Βενζοδιαζεπίνες: Ποιες Είναι, Πότε Χρησιμοποιούνται και Πότε Θέλουν Προσοχή

1Τι είναι οι βενζοδιαζεπίνες

Οι βενζοδιαζεπίνες είναι κατηγορία φαρμάκων που δρουν στο κεντρικό νευρικό σύστημα και μειώνουν τη νευρική υπερδιέγερση. Μπορούν να έχουν αγχολυτική δράση, να προκαλέσουν ηρεμία ή υπνηλία, να χαλαρώσουν τους μύες και να βοηθήσουν σε ορισμένες σπασμωδικές καταστάσεις. Για αυτό χρησιμοποιούνται σε διαφορετικά ιατρικά πλαίσια: έντονο άγχος, κρίσεις πανικού, αγχώδης αϋπνία, μυϊκός σπασμός, επιληπτικές ενδείξεις, προεγχειρητική καταστολή ή στέρηση αλκοόλ υπό επίβλεψη.

Η λέξη «ηρεμιστικό» είναι εύκολη για τον ασθενή, αλλά μπορεί να είναι παραπλανητική. Δεν είναι όλα τα ηρεμιστικά βενζοδιαζεπίνες και δεν έχουν όλα την ίδια ασφάλεια. Η υδροξυζίνη στο Atarax, για παράδειγμα, είναι κατασταλτικό αντιισταμινικό και όχι βενζοδιαζεπίνη. Αντίθετα, αλπραζολάμη, βρωμαζεπάμη, λοραζεπάμη, διαζεπάμη, κλοραζεπάτη, χλωροδιαζεποξείδιο και κλοναζεπάμη ανήκουν στην οικογένεια των βενζοδιαζεπινών.

Το κεντρικό θέμα με αυτή την κατηγορία δεν είναι μόνο αν «πιάνει» γρήγορα. Είναι αν χρησιμοποιείται για σωστή ένδειξη, στη σωστή δόση, για σωστή διάρκεια και με ασφαλές σχέδιο διακοπής. Η γρήγορη ανακούφιση μπορεί να είναι χρήσιμη όταν υπάρχει πραγματική ανάγκη, αλλά μπορεί να οδηγήσει και σε εξάρτηση, επαναλαμβανόμενη λήψη χωρίς επανεκτίμηση ή επικίνδυνους συνδυασμούς με αλκοόλ και άλλα κατασταλτικά.

2Πώς δρουν στον εγκέφαλο

Οι βενζοδιαζεπίνες ενισχύουν τη δράση του GABA, ενός βασικού ανασταλτικού νευροδιαβιβαστή. Με απλά λόγια, βοηθούν το νευρικό σύστημα να «φρενάρει» την υπερδιέγερση. Αυτό εξηγεί γιατί μπορούν να μειώσουν γρήγορα το έντονο άγχος, τη σωματική ένταση, τον τρόμο, την ανησυχία ή την αϋπνία που σχετίζεται με άγχος.

Η ίδια δράση όμως εξηγεί και τους κινδύνους. Όταν μειώνεται η εγρήγορση, μπορεί να επηρεαστούν η συγκέντρωση, τα αντανακλαστικά, η μνήμη, η ισορροπία και η αναπνοή. Ο ασθενής μπορεί να νιώθει «ήρεμος», αλλά ταυτόχρονα να έχει πιο αργή αντίδραση στην οδήγηση, μεγαλύτερο κίνδυνο παραπατήματος ή λιγότερη ικανότητα να αντιληφθεί πόσο κατασταλμένος είναι.

Η φαρμακολογική δράση δεν σημαίνει ότι οι βενζοδιαζεπίνες θεραπεύουν την αιτία του άγχους. Μπορούν να μειώσουν συμπτώματα, αλλά το άγχος μπορεί να σχετίζεται με ψυχοπιεστικούς παράγοντες, διαταραχή πανικού, κατάθλιψη, υπερθυρεοειδισμό, αναιμία, υπογλυκαιμία, καρδιολογικό πρόβλημα, χρήση καφεΐνης, αλκοόλ ή άλλων ουσιών. Για αυτό η χρήση τους πρέπει να εντάσσεται σε συνολική ιατρική αξιολόγηση.

3Ποιες δραστικές ουσίες ανήκουν στην κατηγορία

Στην πράξη ο ασθενής θυμάται συχνά το εμπορικό όνομα, όχι τη δραστική ουσία. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει σύγχυση, επειδή διαφορετικά εμπορικά ονόματα μπορεί να ανήκουν στην ίδια οικογένεια και να έχουν παρόμοιες προφυλάξεις. Είναι σημαντικό να αναγνωρίζεται η δραστική ουσία, ειδικά όταν υπάρχουν πολλά φάρμακα, επισκέψεις σε διαφορετικούς γιατρούς ή κίνδυνος διπλής λήψης.

Συχνά παραδείγματα είναι η αλπραζολάμη στο Xanax, η βρωμαζεπάμη στο Lexotanil, η λοραζεπάμη στο Tavor, η διαζεπάμη στο Stedon, η κλοραζεπάτη στο Tranxene, το χλωροδιαζεποξείδιο στο Oasil και η κλοναζεπάμη στο Rivotril. Υπάρχουν και άλλες βενζοδιαζεπίνες, αλλά αυτές είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες στον ασθενή.

Δεν είναι σωστό να θεωρούνται όλα «ίδια χάπια». Διαφέρουν σε χρόνο έναρξης, διάρκεια δράσης, μεταβολισμό, πιθανότητα συσσώρευσης, ένδειξη και κίνδυνο στερητικών συμπτωμάτων. Η αλλαγή από ένα φάρμακο σε άλλο δεν πρέπει να γίνεται από τον ασθενή. Ακόμη και αν δύο φάρμακα ανήκουν στην ίδια κατηγορία, δεν είναι ισοδύναμα δισκίο προς δισκίο.

4Πότε χρησιμοποιούνται

Οι βενζοδιαζεπίνες χρησιμοποιούνται όταν υπάρχει συγκεκριμένος θεραπευτικός στόχος και όταν ο γιατρός κρίνει ότι το όφελος υπερτερεί του κινδύνου. Μπορεί να έχουν θέση σε οξύ έντονο άγχος, κρίσεις πανικού, προεγχειρητική αγχώδη διέγερση, αγχώδη αϋπνία, μυϊκό σπασμό, επιληπτικές καταστάσεις ή στέρηση αλκοόλ. Η ένδειξη, η διάρκεια και η παρακολούθηση διαφέρουν ανάλογα με το φάρμακο και τον ασθενή.

Δεν αποτελούν γενική λύση για κάθε στρες, στενοχώρια ή αϋπνία. Η συστηματική χρήση χωρίς επανεκτίμηση μπορεί να οδηγήσει σε ανοχή, δηλαδή ανάγκη για μεγαλύτερη δόση για το ίδιο αποτέλεσμα, και σε εξάρτηση. Επιπλέον, μπορεί να καλύψει συμπτώματα που χρειάζονται άλλη διερεύνηση, όπως αναιμία, θυρεοειδική διαταραχή, υπογλυκαιμία, αρρυθμία, κατάθλιψη ή χρήση ουσιών.

Στις χρόνιες αγχώδεις διαταραχές, συχνά χρειάζεται θεραπευτική στρατηγική που δεν βασίζεται αποκλειστικά στη βενζοδιαζεπίνη. Μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία, αλλαγές στον ύπνο, έλεγχο καφεΐνης/αλκοόλ, αντιμετώπιση σωματικών αιτιών και φαρμακευτική αγωγή διαφορετικής κατηγορίας όταν υπάρχει ένδειξη.

5Άγχος, πανικός και οξεία ένταση

Στο έντονο άγχος και στις κρίσεις πανικού, ο ασθενής συχνά ζητά γρήγορη ανακούφιση. Οι βενζοδιαζεπίνες μπορούν να μειώσουν τα σωματικά και ψυχικά συμπτώματα, όπως τρέμουλο, εσωτερική ένταση, αίσθημα επικείμενου κινδύνου, μυϊκή σύσπαση και αδυναμία χαλάρωσης. Αυτός είναι ο λόγος που παραμένουν χρήσιμες σε επιλεγμένες περιπτώσεις.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η άμεση ανακούφιση μετατρέπεται σε μόνιμη αυτοματοποιημένη λύση. Αν κάθε δυσφορία αντιμετωπίζεται με βενζοδιαζεπίνη, ο ασθενής μπορεί να χάσει την ευκαιρία να διερευνήσει την αιτία και να μάθει άλλους τρόπους αντιμετώπισης. Σε επαναλαμβανόμενες κρίσεις πανικού, για παράδειγμα, χρειάζεται συνολική αξιολόγηση και όχι μόνο περιστασιακή καταστολή.

Επίσης, δεν πρέπει να αποδίδονται όλα στο άγχος. Ταχυκαρδία, δύσπνοια, πόνος στο στήθος, τρόμος, εφίδρωση, αδυναμία και ζάλη μπορεί να εμφανιστούν σε κρίση πανικού, αλλά μπορεί να σχετίζονται και με αναιμία, θυρεοειδή, υπογλυκαιμία, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, αρρυθμία ή άλλο οργανικό αίτιο. Ο εργαστηριακός έλεγχος έχει νόημα όταν η κλινική εικόνα το απαιτεί.

6Ύπνος, αϋπνία και καταστολή

Ορισμένες βενζοδιαζεπίνες χρησιμοποιούνται για αϋπνία, ειδικά όταν η αϋπνία συνδέεται με έντονο άγχος ή οξεία ψυχική ένταση. Μπορούν να βοηθήσουν τον ασθενή να αποκοιμηθεί ή να μειώσουν τη νυχτερινή υπερένταση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είναι κατάλληλη μακροχρόνια λύση για κάθε πρόβλημα ύπνου.

Η αϋπνία μπορεί να οφείλεται σε κατάθλιψη, πόνο, υπνική άπνοια, υπερθυρεοειδισμό, καφεΐνη, αλκοόλ, νυχτερινή ούρηση, σύνδρομο ανήσυχων ποδιών, φάρμακα ή κακές συνήθειες ύπνου. Αν δεν αντιμετωπιστεί η αιτία, η βενζοδιαζεπίνη μπορεί απλώς να καλύψει προσωρινά το πρόβλημα. Με την πάροδο του χρόνου μπορεί να μειωθεί η αποτελεσματικότητα και να αυξηθεί ο κίνδυνος εξάρτησης.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στην υπνηλία της επόμενης ημέρας. Ο ασθενής μπορεί να ξυπνήσει αλλά να μην είναι πλήρως λειτουργικός. Μπορεί να έχει βραδύτερη σκέψη, μειωμένη συγκέντρωση, αστάθεια ή κίνδυνο ατυχήματος. Αυτό αφορά ιδιαίτερα φάρμακα με μεγαλύτερη διάρκεια δράσης, ηλικιωμένους και ασθενείς που λαμβάνουν και άλλα κατασταλτικά.

7Σπασμοί, μυϊκός σπασμός και στέρηση αλκοόλ

Πέρα από το άγχος και τον ύπνο, ορισμένες βενζοδιαζεπίνες έχουν θέση σε νευρολογικές ή ειδικές παθολογικές καταστάσεις. Η διαζεπάμη και η κλοναζεπάμη, για παράδειγμα, μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε σπασμωδικές καταστάσεις ή ως μέρος συγκεκριμένης νευρολογικής θεραπείας. Η διαζεπάμη μπορεί επίσης να έχει μυοχαλαρωτική δράση σε επιλεγμένες περιπτώσεις μυϊκού σπασμού.

Το χλωροδιαζεποξείδιο και άλλες μακρύτερης δράσης βενζοδιαζεπίνες μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε ελεγχόμενο ιατρικό πλαίσιο για στέρηση αλκοόλ. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάποιος πρέπει να παίρνει τέτοια φάρμακα μόνος του επειδή «έκοψε το ποτό». Η στέρηση αλκοόλ μπορεί να γίνει σοβαρή, με τρόμο, σύγχυση, υπέρταση, ταχυκαρδία, επιληπτικές κρίσεις ή παραλήρημα, και χρειάζεται ιατρική παρακολούθηση.

Σε αυτές τις ενδείξεις, οι εξετάσεις δεν γίνονται επειδή «η βενζοδιαζεπίνη χρειάζεται πάντα εξετάσεις», αλλά επειδή η υποκείμενη κατάσταση μπορεί να απαιτεί αξιολόγηση. Σε σπασμούς, σύγχυση ή στέρηση αλκοόλ μπορεί να χρειαστούν ηλεκτρολύτες, γλυκόζη, μαγνήσιο, ασβέστιο, ηπατικά ένζυμα, νεφρική λειτουργία και άλλες εξετάσεις ανάλογα με την κλινική εικόνα.

8Έναρξη δράσης και διάρκεια

Οι ασθενείς συχνά ρωτούν ποιο φάρμακο «πιάνει πιο γρήγορα» ή ποιο «κρατάει περισσότερο». Αυτές οι ερωτήσεις έχουν σημασία, αλλά δεν αρκούν για ασφαλή επιλογή. Ένα φάρμακο που δρα γρήγορα μπορεί να είναι χρήσιμο σε οξεία κρίση, αλλά μπορεί να έχει μεγαλύτερο κίνδυνο επαναλαμβανόμενης χρήσης, craving ή στερητικών συμπτωμάτων σε ορισμένους ασθενείς.

Τα φάρμακα μεγαλύτερης διάρκειας μπορεί να προσφέρουν πιο παρατεταμένη δράση, αλλά αυξάνουν τον κίνδυνο συσσώρευσης, ιδιαίτερα σε ηλικιωμένους ή σε ασθενείς με ηπατική επιβάρυνση. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε υπνηλία, αστάθεια ή σύγχυση που επιμένει περισσότερο από όσο περιμένει ο ασθενής. Δεν είναι πάντα πλεονέκτημα να «κρατάει πολύ».

Η διάρκεια δράσης επηρεάζεται από τη δραστική ουσία, τη δόση, την ηλικία, τη λειτουργία ήπατος, τα άλλα φάρμακα, το αλκοόλ και την ατομική ευαισθησία. Γι’ αυτό η επιλογή δεν πρέπει να γίνεται με βάση εμπειρίες γνωστών ή γενικές συγκρίσεις στο διαδίκτυο. Το σωστό φάρμακο για έναν ασθενή μπορεί να είναι ακατάλληλο για άλλον.

9Πίνακας σύγκρισης φαρμάκων

Ο παρακάτω πίνακας είναι εκπαιδευτικός και δεν αποτελεί οδηγό αυτοχορήγησης ή αλλαγής αγωγής. Στόχος είναι να ξεκαθαριστεί ότι τα φάρμακα της ίδιας κατηγορίας δεν είναι όλα ίδια.

10Συχνές παρενέργειες

Οι πιο συχνές παρενέργειες σχετίζονται με την καταστολή του νευρικού συστήματος. Μπορεί να εμφανιστούν υπνηλία, ζάλη, κόπωση, αστάθεια, αργή σκέψη, δυσκολία συγκέντρωσης, μειωμένα αντανακλαστικά, διαταραχή συντονισμού και μυϊκή αδυναμία. Σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να υπάρχει αίσθημα «βαριάς κεφαλής» την επόμενη ημέρα.

Μπορεί επίσης να παρουσιαστούν προβλήματα μνήμης, ιδίως αμνησία για γεγονότα μετά τη λήψη, σύγχυση, αποπροσανατολισμός ή αλλαγή συμπεριφοράς. Σε ηλικιωμένους αυτά τα συμπτώματα μπορεί να μοιάζουν με αιφνίδια γνωστική επιδείνωση ή παραλήρημα. Για αυτό κάθε νέα σύγχυση μετά από έναρξη ή αύξηση δόσης βενζοδιαζεπίνης χρειάζεται προσοχή.

Σπανιότερα μπορεί να εμφανιστούν παράδοξες αντιδράσεις, όπως διέγερση, ευερεθιστότητα, επιθετικότητα, αϋπνία ή απορρύθμιση συμπεριφοράς. Ο ασθενής ή η οικογένεια πρέπει να αναφέρουν τέτοια συμπτώματα στον γιατρό. Η απάντηση δεν είναι να αυξηθεί αυθαίρετα η δόση, αλλά να γίνει επανεκτίμηση.

11Εξάρτηση, ανοχή και κατάχρηση

Η εξάρτηση είναι ένας από τους σημαντικότερους λόγους προσοχής στις βενζοδιαζεπίνες. Μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και όταν το φάρμακο έχει ληφθεί αρχικά με ιατρική συνταγή, ιδιαίτερα όταν η χρήση γίνεται καθημερινή, παρατείνεται ή αυξάνεται χωρίς επανεκτίμηση. Η εξάρτηση δεν σημαίνει απαραίτητα «κατάχρηση» με την κοινωνική έννοια· σημαίνει ότι ο οργανισμός έχει προσαρμοστεί στο φάρμακο.

Η ανοχή σημαίνει ότι η ίδια δόση δίνει μικρότερο αποτέλεσμα με τον χρόνο. Ο ασθενής μπορεί να θεωρήσει ότι «δεν τον πιάνει» και να ζητήσει ή να πάρει μεγαλύτερη δόση. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο υπνηλίας, ατυχημάτων, εξάρτησης και δυσκολίας διακοπής. Ιδιαίτερα επικίνδυνο είναι όταν η αύξηση γίνεται μαζί με αλκοόλ, υπνωτικά ή οπιοειδή παυσίπονα.

Η κατάχρηση μπορεί να περιλαμβάνει λήψη χωρίς συνταγή, χρήση φαρμάκου άλλου ατόμου, ανάμειξη με αλκοόλ, λήψη περισσότερων δισκίων από την οδηγία ή χρήση για σκοπό διαφορετικό από την ένδειξη. Το γεγονός ότι ένα φάρμακο είναι συνταγογραφούμενο δεν το κάνει ακίνδυνο. Οι βενζοδιαζεπίνες χρειάζονται σαφή όρια χρήσης.

12Διακοπή και στερητικά συμπτώματα

Η απότομη διακοπή μετά από συστηματική χρήση μπορεί να προκαλέσει στερητικά συμπτώματα. Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν έντονο άγχος, αϋπνία, ευερεθιστότητα, τρόμο, εφίδρωση, ταχυκαρδία, ναυτία, αίσθημα απορρύθμισης, υπερευαισθησία σε ήχους ή φως και, σε σοβαρές περιπτώσεις, σπασμούς. Ο κίνδυνος εξαρτάται από τη διάρκεια χρήσης, τη δόση, τη δραστική ουσία και το ιστορικό του ασθενούς.

Το rebound άγχος είναι συχνή παγίδα. Ο ασθενής σταματά το φάρμακο, εμφανίζει χειρότερο άγχος ή αϋπνία και θεωρεί ότι «χρειάζεται οπωσδήποτε» τη βενζοδιαζεπίνη. Μερικές φορές αυτό είναι στερητικό φαινόμενο και όχι απαραίτητα επιστροφή της αρχικής νόσου. Η διάκριση χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση.

Η διακοπή πρέπει να γίνεται με εξατομικευμένο σχέδιο. Δεν υπάρχει ένα πρόγραμμα που ταιριάζει σε όλους. Σε άλλον ασθενή μπορεί να χρειάζεται πιο γρήγορη μείωση, σε άλλον πιο αργή, ανάλογα με τη διάρκεια λήψης, το φάρμακο, τα συμπτώματα, την ηλικία, τη συννοσηρότητα και τον κίνδυνο στέρησης. Ο ασθενής δεν πρέπει να κόβει απότομα τη βενζοδιαζεπίνη επειδή ένιωσε καλύτερα.

13Αλκοόλ και επικίνδυνοι συνδυασμοί

Ο συνδυασμός βενζοδιαζεπινών με αλκοόλ είναι από τους πιο σημαντικούς κινδύνους. Και τα δύο καταστέλλουν το κεντρικό νευρικό σύστημα. Μαζί μπορούν να προκαλέσουν πολύ μεγαλύτερη υπνηλία, σύγχυση, απώλεια συντονισμού, πτώσεις, ατυχήματα, επικίνδυνη συμπεριφορά, βαθιά καταστολή και σε ευάλωτους ασθενείς αναπνευστική καταστολή.

Η επικινδυνότητα δεν αφορά μόνο τη μεγάλη ποσότητα αλκοόλ. Ακόμη και μικρότερη ποσότητα μπορεί να έχει απρόβλεπτη επίδραση, ειδικά σε ηλικιωμένους, άτομα με ηπατικό πρόβλημα, υπνική άπνοια, χρόνια αναπνευστική νόσο ή συγχορήγηση άλλων φαρμάκων. Η φράση «ήπια λίγο» δεν εγγυάται ασφάλεια όταν υπάρχει βενζοδιαζεπίνη.

Επικίνδυνοι συνδυασμοί είναι επίσης τα οπιοειδή παυσίπονα, τα υπνωτικά, ορισμένα αντιισταμινικά, αντιψυχωσικά, μυοχαλαρωτικά, γκαμπαπεντινοειδή και άλλα φάρμακα που προκαλούν υπνηλία. Ο ασθενής πρέπει να ενημερώνει τον γιατρό και το φαρμακοποιό για όλα τα φάρμακα, ακόμη και για όσα θεωρεί «απλά» ή περιστασιακά.

14Οδήγηση, εργασία και μηχανήματα

Οι βενζοδιαζεπίνες μπορούν να επηρεάσουν την ικανότητα οδήγησης και χειρισμού μηχανημάτων. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η εμφανής υπνηλία. Μπορεί να υπάρχουν μειωμένα αντανακλαστικά, βραδύτερη λήψη αποφάσεων, μειωμένη συγκέντρωση, αστάθεια ή διαταραχή συντονισμού χωρίς ο ασθενής να το αντιλαμβάνεται πλήρως.

Η πρώτη λήψη, η αύξηση δόσης, η αλλαγή φαρμάκου, η συγχορήγηση με άλλα κατασταλτικά και η λήψη τη νύχτα μπορεί να επηρεάσουν την επόμενη ημέρα. Ο ασθενής δεν πρέπει να θεωρεί ότι είναι ασφαλής επειδή «το παίρνει χρόνια». Με την ηλικία, την αλλαγή φαρμάκων ή την ηπατική/νεφρική επιβάρυνση, η ίδια αγωγή μπορεί να γίνει πιο κατασταλτική.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε επαγγέλματα που απαιτούν εγρήγορση: οδήγηση, χειρισμός μηχανημάτων, εργασία σε ύψος, εργασίες με κίνδυνο τραυματισμού, φύλαξη, νυχτερινή εργασία ή φροντίδα ευάλωτων ατόμων. Η ασφαλής καθημερινότητα είναι βασικό μέρος της θεραπευτικής απόφασης.

15Ηλικιωμένοι, πτώσεις και σύγχυση

Στους ηλικιωμένους, οι βενζοδιαζεπίνες χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή. Η αυξημένη ευαισθησία στο φάρμακο, ο πιο αργός μεταβολισμός ορισμένων δραστικών ουσιών, η πολυφαρμακία και οι συννοσηρότητες αυξάνουν τον κίνδυνο υπνηλίας, σύγχυσης, παραληρήματος, πτώσεων και καταγμάτων. Ένα φάρμακο που ήταν ανεκτό στα 50 μπορεί να μην είναι το ίδιο ασφαλές στα 75.

Οι πτώσεις είναι σημαντικό κλινικό πρόβλημα. Μπορεί να συμβούν τη νύχτα όταν ο ασθενής σηκώνεται για τουαλέτα, το πρωί με υπολειμματική υπνηλία ή μετά από συνδυασμό με αντιυπερτασικά, διουρητικά, υπνωτικά ή αλκοόλ. Η πτώση δεν είναι απλώς «ατύχημα»· μπορεί να οδηγήσει σε κάταγμα ισχίου, νοσηλεία και απώλεια ανεξαρτησίας.

Η σύγχυση σε ηλικιωμένο που λαμβάνει βενζοδιαζεπίνη δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα σε άνοια. Μπορεί να σχετίζεται με φάρμακο, λοίμωξη, αφυδάτωση, υπονατριαιμία, υπογλυκαιμία, νεφρική δυσλειτουργία ή άλλο οξύ πρόβλημα. Γι’ αυτό η εργαστηριακή αξιολόγηση μπορεί να είναι σημαντική όταν εμφανίζονται νέα συμπτώματα.

16Αναπνευστική καταστολή και υπνική άπνοια

Η αναπνευστική καταστολή είναι σοβαρός κίνδυνος, ιδιαίτερα όταν οι βενζοδιαζεπίνες συνδυάζονται με αλκοόλ, οπιοειδή ή άλλα ισχυρά κατασταλτικά. Σε υγιή άτομα σε μικρές δόσεις ο κίνδυνος μπορεί να είναι μικρότερος, αλλά αυξάνεται σημαντικά σε ευάλωτους ασθενείς. Η ασφάλεια δεν πρέπει να εκτιμάται μόνο από το όνομα του φαρμάκου, αλλά από το συνολικό προφίλ κινδύνου.

Μεγάλη προσοχή χρειάζεται σε άτομα με χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, υπνική άπνοια, παχυσαρκία με υποαερισμό, σοβαρή καρδιοαναπνευστική νόσο ή ιστορικό χαμηλού κορεσμού. Η βενζοδιαζεπίνη μπορεί να επιδεινώσει την υποτονία των αεραγωγών ή να μειώσει την εγρήγορση που χρειάζεται για φυσιολογική αναπνευστική απάντηση.

Σε επείγουσες καταστάσεις, η αξιολόγηση δεν περιορίζεται σε εξετάσεις αίματος. Μπορεί να χρειαστούν οξυμετρία, αέρια αίματος, ηλεκτροκαρδιογράφημα, έλεγχος επιπέδου συνείδησης και παρακολούθηση σε κατάλληλο περιβάλλον. Στο εξωτερικό ιατρείο ή στο εργαστήριο, ο ρόλος είναι κυρίως η αναγνώριση επικίνδυνων συμπτωμάτων και η άμεση παραπομπή όταν χρειάζεται.

17Ήπαρ, νεφρά και πολυφαρμακία

Πολλές βενζοδιαζεπίνες μεταβολίζονται στο ήπαρ. Σε ηπατική νόσο, μεγάλη ηλικία ή συγχορήγηση φαρμάκων που επηρεάζουν τον μεταβολισμό, η δράση μπορεί να παραταθεί ή να γίνει πιο έντονη. Αυτό αφορά ιδιαίτερα φάρμακα με ενεργούς μεταβολίτες και μεγαλύτερη διάρκεια δράσης, όπως η διαζεπάμη, η κλοραζεπάτη και το χλωροδιαζεποξείδιο.

Η νεφρική λειτουργία έχει σημασία κυρίως στη συνολική ασφάλεια του ασθενούς και στην πολυφαρμακία. Πολλοί ηλικιωμένοι λαμβάνουν αντιυπερτασικά, διουρητικά, αντιδιαβητικά, αντικαταθλιπτικά, αναλγητικά, αντιισταμινικά ή υπνωτικά. Ακόμη και αν η βενζοδιαζεπίνη δεν απαιτεί ειδική «μέτρηση επιπέδων» στο αίμα, η γενική κατάσταση του οργανισμού επηρεάζει τον κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών.

Η πολυφαρμακία είναι συχνή αιτία προβλημάτων. Ένας ασθενής μπορεί να παίρνει βενζοδιαζεπίνη, αντιισταμινικό για αλλεργία, παυσίπονο με οπιοειδές, μυοχαλαρωτικό και αλκοόλ «λίγο το βράδυ». Ο συνδυασμός μπορεί να είναι πολύ πιο επικίνδυνος από κάθε παράγοντα μόνος του. Για αυτό η πλήρης λίστα φαρμάκων είναι απαραίτητη.

18Εξετάσεις αίματος και εργαστηριακή παρακολούθηση

Οι βενζοδιαζεπίνες δεν χρειάζονται συνήθως ειδική μέτρηση επιπέδων στο αίμα στην καθημερινή κλινική πράξη. Δεν υπάρχει, δηλαδή, ένα τυπικό «πακέτο εξετάσεων για Xanax» ή «πακέτο εξετάσεων για Lexotanil» που πρέπει να γίνεται σε όλους. Η εργαστηριακή παρακολούθηση έχει νόημα όταν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου, συμπτώματα ή ανάγκη διαφορικής διάγνωσης.

Σε ασθενή με κόπωση, ζάλη, σύγχυση, αστάθεια, αϋπνία, ταχυκαρδία ή έντονο άγχος, οι εξετάσεις μπορεί να βοηθήσουν να αποκλειστούν οργανικά αίτια. Σε χρόνια χρήση, ηλικιωμένους, ιστορικό αλκοόλ, ηπατική νόσο, πολυφαρμακία ή υποψία μεταβολικής διαταραχής, μπορεί να ζητηθούν γενική αίματος, ηπατικά ένζυμα, γ-GT, χολερυθρίνη, κρεατινίνη/eGFR, ηλεκτρολύτες, γλυκόζη και θυρεοειδικός έλεγχος.

Η σωστή ενημέρωση του εργαστηρίου βοηθά στην ερμηνεία. Ο ασθενής πρέπει να αναφέρει ποια φάρμακα λαμβάνει, αν έχει αλλάξει πρόσφατα δόση, αν υπάρχει αλκοόλ, αν λαμβάνει υπνωτικά, οπιοειδή, αντικαταθλιπτικά, αντιισταμινικά ή αντιεπιληπτικά. Η πληροφορία δεν σημαίνει ότι η βενζοδιαζεπίνη «χαλάει» απαραίτητα τις εξετάσεις· βοηθά όμως να αξιολογηθεί σωστά το κλινικό πλαίσιο.

19Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση

Άμεση ιατρική επικοινωνία χρειάζεται όταν υπάρχει δυσκολία αφύπνισης, έντονη υπνηλία, δύσπνοια, κυάνωση, σύγχυση, λιποθυμία, πτώση, τραυματισμός, παράδοξη διέγερση, επιθετικότητα, σπασμός ή υποψία υπερδοσολογίας. Ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος αν υπάρχει συνδυασμός με αλκοόλ, οπιοειδή, υπνωτικά ή άλλα κατασταλτικά.

Ιατρική αξιολόγηση χρειάζεται επίσης όταν ο ασθενής παίρνει βενζοδιαζεπίνη συστηματικά και θέλει να τη διακόψει, όταν χρειάζεται όλο και μεγαλύτερη δόση, όταν εμφανίζονται στερητικά συμπτώματα ή όταν το άγχος επιδεινώνεται παρά τη χρήση. Αυτά μπορεί να υποδηλώνουν ανοχή, εξάρτηση ή ανάγκη διαφορετικής θεραπευτικής προσέγγισης.

Σε συμπτώματα όπως πόνος στο στήθος, νευρολογικό έλλειμμα, σοβαρή δύσπνοια, παρατεταμένη ταχυκαρδία, πυρετός με σύγχυση, υπογλυκαιμία, αφυδάτωση ή απώλεια συνείδησης, η κατάσταση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως «απλό άγχος». Χρειάζεται άμεση εκτίμηση, γιατί μπορεί να υπάρχει σοβαρό οργανικό αίτιο.

20Συχνές ερωτήσεις

21Τι να θυμάστε

Οι βενζοδιαζεπίνες είναι αποτελεσματικά φάρμακα όταν χρησιμοποιούνται σωστά, αλλά δεν είναι απλά «ηρεμιστικά» για ελεύθερη ή μακροχρόνια χρήση χωρίς επανεκτίμηση. Μπορούν να μειώσουν γρήγορα το άγχος, την υπερένταση, την αγχώδη αϋπνία, τον μυϊκό σπασμό ή ορισμένες σπασμωδικές καταστάσεις, αλλά η ίδια δράση μπορεί να προκαλέσει υπνηλία, αστάθεια, μειωμένα αντανακλαστικά και ατυχήματα.

Τα μεγαλύτερα σημεία προσοχής είναι η εξάρτηση, η ανοχή, η απότομη διακοπή, το αλκοόλ, τα οπιοειδή, η οδήγηση, οι ηλικιωμένοι, οι πτώσεις και η αναπνευστική καταστολή. Η αλλαγή φαρμάκου, η αύξηση δόσης ή η διακοπή δεν πρέπει να γίνεται χωρίς ιατρική οδηγία. Το ότι ένα φάρμακο βοήθησε κάποιον γνωστό δεν σημαίνει ότι είναι κατάλληλο ή ασφαλές για άλλον ασθενή.

Οι εξετάσεις αίματος δεν είναι ίδιες για όλους. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις μπορεί να έχουν σημασία η γενική αίματος, ηπατικά ένζυμα, γ-GT, χολερυθρίνη, κρεατινίνη/eGFR, ηλεκτρολύτες, γλυκόζη και θυρεοειδικός έλεγχος. Ο στόχος δεν είναι να «μετρηθεί» πάντα η βενζοδιαζεπίνη, αλλά να αξιολογηθεί ο ασθενής συνολικά και να αποκλειστούν οργανικά αίτια που μιμούνται ή επιδεινώνουν το άγχος, την κόπωση, τη ζάλη και τη σύγχυση.

22Κλείστε Ραντεβού και Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία