Αντιβιοτικά: Πλήρης Οδηγός για Σωστή Χρήση, Παρενέργειες, Αντοχή και Καλλιέργειες

1Τι είναι τα αντιβιοτικά

Τα αντιβιοτικά είναι φάρμακα που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση λοιμώξεων από βακτήρια. Μπορούν είτε να σκοτώσουν τα βακτήρια είτε να εμποδίσουν την ανάπτυξή τους, ώστε το ανοσοποιητικό σύστημα να μπορέσει να ελέγξει τη λοίμωξη. Δεν έχουν δράση στους ιούς, γι’ αυτό δεν θεραπεύουν το κοινό κρυολόγημα, τη γρίπη ή τις περισσότερες ιογενείς λοιμώξεις του αναπνευστικού.

Ο όρος «αντιβίωση» χρησιμοποιείται συχνά στην καθημερινή γλώσσα, αλλά το σωστότερο είναι να μιλάμε για συγκεκριμένο αντιβιοτικό, συγκεκριμένη λοίμωξη και συγκεκριμένη ένδειξη. Δεν υπάρχει ένα αντιβιοτικό που να είναι κατάλληλο για όλα τα μικρόβια και όλες τις λοιμώξεις. Άλλο φάρμακο μπορεί να χρειάζεται μια ουρολοίμωξη, άλλο μια πνευμονία, άλλο ένα τραύμα και άλλο μια στρεπτοκοκκική φαρυγγίτιδα.

Για ασθενείς που θέλουν να καταλάβουν ειδικά πότε χρειάζονται εργαστηριακές εξετάσεις γύρω από μια αντιβιοτική αγωγή, υπάρχει και ο αναλυτικός οδηγός Αντιβιοτικά και Εξετάσεις Αίματος. Το παρόν άρθρο λειτουργεί ως γενικός οδηγός για τα αντιβιοτικά: τι είναι, πότε χρειάζονται, πώς λαμβάνονται σωστά, ποιες παρενέργειες θέλουν προσοχή και πώς βοηθούν οι καλλιέργειες.

2Πώς δρουν τα αντιβιοτικά στα βακτήρια

Τα αντιβιοτικά δρουν σε συγκεκριμένες δομές ή λειτουργίες των βακτηρίων. Ορισμένα παρεμβαίνουν στο κυτταρικό τοίχωμα, άλλα στην παραγωγή πρωτεϊνών, άλλα στο DNA και άλλα σε μεταβολικές οδούς που είναι απαραίτητες για την επιβίωση του μικροβίου. Αυτός είναι ο λόγος που τα αντιβιοτικά δεν δρουν στους ιούς.

Για παράδειγμα, οι πενικιλίνες και οι κεφαλοσπορίνες επηρεάζουν τη σύνθεση του κυτταρικού τοιχώματος. Οι τετρακυκλίνες και οι μακρολίδες παρεμβαίνουν στην πρωτεϊνοσύνθεση. Οι φθοροκινολόνες επηρεάζουν ένζυμα που σχετίζονται με το βακτηριακό DNA. Γι’ αυτό κάθε κατηγορία έχει διαφορετικό φάσμα δράσης, διαφορετικές ενδείξεις και διαφορετικά σημεία προσοχής.

Το φάσμα ενός αντιβιοτικού μπορεί να είναι στενό ή ευρύ. Ένα στενού φάσματος αντιβιοτικό στοχεύει πιο συγκεκριμένα μικρόβια, ενώ ένα ευρέος φάσματος καλύπτει περισσότερες κατηγορίες βακτηρίων. Το ευρύ φάσμα δεν είναι πάντα καλύτερο. Όταν υπάρχει δυνατότητα, προτιμάται στοχευμένη θεραπεία, γιατί μειώνει την άσκοπη διαταραχή της φυσιολογικής μικροχλωρίδας και περιορίζει την πίεση για ανάπτυξη αντοχής.

Η επιλογή δεν γίνεται μόνο από το όνομα του μικροβίου. Σημασία έχει το σημείο της λοίμωξης, η βαρύτητα, η νεφρική και ηπατική λειτουργία, οι αλλεργίες, η εγκυμοσύνη, η ηλικία, τα άλλα φάρμακα και, όταν υπάρχει διαθέσιμο, το αντιβιόγραμμα.

3Πότε χρειάζονται αντιβιοτικά

Τα αντιβιοτικά χρειάζονται όταν υπάρχει αποδεδειγμένη ή ισχυρά πιθανολογούμενη βακτηριακή λοίμωξη. Αυτό μπορεί να προκύπτει από την κλινική εικόνα, από εξετάσεις αίματος, από καλλιέργεια, από αντιβιόγραμμα ή από συνδυασμό αυτών. Σε ορισμένες βαριές λοιμώξεις, ο γιατρός μπορεί να ξεκινήσει άμεσα εμπειρική αγωγή και να ζητήσει παράλληλα εξετάσεις.

Συχνές καταστάσεις όπου μπορεί να χρειαστεί αντιβιοτικό είναι η βακτηριακή πνευμονία, η στρεπτοκοκκική αμυγδαλίτιδα, ορισμένες ουρολοιμώξεις, πυώδεις δερματικές λοιμώξεις, αποστήματα μετά από παροχέτευση όταν υπάρχει ένδειξη, βακτηριακές επιπλοκές και σοβαρές συστηματικές λοιμώξεις.

Σε υποτροπιάζουσες ή επιπλεγμένες λοιμώξεις, η καλλιέργεια αποκτά μεγαλύτερη σημασία. Για παράδειγμα, σε επαναλαμβανόμενες ουρολοιμώξεις, η καλλιέργεια ούρων βοηθά να φανεί ποιο μικρόβιο υπάρχει και ποια φάρμακα είναι πιθανότερο να δράσουν.

4Πότε δεν χρειάζονται αντιβιοτικά

Τα αντιβιοτικά δεν χρειάζονται στις περισσότερες ιογενείς λοιμώξεις. Το απλό κρυολόγημα, η γρίπη, πολλές περιπτώσεις βρογχίτιδας, η λαρυγγίτιδα και πολλές φαρυγγίτιδες είναι ιογενείς. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το αντιβιοτικό δεν μειώνει ουσιαστικά τη διάρκεια της ίωσης, δεν προλαμβάνει αξιόπιστα επιπλοκές και μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες.

Ένα συχνό λάθος είναι η λήψη αντιβιοτικού επειδή «ο πυρετός ανέβηκε». Ο πυρετός είναι σύμπτωμα και όχι διάγνωση. Μπορεί να υπάρχει σε ιώσεις, βακτηριακές λοιμώξεις, αυτοάνοσα, φλεγμονές ή άλλες καταστάσεις.

Άλλο λάθος είναι η χρήση αντιβιοτικού «για να μην κατέβει στο στήθος» ή «για να προλάβουμε». Η προληπτική χρήση έχει θέση μόνο σε πολύ συγκεκριμένες ιατρικές καταστάσεις, όχι για κάθε ίωση ή κάθε βήχα.

5Κύριες κατηγορίες αντιβιοτικών

Τα αντιβιοτικά χωρίζονται σε κατηγορίες ανάλογα με τη χημική τους δομή και τον τρόπο δράσης. Η κατηγορία βοηθά τον γιατρό να γνωρίζει ποια μικρόβια καλύπτει ένα φάρμακο, ποιες παρενέργειες είναι πιο πιθανές, ποιες αλληλεπιδράσεις πρέπει να ελεγχθούν και αν χρειάζεται προσαρμογή σε νεφρική ή ηπατική δυσλειτουργία.

Οι βασικές κατηγορίες περιλαμβάνουν πενικιλίνες, κεφαλοσπορίνες, μακρολίδες, τετρακυκλίνες, φθοροκινολόνες, σουλφοναμίδες, νιτροφουραντοΐνη, φωσφομυκίνη και άλλα φάρμακα με πιο ειδικές ενδείξεις. Δεν είναι όλες οι κατηγορίες κατάλληλες για εξωνοσοκομειακή χρήση, ούτε όλες είναι κατάλληλες για κάθε ηλικία ή κάθε ασθενή.

Στο site υπάρχουν ξεχωριστοί οδηγοί για συχνά αντιβιοτικά όπως Augmentin, Amoxil / αμοξικιλλίνη, Ospen / πενικιλίνη V, Zinadol, Ceftoral / κεφιξίμη, Rocephin / κεφτριαξόνη, Furolin / νιτροφουραντοΐνη, Bactrimel / Septrin, φωσφομυκίνη, Ciproxin, Tavanic, Avelox, Vibramycin και Minocin.

6Πενικιλίνες, κεφαλοσπορίνες και β-λακτάμες

Οι πενικιλίνες και οι κεφαλοσπορίνες ανήκουν στις β-λακτάμες, μια μεγάλη και πολύ σημαντική οικογένεια αντιβιοτικών. Δρουν κυρίως στο κυτταρικό τοίχωμα των βακτηρίων και χρησιμοποιούνται συχνά σε λοιμώξεις αναπνευστικού, ΩΡΛ, ουροποιητικού, δέρματος και άλλες καταστάσεις, πάντα με βάση την ένδειξη.

Η αμοξικιλλίνη είναι ένα από τα πιο γνωστά αντιβιοτικά αυτής της ομάδας. Ο συνδυασμός αμοξικιλλίνης με κλαβουλανικό οξύ χρησιμοποιείται σε αρκετές κοινές λοιμώξεις, αλλά δεν είναι κατάλληλος για κάθε περίπτωση. Για αναλυτική ενημέρωση δείτε τους οδηγούς Amoxil / Αμοξικιλλίνη και Augmentin.

Η πενικιλίνη V, όπως στον οδηγό Ospen / Πενικιλίνη V, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για στρεπτοκοκκικές λοιμώξεις όταν υπάρχει κατάλληλη ένδειξη. Σε πονόλαιμο, όμως, δεν πρέπει να δίνεται αντιβιοτικό χωρίς αξιολόγηση, γιατί οι περισσότερες φαρυγγίτιδες είναι ιογενείς.

Οι κεφαλοσπορίνες έχουν διαφορετικές γενιές και διαφορετικές χρήσεις. Η κεφουροξίμη παρουσιάζεται στον οδηγό Zinadol, η κεφιξίμη στον οδηγό Ceftoral / Κεφιξίμη, ενώ η κεφτριαξόνη στον οδηγό Rocephin / Κεφτριαξόνη. Η χρήση τους πρέπει να συνδέεται με σαφή ιατρική ένδειξη και όχι με την ιδέα ότι μια κεφαλοσπορίνη είναι πάντα «πιο δυνατή».

7Μακρολίδες, τετρακυκλίνες και κινολόνες

Οι μακρολίδες, οι τετρακυκλίνες και οι φθοροκινολόνες είναι διαφορετικές κατηγορίες με ξεχωριστές χρήσεις και σημεία προσοχής. Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως «εναλλακτικές για όλα», επειδή κάθε μία έχει δικούς της περιορισμούς, παρενέργειες και αλληλεπιδράσεις.

Οι τετρακυκλίνες, όπως η δοξυκυκλίνη και η μινοκυκλίνη, χρησιμοποιούνται σε ειδικές ενδείξεις, όπως ορισμένες δερματολογικές καταστάσεις, άτυπες λοιμώξεις ή άλλες περιπτώσεις που κρίνει ο γιατρός. Θέλουν προσοχή με τον ήλιο, με γαλακτοκομικά ή μέταλλα που επηρεάζουν την απορρόφηση και με την κύηση ή την παιδική ηλικία. Δείτε τους οδηγούς Vibramycin / δοξυκυκλίνη και Minocin / μινοκυκλίνη.

Οι φθοροκινολόνες, όπως η σιπροφλοξασίνη, η λεβοφλοξασίνη και η μοξιφλοξασίνη, έχουν σημαντική αντιμικροβιακή δράση αλλά απαιτούν προσεκτική χρήση. Μπορεί να σχετίζονται με τενοντοπάθεια, παράταση QT, νευρολογικές ενοχλήσεις, αλληλεπιδράσεις και ανάγκη προσαρμογής ανάλογα με τη νεφρική λειτουργία. Για περισσότερα, δείτε Ciproxin, Tavanic και Avelox.

Οι μακρολίδες χρησιμοποιούνται σε ορισμένες λοιμώξεις αναπνευστικού και σε περιπτώσεις όπου χρειάζεται διαφορετική κάλυψη ή υπάρχει αλλεργία σε β-λακτάμες. Θέλουν προσοχή σε αλληλεπιδράσεις και στο καρδιολογικό ιστορικό, ειδικά όταν υπάρχει κίνδυνος παράτασης QT ή λήψη άλλων φαρμάκων που επηρεάζουν τον καρδιακό ρυθμό.

8Ουρολοιμώξεις, φωσφομυκίνη και καλλιέργεια ούρων

Οι ουρολοιμώξεις είναι από τις πιο συχνές αιτίες χρήσης αντιβιοτικών. Η απλή κυστίτιδα μπορεί να αντιμετωπιστεί με διαφορετικό τρόπο από μια εμπύρετη ουρολοίμωξη ή μια υποτροπιάζουσα λοίμωξη. Γι’ αυτό η απόφαση δεν πρέπει να βασίζεται μόνο στο κάψιμο στην ούρηση.

Η γενική ούρων μπορεί να δείξει λευκά αιμοσφαίρια, νιτρώδη, ερυθρά, βακτήρια ή άλλα ευρήματα που στηρίζουν την υποψία ουρολοίμωξης. Η καλλιέργεια ούρων όμως είναι αυτή που δείχνει αν αναπτύσσεται μικρόβιο, ποιο είναι και σε ποια αντιβιοτικά είναι ευαίσθητο ή ανθεκτικό.

Για ουρολοιμώξεις υπάρχουν ειδικοί οδηγοί όπως η φωσφομυκίνη, το Furolin / νιτροφουραντοΐνη και το Bactrimel / Septrin. Αυτά τα φάρμακα δεν είναι εναλλάξιμα για κάθε περίπτωση. Η επιλογή εξαρτάται από το ιστορικό, τη νεφρική λειτουργία, την εγκυμοσύνη, το φύλο, τις υποτροπές, το αντιβιόγραμμα και τη βαρύτητα της λοίμωξης.

Σε άνδρες, εγκύους, υποτροπές, πυρετό, πόνο στη μέση, νεφρική νόσο ή αποτυχία προηγούμενης αγωγής, η καλλιέργεια και η ιατρική αξιολόγηση έχουν μεγαλύτερη σημασία. Ειδική προσοχή χρειάζεται όταν η καλλιέργεια δείχνει μικρόβια όπως εντερόκοκκο ή Proteus, όταν υπάρχουν πολλές αποικίες ή όταν το δείγμα μπορεί να έχει επιμολυνθεί.

9Πονόλαιμος, αναπνευστικό και αντιβίωση

Ο πονόλαιμος και οι λοιμώξεις του αναπνευστικού είναι από τις πιο συχνές καταστάσεις όπου ζητείται αντιβιοτικό, ενώ πολλές φορές δεν χρειάζεται. Οι περισσότερες φαρυγγίτιδες είναι ιογενείς. Το ίδιο ισχύει για πολλά επεισόδια βήχα, καταρροής και βραχνάδας. Η παρουσία βλέννας ή η αλλαγή χρώματος των εκκρίσεων δεν αποδεικνύει πάντα βακτηριακή λοίμωξη.

Όταν υπάρχει υποψία στρεπτοκοκκικής φαρυγγίτιδας, μπορεί να βοηθήσει το strep test ή η καλλιέργεια φαρυγγικού. Δείτε αναλυτικά τον οδηγό Strep test vs καλλιέργεια φαρυγγικού. Η εξέταση έχει αξία γιατί βοηθά να δοθεί αντιβιοτικό όταν πραγματικά χρειάζεται και να αποφευχθεί όταν ο πονόλαιμος είναι ιογενής.

Σε στρεπτοκοκκική φαρυγγίτιδα, ο γιατρός μπορεί να επιλέξει συγκεκριμένο αντιβιοτικό όπως πενικιλίνη V, αμοξικιλλίνη ή άλλη αγωγή ανάλογα με την περίπτωση. Για σχετική ενημέρωση δείτε και τον οδηγό Ospen / Πενικιλίνη V.

Σε λοιμώξεις του κατώτερου αναπνευστικού, όπως υποψία πνευμονίας, η απόφαση είναι πιο σύνθετη. Η κλινική εξέταση, ο κορεσμός, η ακρόαση, η ηλικία, τα χρόνια νοσήματα, η διάρκεια πυρετού και οι απεικονιστικές εξετάσεις μπορεί να έχουν μεγαλύτερη σημασία από μια απλή CRP.

10Καλλιέργεια και αντιβιόγραμμα πριν την αγωγή

Η καλλιέργεια είναι η εξέταση που αναζητά την ανάπτυξη μικροβίου σε συγκεκριμένο δείγμα, όπως ούρα, φαρυγγικό επίχρισμα, πτύελα, τραύμα ή άλλο υλικό. Όταν απομονωθεί παθογόνο βακτήριο, μπορεί να γίνει αντιβιόγραμμα, δηλαδή έλεγχος ευαισθησίας του συγκεκριμένου μικροβίου σε διάφορα αντιβιοτικά.

Η μεγαλύτερη αξία της καλλιέργειας υπάρχει όταν το δείγμα λαμβάνεται πριν ξεκινήσει αντιβιοτικό, εφόσον αυτό είναι ασφαλές. Αν ο ασθενής έχει ήδη πάρει αντιβιοτικό, μπορεί να μειωθεί η ανάπτυξη μικροβίων και το αποτέλεσμα να είναι ψευδώς αρνητικό ή δυσκολότερο στην ερμηνεία.

Το αντιβιόγραμμα δεν είναι απλή λίστα από φάρμακα. Δείχνει ποια αντιβιοτικά είναι πιθανότερο να δράσουν στο συγκεκριμένο μικρόβιο, αλλά η τελική επιλογή εξαρτάται από τη θέση της λοίμωξης, τη δόση, την απορρόφηση, τη νεφρική λειτουργία, τις αλλεργίες, την κύηση και τις αλληλεπιδράσεις.

Σε υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις, λοιμώξεις τραύματος, αποτυχία προηγούμενης αγωγής ή υποψία ανθεκτικού μικροβίου, η καλλιέργεια δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ο τρόπος να φύγουμε από την τυφλή αγωγή και να πλησιάσουμε σε στοχευμένη θεραπεία.

11CRP, γενική αίματος και εξετάσεις πριν από αντιβιοτικά

Οι εξετάσεις αίματος μπορούν να βοηθήσουν στην εκτίμηση μιας λοίμωξης, αλλά δεν αποφασίζουν μόνες τους αν χρειάζεται αντιβίωση. Η γενική αίματος δείχνει λευκά αιμοσφαίρια, ουδετερόφιλα, λεμφοκύτταρα, αιμοπετάλια και αιμοσφαιρίνη. Η CRP δείχνει ενεργή φλεγμονή. Η προκαλσιτονίνη μπορεί να βοηθήσει σε επιλεγμένες περιπτώσεις πιθανής σοβαρής βακτηριακής λοίμωξης.

Η υψηλή CRP δεν σημαίνει αυτόματα ότι χρειάζεται αντιβιοτικό. Μπορεί να αυξηθεί σε βακτηριακές λοιμώξεις, αλλά και σε ιώσεις, αυτοάνοσα, τραύμα, χειρουργείο ή άλλες φλεγμονώδεις καταστάσεις. Αντίστοιχα, τα αυξημένα λευκά μπορεί να σχετίζονται με λοίμωξη, στρες, φάρμακα ή άλλη αιτία.

Ο νεφρικός και ηπατικός έλεγχος είναι σημαντικοί σε επιλεγμένους ασθενείς. Η κρεατινίνη και το eGFR βοηθούν όταν ένα αντιβιοτικό χρειάζεται προσαρμογή δόσης ή όταν υπάρχει χρόνια νεφρική νόσος. Οι τρανσαμινάσες, η γ-GT και η ALP έχουν σημασία όταν υπάρχει ιστορικό ήπατος, παρατεταμένη αγωγή ή συμπτώματα ηπατικής επιβάρυνσης. Δείτε επίσης τον οδηγό Τρανσαμινάσες, γ-GT & ALP.

12Πώς να παίρνετε σωστά τα αντιβιοτικά

Η σωστή λήψη είναι καθοριστική για την επιτυχία της θεραπείας. Το αντιβιοτικό πρέπει να λαμβάνεται στη δόση, στη συχνότητα και για τη διάρκεια που έχει οριστεί. Η ακανόνιστη λήψη μπορεί να οδηγήσει σε ανεπαρκή επίπεδα φαρμάκου, αποτυχία αγωγής και αυξημένη πιθανότητα αντοχής.

Ο ασθενής πρέπει να γνωρίζει αν το φάρμακο λαμβάνεται με φαγητό ή με άδειο στομάχι, αν χρειάζεται νερό, αν πρέπει να αποφεύγονται γαλακτοκομικά, αντιόξινα, σίδηρος, ασβέστιο ή ψευδάργυρος και αν υπάρχουν οδηγίες για φύλαξη. Ορισμένα παιδιατρικά σιρόπια χρειάζονται ψυγείο μετά την ανασύσταση, ενώ άλλα όχι.

Δεν πρέπει να μοιράζεστε αντιβιοτικά με συγγενείς ή φίλους. Δεν πρέπει να χρησιμοποιείτε παλιό αντιβιοτικό που περίσσεψε. Δεν πρέπει να αλλάζετε τη δόση επειδή «σας φαίνεται πολλή» ή να σταματάτε επειδή «νιώθετε καλύτερα», εκτός αν ο γιατρός δώσει διαφορετική οδηγία.

13Δόση, διάρκεια και ξεχασμένη δόση

Η δόση ενός αντιβιοτικού εξαρτάται από το φάρμακο, τη λοίμωξη, την ηλικία, το βάρος, τη νεφρική λειτουργία, την ηπατική λειτουργία και τη βαρύτητα της κατάστασης. Σε παιδιά, η δοσολογία συχνά υπολογίζεται σε mg ανά κιλό σωματικού βάρους, γι’ αυτό είναι λάθος να δίνεται δόση «στο περίπου» ή με βάση μόνο την ηλικία. Για γενική ενημέρωση δείτε τον οδηγό Δοσολογία Φαρμάκων στα Παιδιά.

Η διάρκεια της αγωγής δεν είναι ίδια για όλες τις λοιμώξεις. Κάποιες αγωγές είναι σύντομες, άλλες χρειάζονται περισσότερες ημέρες, και άλλες απαιτούν ειδική παρακολούθηση. Η διάρκεια πρέπει να ακολουθεί την οδηγία του γιατρού για τη συγκεκριμένη λοίμωξη.

Αν ξεχαστεί μία δόση, συνήθως λαμβάνεται όταν το θυμηθεί ο ασθενής, εκτός αν πλησιάζει η ώρα της επόμενης. Δεν πρέπει να λαμβάνεται διπλή δόση χωρίς οδηγία. Αν χάνονται επανειλημμένα δόσεις, πρέπει να ενημερωθεί ο γιατρός.

14Παρενέργειες αντιβιοτικών

Τα αντιβιοτικά μπορεί να προκαλέσουν παρενέργειες. Οι πιο συχνές είναι ναυτία, διάρροια, κοιλιακή ενόχληση, μεταλλική γεύση, πονοκέφαλος, εξάνθημα, κνησμός, μυκητιάσεις και διαταραχή της φυσιολογικής χλωρίδας. Πολλές είναι ήπιες, αλλά ορισμένες χρειάζονται άμεση εκτίμηση.

Αλλεργική αντίδραση μπορεί να εμφανιστεί με εξάνθημα, κνίδωση, πρήξιμο χειλιών ή προσώπου, δύσπνοια, συριγμό ή λιποθυμική τάση. Αυτά τα συμπτώματα απαιτούν άμεση επικοινωνία με γιατρό ή επείγουσα αντιμετώπιση, ανάλογα με τη βαρύτητα.

Σοβαρή διάρροια, ιδιαίτερα αν είναι υδαρής, επίμονη, με αίμα ή συνοδεύεται από κοιλιακό πόνο και πυρετό, πρέπει να αξιολογείται. Δεν πρέπει να λαμβάνονται αντιδιαρροϊκά ή άλλα φάρμακα χωρίς καθοδήγηση.

Ορισμένες κατηγορίες έχουν ειδικές παρενέργειες. Οι φθοροκινολόνες μπορεί να σχετίζονται με τενοντοπάθεια ή νευρολογικά συμπτώματα. Οι τετρακυκλίνες μπορεί να προκαλέσουν φωτοευαισθησία. Ορισμένα φάρμακα μπορεί να επηρεάσουν ήπαρ, νεφρά ή καρδιακό ρυθμό σε ειδικούς ασθενείς.

15Αλληλεπιδράσεις με φάρμακα, γάλα, αλκοόλ και συμπληρώματα

Τα αντιβιοτικά μπορεί να αλληλεπιδράσουν με άλλα φάρμακα, τρόφιμα ή συμπληρώματα. Ο ασθενής πρέπει να ενημερώνει τον γιατρό και τον φαρμακοποιό για όλα τα φάρμακα που λαμβάνει, ακόμη και αν θεωρεί ότι είναι «απλά» ή «φυτικά». Σημασία έχουν τα αντιπηκτικά, τα αντιαρρυθμικά, τα αντιεπιληπτικά, τα αντιδιαβητικά, τα αντικαταθλιπτικά, τα ανοσοκατασταλτικά και πολλά άλλα.

Το γάλα, το ασβέστιο, ο σίδηρος, ο ψευδάργυρος και τα αντιόξινα μπορούν να μειώσουν την απορρόφηση ορισμένων αντιβιοτικών, κυρίως τετρακυκλινών και κινολονών. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα αντιβιοτικά επηρεάζονται με τον ίδιο τρόπο, αλλά ο ασθενής πρέπει να ακολουθεί τις οδηγίες για χρονική απόσταση.

Το αλκοόλ καλό είναι να αποφεύγεται κατά τη διάρκεια λοίμωξης και θεραπείας, επειδή μπορεί να επιβαρύνει τον οργανισμό, το ήπαρ και την ανάρρωση. Σε ορισμένα φάρμακα, όπως μετρονιδαζόλη ή τινιδαζόλη, η αποφυγή αλκοόλ είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Τα προβιοτικά μπορεί να βοηθήσουν σε ορισμένους ασθενείς με γαστρεντερικές ενοχλήσεις, αλλά δεν αντικαθιστούν την ιατρική οδηγία. Αν ληφθούν, συνήθως χρειάζεται χρονική απόσταση από το αντιβιοτικό. Σε ανοσοκατασταλμένους ασθενείς, η χρήση τους πρέπει να συζητείται με γιατρό.

16Αλλεργίες, αντενδείξεις και ειδικές ομάδες

Οι αλλεργίες στα αντιβιοτικά χρειάζονται σοβαρή αλλά και ακριβή καταγραφή. Δεν αρκεί να αναφέρεται «είμαι αλλεργικός σε όλες τις αντιβιώσεις». Χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιο φάρμακο προκάλεσε αντίδραση, τι είδους αντίδραση ήταν, πόσο γρήγορα εμφανίστηκε, αν χρειάστηκε νοσοκομείο και αν έχει δοθεί ξανά παρόμοιο φάρμακο χωρίς πρόβλημα.

Η εγκυμοσύνη και ο θηλασμός είναι ειδικές καταστάσεις. Ορισμένα αντιβιοτικά θεωρούνται πιο κατάλληλα, ενώ άλλα αποφεύγονται. Η επιλογή εξαρτάται από το τρίμηνο, το είδος της λοίμωξης, το μικρόβιο, την καλλιέργεια και την ασφάλεια για μητέρα και έμβρυο.

Σε νεφρική νόσο, ηλικιωμένους ή αφυδάτωση, πολλά φάρμακα χρειάζονται προσοχή στη δόση. Σε ηπατική νόσο, χρειάζεται προσοχή σε φάρμακα που μεταβολίζονται ή μπορεί να επηρεάσουν το ήπαρ. Σε ανοσοκαταστολή, η εικόνα της λοίμωξης μπορεί να είναι πιο άτυπη και οι καλλιέργειες να έχουν μεγαλύτερη αξία.

Άλλες ομάδες που χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή είναι ασθενείς με ιστορικό σοβαρής αλλεργίας, καρδιακές αρρυθμίες, παράταση QT, μυασθένεια, επιληψία, μεταμόσχευση, καρκίνο, χρόνια λήψη κορτικοστεροειδών ή βιολογικών παραγόντων.

17Αντιβιοτικά σε παιδιά και ηλικιωμένους

Στα παιδιά, το αντιβιοτικό πρέπει να δίνεται μόνο με σαφή παιδιατρική οδηγία. Η δόση συνήθως βασίζεται στο βάρος και όχι μόνο στην ηλικία. Η χρήση κουταλιού κουζίνας είναι λάθος, γιατί δεν δίνει ακριβή ποσότητα. Προτιμάται δοσομετρική σύριγγα ή ειδικό δοσομετρικό μέσο.

Τα παιδιατρικά σιρόπια χρειάζονται σωστή ανασύσταση, καλή ανακίνηση πριν από κάθε δόση και φύλαξη όπως αναγράφεται στις οδηγίες. Ο γονέας πρέπει να γνωρίζει πόσα ml δίνονται, κάθε πόσες ώρες, για πόσες ημέρες και τι πρέπει να κάνει αν το παιδί κάνει εμετό μετά τη δόση.

Στους ηλικιωμένους, η προσοχή αφορά κυρίως τη νεφρική λειτουργία, την πολυφαρμακία και την άτυπη εμφάνιση λοιμώξεων. Ένας ηλικιωμένος μπορεί να έχει λοίμωξη με σύγχυση, αδυναμία ή πτώση, χωρίς εντυπωσιακό πυρετό. Από την άλλη, μια θετική καλλιέργεια χωρίς συμπτώματα δεν σημαίνει πάντα ότι χρειάζεται αντιβίωση.

Ηλικιωμένοι που λαμβάνουν πολλά φάρμακα, αντιπηκτικά, αντιαρρυθμικά, διουρητικά ή φάρμακα για διαβήτη χρειάζονται προσεκτικό έλεγχο αλληλεπιδράσεων. Η νεφρική λειτουργία με κρεατινίνη και eGFR μπορεί να καθορίσει τη δόση ή την επιλογή του αντιβιοτικού.

18Αντοχή στα αντιβιοτικά και ορθολογική χρήση

Η μικροβιακή αντοχή είναι η ικανότητα των βακτηρίων να επιβιώνουν παρά την παρουσία αντιβιοτικών που παλαιότερα ήταν αποτελεσματικά. Δεν «συνηθίζει» ο οργανισμός του ανθρώπου το αντιβιοτικό. Τα μικρόβια είναι αυτά που αποκτούν μηχανισμούς αντοχής.

Η αντοχή ευνοείται από την άσκοπη χρήση αντιβιοτικών, τη λήψη για ιογενείς λοιμώξεις, την πρόωρη διακοπή χωρίς οδηγία, την υποδοσολογία, την επαναλαμβανόμενη εμπειρική χρήση χωρίς καλλιέργεια και τη μετάδοση ανθεκτικών στελεχών σε κοινότητα και νοσοκομεία.

Η ορθολογική χρήση σημαίνει ότι το αντιβιοτικό δίνεται όταν χρειάζεται, στη σωστή δόση, για τη σωστή διάρκεια και με όσο γίνεται πιο στοχευμένη επιλογή. Όταν υπάρχει καλλιέργεια και αντιβιόγραμμα, ο γιατρός μπορεί να αποφύγει άσκοπα ευρέος φάσματος φάρμακα και να επιλέξει πιο κατάλληλη αγωγή.

Η πρόληψη λοιμώξεων μειώνει και την ανάγκη για αντιβιοτικά. Υγιεινή χεριών, σωστή φροντίδα τραυμάτων, εμβολιασμοί, ασφαλής χρήση φαρμάκων και έγκαιρη ιατρική εκτίμηση βοηθούν να περιοριστεί η κατανάλωση χωρίς να κινδυνεύει ο ασθενής.

19Τι κάνουμε όταν δεν υπάρχει βελτίωση

Αν δεν υπάρχει βελτίωση με αντιβιοτικό, δεν σημαίνει αυτόματα ότι χρειάζεται πιο δυνατό φάρμακο. Μπορεί η λοίμωξη να είναι ιογενής, η διάγνωση να είναι διαφορετική, το μικρόβιο να είναι ανθεκτικό, η δόση να μην είναι κατάλληλη, η διάρκεια να μην επαρκεί, να μην απορροφάται σωστά το φάρμακο ή να υπάρχει εστία που χρειάζεται παροχέτευση.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, το σωστό βήμα είναι η ιατρική επανεκτίμηση. Μπορεί να χρειαστεί καλλιέργεια, αντιβιόγραμμα, γενική αίματος, CRP, νεφρικός ή ηπατικός έλεγχος, απεικονιστικός έλεγχος ή αλλαγή διάγνωσης. Η τυφλή αλλαγή αντιβιοτικού χωρίς ερώτημα συχνά οδηγεί σε νέα αποτυχία.

Κάποιες λοιμώξεις χρειάζονται 24–48 ώρες για να δείξουν βελτίωση, αλλά αν ο ασθενής χειροτερεύει, έχει επίμονο υψηλό πυρετό, δύσπνοια, σύγχυση, αφυδάτωση, έντονο πόνο ή νέα συμπτώματα, χρειάζεται άμεση επικοινωνία με γιατρό.

Αν έχει ήδη ξεκινήσει αντιβιοτικό και χρειάζεται καλλιέργεια, πρέπει να ενημερωθεί το εργαστήριο. Η πληροφορία αυτή βοηθά στην ερμηνεία του αποτελέσματος, ειδικά αν η καλλιέργεια βγει αρνητική παρά την παρουσία συμπτωμάτων.

20Συχνά λάθη που πρέπει να αποφεύγετε

Το πιο συχνό λάθος είναι η λήψη αντιβιοτικού χωρίς ιατρική οδηγία. Συχνά ο ασθενής παίρνει φάρμακο που περίσσεψε από παλιά συνταγή ή που του πρότεινε συγγενής. Αυτό είναι επικίνδυνο, γιατί τα ίδια συμπτώματα δεν σημαίνουν την ίδια λοίμωξη και το ίδιο μικρόβιο.

Δεύτερο λάθος είναι η διακοπή της αγωγής χωρίς οδηγία μόλις υπάρξει βελτίωση. Αν ο γιατρός έχει δώσει συγκεκριμένη διάρκεια, πρέπει να τηρείται ή να τροποποιείται μόνο μετά από επικοινωνία. Αντίστοιχα, λάθος είναι και η παράταση της αγωγής χωρίς επανεκτίμηση επειδή «έμειναν χάπια».

Τρίτο λάθος είναι η καλλιέργεια αφού έχει ήδη ξεκινήσει αντιβιοτικό, χωρίς να ενημερωθεί ο γιατρός ή το εργαστήριο. Τέταρτο λάθος είναι η επιλογή αντιβιοτικού από το αντιβιόγραμμα χωρίς ιατρική ερμηνεία. Πέμπτο λάθος είναι η αγνόηση αλλεργιών, νεφρικής λειτουργίας, ηπατικού ιστορικού και αλληλεπιδράσεων.

21Συχνές ερωτήσεις

22Τι να θυμάστε, ραντεβού και βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

Ενημέρωση για εξετάσεις, φάρμακα και οδηγούς υγείας

Λάβετε σύντομες, ιατρικά επιμελημένες ενημερώσεις για εργαστηριακές εξετάσεις, σωστή προετοιμασία, φάρμακα, συχνές παρενέργειες και νέα άρθρα του Μικροβιολογικού Εργαστηρίου Λαμίας.

Email για λήψη ενημέρωσης*

Η ενημέρωση είναι εκπαιδευτική και δεν υποκαθιστά την ιατρική αξιολόγηση, την οδηγία του θεράποντος ιατρού ή του φαρμακοποιού.

Βιβλιογραφία

Επιστημονική επιμέλεια άρθρου

Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος

Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος Απόφοιτος Ιατρικής Σχολής Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Υπεύθυνος ιατρικής επιμέλειας περιεχομένου

Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας Έσλιν 19, Λαμία 35100

Επικοινωνία με το εργαστήριο

Σταθερό: +30 22310 66841

Κινητό: +30 6972 860905

Κλήση WhatsApp Viber Messenger

Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30