογική».
Οι τιμές της βιταμίνης Β12 στο αίμα δεν ερμηνεύονται ποτέ μόνες τους.
Αξιολογούνται πάντα σε συνδυασμό με συμπτώματα,
την εικόνα της γενικής αίματος
και — όταν χρειάζεται — ειδικούς μεταβολικούς δείκτες.
Η «γκρίζα ζώνη» είναι κλινικά κρίσιμη:
Ασθενείς με τιμές 200–300 pg/mL μπορεί ήδη να εμφανίζουν νευρολογικά συμπτώματα,
παρότι το αποτέλεσμα χαρακτηρίζεται «φυσιολογικό».
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η απόφαση για θεραπεία βασίζεται:
στην παρουσία συμπτωμάτων
στο MCV της γενικής αίματος
στην ομοκυστεΐνη
στο μεθυλμαλονικό οξύ (MMA)
Αν οι μεταβολικοί δείκτες είναι αυξημένοι,
υπάρχει λειτουργική έλλειψη Β12,
ακόμη κι αν η ολική τιμή φαίνεται επαρκής.
Λειτουργική έλλειψη Β12:
Η ολική Β12 μπορεί να είναι >300 pg/mL,
αλλά αν το MMA είναι αυξημένο,
η βιταμίνη δεν χρησιμοποιείται σωστά σε κυτταρικό επίπεδο.
6
Χαμηλή βιταμίνη Β12 – Τι σημαίνει πραγματικά
Η χαμηλή βιταμίνη Β12 δεν είναι απλώς μια έλλειψη βιταμίνης.
Σημαίνει ότι ο οργανισμός δεν μπορεί να παράγει φυσιολογικά κύτταρα αίματος
και δεν μπορεί να προστατεύσει τα νεύρα.
Όταν τα επίπεδα πέσουν:
Τα ερυθρά αιμοσφαίρια γίνονται μεγάλα, εύθραυστα και αναποτελεσματικά
Η μυελίνη των νεύρων καταστρέφεται
Εμφανίζεται προοδευτική νευρολογική βλάβη
Κλινική πραγματικότητα:
Η νευρολογική βλάβη από έλλειψη Β12 μπορεί να γίνει μόνιμη
αν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα.
Για αυτό, ακόμη και οριακές τιμές με συμπτώματα
αντιμετωπίζονται κλινικά σαν πραγματική έλλειψη Β12.
Σε αυτά τα σενάρια, η θεραπεία δεν πρέπει να καθυστερεί
μέχρι την ολοκλήρωση πλήρους διερεύνησης.
Η νευρολογική βλάβη μπορεί να γίνει μη αναστρέψιμη.
7
Υψηλή βιταμίνη Β12 – Πότε χρειάζεται έλεγχος
Η υψηλή τιμή βιταμίνης Β12 στο αίμα δεν σημαίνει πάντα καλή υγεία.
Στις περισσότερες περιπτώσεις οφείλεται σε συμπληρώματα ή ενέσεις,
όμως όταν δεν υπάρχει τέτοιο ιστορικό,
μπορεί να αποτελεί δείκτη υποκείμενης νόσου.
Πιθανά αίτια αυξημένης Β12:
Λήψη συμπληρωμάτων ή ενέσιμης Β12
Ηπατική νόσος (απελευθέρωση Β12 από το ήπαρ)
Χρόνια φλεγμονή ή νεοπλασματικές καταστάσεις
Ορισμένες αιματολογικές διαταραχές
Κλινικός κανόνας:
Αν η Β12 είναι αυξημένη χωρίς συμπληρώματα,
απαιτείται ιατρική διερεύνηση.
Η μέτρηση της ολικής Β12 δεν δείχνει πάντα
πόση είναι πραγματικά διαθέσιμη στους ιστούς,
γι’ αυτό η ερμηνεία γίνεται πάντα στο κλινικό πλαίσιο.
8
Συμπτώματα έλλειψης βιταμίνης Β12
Η έλλειψη βιταμίνης Β12 μπορεί να επηρεάσει αιματολογικό, νευρολογικό και ψυχικό σύστημα.
Τα συμπτώματα εμφανίζονται συνήθως σταδιακά,
γεγονός που οδηγεί σε καθυστερημένη διάγνωση,
ιδίως όταν η γενική αίματος είναι ακόμη φυσιολογική.
Η βαρύτητα των συμπτωμάτων δεν εξαρτάται πάντα
από το πόσο χαμηλή είναι η τιμή,
αλλά από τη διάρκεια της ανεπάρκειας
και το αν έχει ήδη επηρεαστεί η μυελίνη των νεύρων.
Αιματολογικά συμπτώματα:
Χρόνια κόπωση και μειωμένη αντοχή
Ωχρότητα δέρματος και βλεννογόνων
Δύσπνοια στην κόπωση
Ταχυκαρδία, ζάλη ή λιποθυμική τάση
Αυξημένο MCV στη γενική αίματος (μακροκυττάρωση)
Η αιματολογική εικόνα οφείλεται σε μεγαλοβλαστική αναιμία,
όπου τα ερυθρά αιμοσφαίρια είναι μεγάλα,
δυσλειτουργικά και λιγότερο αποτελεσματικά
στη μεταφορά οξυγόνου.
Νευρολογικά συμπτώματα:
Μούδιασμα ή «μυρμήγκιασμα» σε χέρια και πόδια
Αίσθημα καύσου ή ηλεκτρικών εκφορτίσεων
Αστάθεια βάδισης και πτώσεις
Μειωμένη αίσθηση δόνησης ή θέσης άκρων
Μυϊκή αδυναμία
Η νευρολογική βλάβη σχετίζεται με απομυελίνωση του νωτιαίου μυελού και των περιφερικών νεύρων.
Σε προχωρημένες περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστεί
συνδυασμένη εκφύλιση οπισθίων στηλών.
Ψυχιατρικά και γνωστικά συμπτώματα:
Κατάθλιψη ή ευερεθιστότητα
Διαταραχές μνήμης και συγκέντρωσης
Σύγχυση ή αποπροσανατολισμός
Άγχος ή μεταβολές διάθεσης
Η Β12 είναι απαραίτητη για τη σύνθεση
νευροδιαβιβαστών και τη μεθυλίωση DNA.
Η ανεπάρκειά της μπορεί να μιμηθεί νευροεκφυλιστικές ή ψυχιατρικές διαταραχές.
Λιγότερο γνωστά συμπτώματα:
Γλωσσίτιδα (κόκκινη, λεία, επώδυνη γλώσσα)
Απώλεια όρεξης ή ανεξήγητη απώλεια βάρους
Υπογονιμότητα
Διαταραχές εμμήνου ρύσεως
Κλινικό μήνυμα:
Η νευρολογική βλάβη από έλλειψη Β12 μπορεί να γίνει μη αναστρέψιμη
αν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα,
ακόμη κι αν η τιμή της βιταμίνης διορθωθεί αργότερα.
Κρίσιμο χρονικό παράθυρο:
Αν η νευρολογική ανεπάρκεια από Β12 διαρκέσει πάνω από 6–12 μήνες,
η αποκατάσταση μπορεί να είναι μερική ή μηδενική ακόμη και με θεραπεία.
Η έγκαιρη αναγνώριση συμπτωμάτων,
ακόμη και με οριακές τιμές,
είναι καθοριστική για την πρόγνωση.
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες
Χαρακτηριστικό
Έλλειψη Β12
Σιδηροπενία
MCV
↑ (μακροκυττάρωση)
↓ (μικροκυττάρωση)
Νευρολογικά συμπτώματα
Συχνά (μούδιασμα, αστάθεια)
Σπάνια
Κόπωση
Ναι
Ναι
Γλωσσίτιδα
Ναι
Μερικές φορές
Ειδικοί δείκτες
↑ MMA, ↑ ομοκυστεΐνη
↓ φερριτίνη, ↓ σίδηρος
Κλινική διαφορά-κλειδί:
Η έλλειψη Β12 προκαλεί νευρολογικά συμπτώματα και αυξημένο MCV,
ενώ η σιδηροπενία προκαλεί μικροκυττάρωση χωρίς νευρολογική βλάβη.
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες
Χαρακτηριστικό
Έλλειψη Β12
Έλλειψη Φυλλικού Οξέος
MCV
↑ (μακροκυττάρωση)
↑ (μακροκυττάρωση)
Νευρολογικά συμπτώματα
Συχνά
Όχι
MMA
↑
Φυσιολογικό
Ομοκυστεΐνη
↑
↑
Κίνδυνος από λανθασμένη θεραπεία
Η χορήγηση μόνο φυλλικού οξέος μπορεί να καλύψει την αναιμία αλλά να επιδεινώσει νευρολογική βλάβη
Αντιστρέψιμη με φυλλικό οξύ
Κρίσιμη διαφορά:
Και οι δύο προκαλούν μακροκυττάρωση,
αλλά μόνο η έλλειψη Β12 προκαλεί νευρολογική βλάβη.
Για αυτό δεν χορηγούμε φυλλικό οξύ χωρίς να αποκλείσουμε ανεπάρκεια Β12.
9
Αίτια χαμηλής βιταμίνης Β12
Η ανεπάρκεια βιταμίνης Β12 σπάνια οφείλεται απλώς σε «κακή διατροφή».
Στις περισσότερες περιπτώσεις υπάρχει πρόβλημα απορρόφησης
στο στομάχι ή στο έντερο.
Ατροφική γαστρίτιδα και μειωμένη παραγωγή γαστρικού οξέος
Κοιλιοκάκη, νόσος Crohn και άλλα σύνδρομα δυσαπορρόφησης
Βαριατρική χειρουργική (μείωση στομάχου ή ειλεού)
Μακροχρόνια χρήση μετφορμίνης, αντιόξινων και PPIs
Χρόνια κατανάλωση αλκοόλ
Ατροφική γαστρίτιδα & δυσαπορρόφηση Β12:
Η ατροφική γαστρίτιδα καταστρέφει τα τοιχωματικά κύτταρα του στομάχου που παράγουν γαστρικό οξύ και ενδογενή παράγοντα (intrinsic factor),
τα οποία είναι απαραίτητα για να αποδεσμευτεί και να απορροφηθεί η Β12 από την τροφή.
Χωρίς αυτά, η βιταμίνη δεν φτάνει ποτέ στο λεπτό έντερο,
ακόμη και αν η διατροφή είναι επαρκής.
Ιατρική αλήθεια:
Οι περισσότεροι ασθενείς με σοβαρή έλλειψη Β12
δεν την «έφαγαν» λιγότερο — δεν την απορρόφησαν.
Γι’ αυτό η απλή λήψη χαπιών δεν είναι πάντα αρκετή,
αν δεν διορθωθεί η αιτία.
10
Διάγνωση: πότε η Β12 είναι πραγματικά «χαμηλή»
Η μέτρηση της Β12 ορού αποτελεί το πρώτο διαγνωστικό βήμα,
αλλά δεν είναι πάντα επαρκής από μόνη της.
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η τιμή είναι οριακή
ή ακόμη και «φυσιολογική»,
ενώ σε κυτταρικό επίπεδο υπάρχει λειτουργική ανεπάρκεια.
Πρακτική ερμηνεία τιμών:
< 200 pg/mL → συνήθως πραγματική έλλειψη, ιδίως με συμπτώματα ή αναιμία
> 300 pg/mL → συχνά επαρκές, όχι όμως σε έντονη κλινική υποψία
Σε οριακές περιπτώσεις, το μεθυλμαλονικό οξύ (MMA)
είναι ο πιο ειδικός δείκτης λειτουργικής έλλειψης.
Η ομοκυστεΐνη βοηθά,
αλλά επηρεάζεται και από το φυλλικό οξύ και τη βιταμίνη Β6.
Πότε δεν απαιτείται άμεση θεραπεία:
Β12 280–350 pg/mL χωρίς συμπτώματα
Φυσιολογικό MCV και φυσιολογική γενική αίματος
Φυσιολογικό MMA και ομοκυστεΐνη
Πρόσφατη λήψη συμπληρώματος
Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να επιλεγεί επανέλεγχος σε 2–3 μήνες
ή διατροφική ενίσχυση.
Η απόφαση βασίζεται πάντα στη συνολική κλινική εικόνα.
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες
Δείκτης
Β12
Φυλλικό οξύ
Σίδηρος
MCV
↑
↑
↓
Νευρολογικά
Ναι
Όχι
Όχι
MMA
↑
Φυσιολογικό
Φυσιολογικό
Ομοκυστεΐνη
↑
↑
Φυσιολογική
Κλινικό tip:
Ο συνδυασμός οριακής Β12 με αυξημένο MCV
αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα πραγματικής ανεπάρκειας.
10d. Ψευδώς φυσιολογική Β12 – Πότε μας ξεγελά η εξέταση
Η μέτρηση της ολικής βιταμίνης Β12 δεν αντικατοπτρίζει πάντα
την πραγματική βιολογική της δραστικότητα.
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η τιμή εμφανίζεται φυσιολογική ή ακόμη και υψηλή,
ενώ σε κυτταρικό επίπεδο υπάρχει λειτουργική ανεπάρκεια.
Οι συχνότεροι λόγοι είναι:
Λήψη πρόσφατου συμπληρώματος (ανεβάζει τεχνητά την τιμή ορού)
Διαταραχή μεταφοράς της Β12 (πρόβλημα στις πρωτεΐνες δέσμευσης)
Ηπατική νόσος (απελευθέρωση αποθηκευμένης Β12 στο αίμα)
Φλεγμονώδεις ή νεοπλασματικές καταστάσεις
Κλινική παγίδα:
Ασθενής με Β12 350–400 pg/mL και έντονα νευρολογικά συμπτώματα
δεν αποκλείεται να έχει λειτουργική έλλειψη.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο έλεγχος MMA
είναι καθοριστικός.
Το μεθυλμαλονικό οξύ (MMA) αυξάνεται όταν η Β12
δεν συμμετέχει σωστά στον κυτταρικό μεταβολισμό,
ακόμη κι αν η τιμή στο αίμα φαίνεται «καλή».
Η διάγνωση δεν είναι αριθμός.
Είναι συνδυασμός: συμπτωμάτων + αιματολογικής εικόνας + μεταβολικών δεικτών.
Η θεραπεία εξαρτάται από την αιτία, τη βαρύτητα
και την παρουσία νευρολογικών συμπτωμάτων.
Από του στόματος (χάπια):
Κατάλληλα σε ήπια/μέτρια έλλειψη και όταν η απορρόφηση είναι λειτουργική.
Συνήθως απαιτούνται υψηλές δόσεις (π.χ. 1000–2000 μg ημερησίως).
Ενέσιμη Β12:
Προτιμάται σε σοβαρή έλλειψη, νευρολογικά συμπτώματα,
κακοήθη αναιμία ή δυσαπορρόφηση.
Παρακάμπτει στομάχι και έντερο.
Ήπια έλλειψη: συχνά επαρκούν τα χάπια
Σοβαρή έλλειψη (<150–200 pg/mL): συχνά αρχική ενέσιμη αγωγή
Νευρολογικά συμπτώματα: δεν καθυστερούμε θεραπεία
Στόχος:
Δεν αρκεί να “ανέβει η Β12 στο χαρτί”.
Πρέπει να βελτιωθούν συμπτώματα, MCV
και — όταν χρειάζεται — MMA.
12
Βιταμίνη Β12 σε εγκυμοσύνη, vegan & ειδικές ομάδες
Η επάρκεια βιταμίνης Β12 είναι ιδιαίτερα κρίσιμη
σε περιόδους αυξημένων αναγκών
ή μειωμένης απορρόφησης.
Σε αυτές τις ομάδες,
ακόμη και οριακές τιμές μπορεί να έχουν
κλινική σημασία.
Εγκυμοσύνη & θηλασμός: χαμηλή Β12 συνδέεται με διαταραχές ανάπτυξης του νευρικού συστήματος του εμβρύου
Vegan/vegetarian: χωρίς εμπλουτισμένα τρόφιμα ή συμπλήρωμα, η ανεπάρκεια είναι θέμα χρόνου
Ηλικιωμένοι: συχνή ατροφική γαστρίτιδα και μειωμένη παραγωγή γαστρικού οξέος
Μετά από βαριατρική επέμβαση: συχνά απαιτείται δια βίου παρακολούθηση και υποκατάσταση
Γιατί η Β12 πέφτει με την ηλικία:
Μετά τα 50 έτη, μειώνεται η παραγωγή γαστρικού οξέος και intrinsic factor,
με αποτέλεσμα η Β12 από τις τροφές να μην αποδεσμεύεται και να μην απορροφάται,
ακόμη και με «καλή διατροφή».
Κλινική πρακτική:
Σε αυτές τις ομάδες,
δεν περιμένουμε «πολύ χαμηλή» Β12 για να παρέμβουμε —
η πρόληψη είναι ασφαλέστερη από την αντιμετώπιση νευρολογικής βλάβης.
13
Παρενέργειες & ασφάλεια βιταμίνης Β12
Η βιταμίνη Β12 θεωρείται ιδιαίτερα ασφαλής,
ακόμη και σε υψηλές δόσεις.
Σπάνια ήπια γαστρεντερική δυσφορία
Πολύ σπάνια αλλεργική αντίδραση σε ενέσιμη μορφή
Ακμή ή δερματικά εξανθήματα σε πολύ υψηλές δόσεις
Κλινικό δεδομένο:
Η Β12 είναι υδατοδιαλυτή.
Το πλεόνασμα αποβάλλεται στα ούρα.
Δεν υπάρχει καθορισμένο τοξικό όριο.
Ωστόσο, επίμονη πολύ υψηλή Β12 χωρίς συμπληρώματα
πρέπει να διερευνάται ιατρικά,
καθώς μπορεί να αποτελεί δείκτη υποκείμενης νόσου.
14
Παρακολούθηση και μακροχρόνια διαχείριση
Η θεραπεία της ανεπάρκειας βιταμίνης Β12 δεν τελειώνει όταν «ανέβει» η τιμή στο αίμα.
Στόχος είναι η σταθερή επάρκεια στους ιστούς
και η πρόληψη υποτροπών,
ιδιαίτερα σε άτομα με δυσαπορρόφηση.
Επανέλεγχος: 4–8 εβδομάδες μετά την έναρξη θεραπείας
Μακροχρόνιο πλάνο: σε κακοήθη αναιμία, ατροφική γαστρίτιδα ή μετά από βαριατρική
Σε λειτουργική έλλειψη,
η ολική Β12 μπορεί να φαίνεται φυσιολογική,
ενώ η MMA ή η ομοκυστεΐνη παραμένουν αυξημένες.
Σε αυτές τις περιπτώσεις,
η παρακολούθηση δεν βασίζεται μόνο στην τιμή ορού,
αλλά και στη κλινική εικόνα.
Σημαντικό:
Ασθενείς με κακοήθη αναιμία ή βαριά δυσαπορρόφηση
χρειάζονται δια βίου θεραπεία,
όχι απλώς έναν αρχικό κύκλο.
15
Συχνές ερωτήσεις (FAQ)
Η Β12 μπορεί να είναι χαμηλή με φυσιολογική γενική αίματος;
Ναι. Τα νευρολογικά συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν πριν εμφανιστεί αναιμία ή αυξημένο MCV.
Πόσο γρήγορα βελτιώνονται τα συμπτώματα;
Η κόπωση συνήθως βελτιώνεται σε εβδομάδες, ενώ τα νευρολογικά μπορεί να χρειαστούν μήνες και μερικές φορές δεν αναστρέφονται πλήρως.
Μπορώ να πάρω Β12 χωρίς εξετάσεις;
Σε ήπια, μη ειδικά συμπτώματα μπορεί να γίνει δοκιμαστική λήψη, αλλά σε μούδιασμα, αστάθεια ή αναιμία απαιτείται εργαστηριακός έλεγχος.
Η Β12 μπορεί να είναι φυσιολογική στο αίμα αλλά χαμηλή στους ιστούς;
Ναι, σε λειτουργική ανεπάρκεια η ολική Β12 μπορεί να είναι φυσιολογική ενώ το MMA ή η ομοκυστεΐνη είναι αυξημένα.
Πότε χρειάζεται έλεγχος MMA ή ομοκυστεΐνης;
Όταν η Β12 είναι 200–300 pg/mL ή υπάρχουν νευρολογικά συμπτώματα χωρίς σαφή αιματολογική αναιμία.
Η μετφορμίνη μπορεί να ρίξει τη Β12;
Ναι, η χρόνια λήψη μετφορμίνης μειώνει την απορρόφηση της Β12 και αυξάνει τον κίνδυνο ανεπάρκειας.
Τα αντιόξινα και οι PPIs επηρεάζουν τη Β12;
Ναι, μειώνουν το γαστρικό οξύ που απαιτείται για την αποδέσμευση της Β12 από τις τροφές.
Μπορεί η έλλειψη Β12 να προκαλέσει κατάθλιψη ή άγχος;
Ναι, η Β12 είναι απαραίτητη για τη σύνθεση νευροδιαβιβαστών και η έλλειψή της σχετίζεται με ψυχιατρικά συμπτώματα.
Η έλλειψη Β12 μπορεί να μιμηθεί σκλήρυνση κατά πλάκας;
Ναι, μπορεί να προκαλέσει παρόμοια νευρολογικά συμπτώματα και πρέπει πάντα να αποκλείεται εργαστηριακά.
Μπορεί η Β12 να επηρεάσει τη γονιμότητα;
Ναι, η ανεπάρκεια σχετίζεται με διαταραχές ωορρηξίας και σπερματογένεσης μέσω διαταραχής του DNA.
Αν πάρω Β12, θα διορθωθεί πάντα η αναιμία;
Ναι, αν η αιτία είναι η έλλειψη Β12 και η απορρόφηση είναι επαρκής ή δίνεται με ενέσεις.
16
Κλείστε Ραντεβού
Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας.
Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.
Κλείστε εύκολα εξέταση Βιταμίνης Β12 ή δείτε τον πλήρη κατάλογο:
Από το 2004 προσφέρουμε διαγνωστικές υπηρεσίες υψηλού επιπέδου με εξελιγμένο ιατρικό εξοπλισμό
και αφοσιωμένο προσωπικό. Δέσμευσή μας είναι η αξιοπιστία, η άμεση και ανθρώπινη φροντίδα σε κάθε ασθενή.
