Σίδηρος Αίματος (Fe): Φυσιολογικές Τιμές, Χαμηλός και Υψηλός Σίδηρος Ορού

1Τι είναι ο σίδηρος αίματος

Ο σίδηρος αίματος, που συχνά αναγράφεται στο αποτέλεσμα ως Fe, serum iron ή σίδηρος ορού, είναι η ποσότητα σιδήρου που βρίσκεται στο υγρό μέρος του αίματος τη στιγμή της αιμοληψίας. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του κυκλοφορούντος σιδήρου είναι δεσμευμένο στην τρανσφερρίνη, την πρωτεΐνη που μεταφέρει τον σίδηρο στους ιστούς και κυρίως στον μυελό των οστών για την παραγωγή αιμοσφαιρίνης.

Ο οργανισμός δεν διατηρεί όλο τον σίδηρο στο αίμα. Μεγάλη ποσότητα βρίσκεται στην αιμοσφαιρίνη των ερυθρών αιμοσφαιρίων, ενώ ένα άλλο τμήμα αποθηκεύεται κυρίως ως φερριτίνη. Αυτό εξηγεί γιατί ο σίδηρος ορού είναι μόνο ένα κομμάτι του συνολικού μεταβολισμού του σιδήρου και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν «μέτρηση όλων των αποθηκών».

2Τι μετρά η εξέταση και τι δεν δείχνει

Η εξέταση μετρά τον κυκλοφορούντα σίδηρο. Δεν μετρά άμεσα τη συνολική ποσότητα σιδήρου που έχει αποθηκευτεί στο σώμα και δεν μπορεί μόνη της να απαντήσει με ασφάλεια αν υπάρχει σιδηροπενία, υπερφόρτωση σιδήρου ή κάποια συγκεκριμένη αιτία αναιμίας.

Χρησιμοποιείται κυρίως ως μέρος ενός ευρύτερου εργαστηριακού ελέγχου όταν υπάρχει υποψία:

• σιδηροπενίας ή σιδηροπενικής αναιμίας,
• αναιμίας χρόνιας νόσου / φλεγμονής,
• διαταραχής απορρόφησης ή χρόνιων απωλειών αίματος,
• υπερφόρτωσης σιδήρου,
• ανάγκης παρακολούθησης μετά από θεραπεία με σίδηρο, όταν ο θεράπων ιατρός κρίνει ότι η συγκεκριμένη μέτρηση είναι χρήσιμη.

Ένα συχνό λάθος είναι να θεωρούμε ότι «χαμηλός σίδηρος = σιδηροπενία» ή ότι «υψηλός σίδηρος = αιμοχρωμάτωση». Και τα δύο συμπεράσματα μπορεί να είναι λανθασμένα όταν βασίζονται σε μία μόνο εξέταση.

3Φυσιολογικές τιμές σιδήρου ανά ηλικία και φύλο

Δεν υπάρχει μία μοναδική «φυσιολογική τιμή» σιδήρου που να ισχύει για όλα τα εργαστήρια. Τα όρια αναφοράς εξαρτώνται από τη μέθοδο μέτρησης, τον αναλυτή, την ηλικία και το φύλο. Για αυτό η σωστή σύγκριση γίνεται πάντοτε με το εύρος που αναγράφεται δίπλα στο δικό σας αποτέλεσμα.

Ως ενδεικτικό εκπαιδευτικό παράδειγμα, συναντώνται συχνά εύρη της ακόλουθης τάξης μεγέθους:

Τι σημαίνει «οριακά» χαμηλός ή υψηλός σίδηρος;

Μια τιμή ελάχιστα έξω από το εύρος αναφοράς δεν έχει την ίδια βαρύτητα με μια σταθερή και σαφή απόκλιση που συνοδεύεται από αντίστοιχες μεταβολές σε φερριτίνη, TIBC και TSAT. Η απόφαση για επανάληψη ή περαιτέρω έλεγχο εξαρτάται από το ιστορικό, τα συμπτώματα, τη γενική αίματος και το αν το δείγμα λήφθηκε υπό συγκρίσιμες συνθήκες.

4Χαμηλός σίδηρος αίματος: τι σημαίνει

Χαμηλός σίδηρος αίματος σημαίνει ότι κατά τη συγκεκριμένη αιμοληψία η ποσότητα του κυκλοφορούντος σιδήρου ήταν χαμηλότερη από το εύρος αναφοράς. Αυτό μπορεί να συμβαίνει σε πραγματική έλλειψη σιδήρου, αλλά μπορεί επίσης να παρατηρηθεί σε φλεγμονή, λοίμωξη ή χρόνια νόσο, ακόμη και όταν οι αποθήκες δεν είναι πλήρως εξαντλημένες.

Συχνές καταστάσεις που μπορεί να συνδέονται με χαμηλό σίδηρο είναι:

• χρόνια απώλεια αίματος, όπως έντονη έμμηνος ρύση ή γαστρεντερική απώλεια,
• ανεπαρκής πρόσληψη σιδήρου σε συνδυασμό με αυξημένες ανάγκες,
• δυσαπορρόφηση, όπως μπορεί να συμβεί σε κοιλιοκάκη ή άλλες παθήσεις του εντέρου,
• εγκυμοσύνη, ανάπτυξη και άλλες περίοδοι αυξημένων αναγκών,
• φλεγμονή ή χρόνια νόσος, όπου ο σίδηρος μπορεί να παραμένει στις αποθήκες αλλά να κυκλοφορεί λιγότερο στο αίμα,
• χρόνια νεφρική νόσος ή άλλα συστηματικά νοσήματα.

Χαμηλός σίδηρος αλλά φυσιολογική αιμοσφαιρίνη

Είναι δυνατό να υπάρχει διαταραχή του σιδήρου πριν εμφανιστεί αναιμία. Από την άλλη πλευρά, ένας μόνο χαμηλός σίδηρος δεν αρκεί για να χαρακτηρίσει κάποιον ως σιδηροπενικό. Η φερριτίνη και ο κορεσμός τρανσφερρίνης είναι ιδιαίτερα χρήσιμοι για να αποσαφηνιστεί η εικόνα.

Χαμηλός σίδηρος με φυσιολογική ή υψηλή φερριτίνη

Το μοτίβο αυτό μπορεί να εμφανιστεί όταν υπάρχει φλεγμονή. Η φερριτίνη μπορεί να παραμένει φυσιολογική ή να αυξάνεται επειδή συμπεριφέρεται και ως πρωτεΐνη οξείας φάσης, ενώ ο διαθέσιμος σίδηρος και ο TSAT μπορεί να είναι χαμηλοί. Σε τέτοιες περιπτώσεις είναι χρήσιμη η συνεκτίμηση με CRP, το ιστορικό και τις υπόλοιπες εξετάσεις.

5Υψηλός σίδηρος αίματος: τι σημαίνει

Υψηλός σίδηρος αίματος ή αυξημένος σίδηρος ορού σημαίνει ότι η συγκέντρωση του κυκλοφορούντος σιδήρου ήταν πάνω από το όριο αναφοράς. Επειδή η εξέταση επηρεάζεται έντονα από τη χρονική στιγμή και από πρόσφατη λήψη σιδήρου, ένα μεμονωμένο υψηλό αποτέλεσμα δεν αρκεί για να τεθεί διάγνωση υπερφόρτωσης σιδήρου.

Πιθανές εξηγήσεις περιλαμβάνουν:

• πρόσφατη λήψη συμπληρώματος ή φαρμακευτικού σιδήρου,
• καταστάσεις υπερφόρτωσης σιδήρου, συμπεριλαμβανομένης της κληρονομικής αιμοχρωμάτωσης,
• πολλαπλές μεταγγίσεις,
• ορισμένες ηπατικές παθήσεις ή οξεία ηπατική βλάβη,
• ορισμένες αιματολογικές καταστάσεις με αυξημένη απελευθέρωση σιδήρου,
• προαναλυτικούς παράγοντες ή μη κατάλληλες συνθήκες δειγματοληψίας.

Πότε ένας υψηλός σίδηρος είναι πιο ύποπτος για υπερφόρτωση;

Η υποψία αυξάνεται όταν η αύξηση είναι επίμονη και συνδυάζεται με αυξημένο κορεσμό τρανσφερρίνης και κατάλληλη εικόνα φερριτίνης. Αντίθετα, ένας υψηλός serum iron μετά από πρόσφατη λήψη σιδήρου μπορεί να μην αντιπροσωπεύει τις συνολικές αποθήκες.

6Πώς ερμηνεύονται οι συνδυασμοί αποτελεσμάτων

Το πιο χρήσιμο μέρος του ελέγχου είναι η συνδυαστική ερμηνεία. Ο ακόλουθος πίνακας δείχνει τυπικά μοτίβα, όχι αυτόματες διαγνώσεις:

Οι πραγματικοί ασθενείς δεν ακολουθούν πάντα «τέλεια» τα παραπάνω πρότυπα. Φλεγμονή, ηπατική νόσος, θεραπεία με σίδηρο, μεταγγίσεις και συνυπάρχουσες αιματολογικές διαταραχές μπορούν να τροποποιήσουν την εικόνα.

7Σίδηρος ή φερριτίνη: ποια εξέταση είναι πιο χρήσιμη;

Οι δύο εξετάσεις απαντούν σε διαφορετικές ερωτήσεις. Ο σίδηρος ορού δείχνει τον σίδηρο που κυκλοφορεί εκείνη τη στιγμή, ενώ η φερριτίνη σχετίζεται περισσότερο με τις αποθήκες σιδήρου. Για αυτό, όταν το ερώτημα είναι αν έχουν εξαντληθεί οι αποθήκες, η φερριτίνη έχει συνήθως μεγαλύτερη διαγνωστική χρησιμότητα από έναν μεμονωμένο serum iron.

Υπάρχει όμως μία σημαντική εξαίρεση: η φερριτίνη μπορεί να αυξηθεί σε φλεγμονή, λοίμωξη, ηπατική νόσο και άλλες καταστάσεις. Έτσι, μια «φυσιολογική» ή υψηλή φερριτίνη δεν αποκλείει πάντοτε περιορισμένη διαθεσιμότητα σιδήρου, ειδικά όταν συνυπάρχει φλεγμονή.

Για ευρύτερη ανάλυση του μεταβολισμού του σιδήρου, της σιδηροπενίας και της υπερφόρτωσης, δείτε τον γενικό οδηγό για τον σίδηρο. Η παρούσα σελίδα παραμένει εστιασμένη ειδικά στην εξέταση σιδήρου αίματος και στην ερμηνεία του αποτελέσματός της.

8TIBC, τρανσφερρίνη και κορεσμός τρανσφερρίνης

Η τρανσφερρίνη είναι η κύρια πρωτεΐνη μεταφοράς του σιδήρου στο αίμα. Το TIBC εκφράζει την ολική ικανότητα δέσμευσης σιδήρου και σχετίζεται με την ποσότητα διαθέσιμης τρανσφερρίνης. Ο κορεσμός τρανσφερρίνης (TSAT) δείχνει ποιο ποσοστό των διαθέσιμων θέσεων δέσμευσης είναι ήδη φορτωμένο με σίδηρο.

Όταν ο σίδηρος και το TIBC εκφράζονται σε συμβατές μονάδες, ο TSAT υπολογίζεται πρακτικά ως:

Ο TSAT είναι ιδιαίτερα χρήσιμος επειδή συνδέει δύο μετρήσεις σε έναν δείκτη της πραγματικής διαθεσιμότητας σιδήρου. Χαμηλός TSAT μπορεί να εμφανίζεται σε σιδηροπενία αλλά και σε φλεγμονή, ενώ επίμονα αυξημένος TSAT έχει μεγαλύτερη σημασία για τη διερεύνηση υπερφόρτωσης από έναν μεμονωμένο υψηλό serum iron.

Για αναλυτική παρουσίαση του προφίλ δείτε τον οδηγό Σίδηρος – Φερριτίνη – Τρανσφερρίνη – TIBC.

9Σίδηρος, φλεγμονή και λειτουργική έλλειψη σιδήρου

Σε φλεγμονώδεις καταστάσεις ο οργανισμός αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο διακινεί τον σίδηρο. Μέρος του σιδήρου παραμένει αποθηκευμένο και η ποσότητα που κυκλοφορεί και είναι διαθέσιμη για την ερυθροποίηση μπορεί να μειώνεται. Για αυτό ένας ασθενής μπορεί να έχει χαμηλό serum iron και χαμηλό TSAT, αλλά φερριτίνη που δεν είναι χαμηλή.

Αυτό το φαινόμενο έχει ιδιαίτερη σημασία σε χρόνια φλεγμονώδη νοσήματα, λοιμώξεις, χρόνια νεφρική νόσο και άλλες χρόνιες καταστάσεις. Η ερμηνεία τότε δεν πρέπει να περιορίζεται στο «η φερριτίνη είναι φυσιολογική, άρα δεν υπάρχει πρόβλημα».

Συχνά βοηθούν:

• CRP ή άλλος δείκτης φλεγμονής,
• TSAT και TIBC / τρανσφερρίνη,
• γενική αίματος με αιμοσφαιρίνη, MCV και MCH,
• το ιστορικό και η χρονική πορεία των αποτελεσμάτων.

10Σίδηρος και αναιμία

Η σιδηροπενία είναι συχνή αιτία αναιμίας, αλλά δεν είναι κάθε αναιμία σιδηροπενική. Η γενική αίματος είναι απαραίτητη για να φανεί αν υπάρχει πραγματική πτώση της αιμοσφαιρίνης και ποια είναι η μορφολογία των ερυθρών αιμοσφαιρίων.

Σε εγκατεστημένη σιδηροπενική αναιμία συχνά παρατηρούνται χαμηλή αιμοσφαιρίνη και, σε πιο προχωρημένο στάδιο, χαμηλά MCV και MCH. Ωστόσο, η πρώιμη σιδηροπενία μπορεί να υπάρχει πριν εμφανιστούν όλες αυτές οι μεταβολές.

Αντίστροφα, μικροκυττάρωση δεν σημαίνει αυτομάτως έλλειψη σιδήρου. Για παράδειγμα, οι θαλασσαιμίες μπορούν επίσης να συνοδεύονται από χαμηλό MCV. Σε αναιμία χρόνιας νόσου ο serum iron μπορεί να είναι χαμηλός, αλλά η εικόνα της φερριτίνης και του TIBC να διαφέρει από την κλασική σιδηροπενία.

11Πότε χρειάζεται πλήρης έλεγχος σιδήρου

Σε πολλές περιπτώσεις είναι προτιμότερο να ζητηθεί προφίλ σιδήρου και όχι μόνο serum iron. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν υπάρχει αναιμία, επίμονη κόπωση με σχετικές ενδείξεις, βαριά έμμηνος ρύση, εγκυμοσύνη, χρόνια φλεγμονώδης νόσος, δυσαπορρόφηση, ιστορικό αιμορραγίας ή υποψία υπερφόρτωσης.

Ένας πλήρης εργαστηριακός έλεγχος μπορεί, ανάλογα με το κλινικό ερώτημα, να περιλαμβάνει:

• γενική αίματος,
• φερριτίνη,
• σίδηρο ορού,
• TIBC ή τρανσφερρίνη,
• TSAT,
• CRP όταν υπάρχει πιθανότητα φλεγμονής,
• άλλες εξετάσεις που επιλέγονται με βάση το ιστορικό.

Η επιλογή δεν είναι ίδια σε όλους. Για παράδειγμα, σε μια σαφή χαμηλή φερριτίνη μπορεί ήδη να υπάρχει ισχυρή ένδειξη εξαντλημένων αποθηκών, ενώ σε φλεγμονώδη κατάσταση χρειάζεται πιο σύνθετη ανάγνωση των δεικτών.

12Προετοιμασία: νηστεία, ώρα αιμοληψίας και συμπληρώματα

Η προετοιμασία έχει μεγαλύτερη σημασία στον σίδηρο ορού από ό,τι σε πολλές άλλες εξετάσεις, επειδή η τιμή παρουσιάζει σημαντική βιολογική διακύμανση.

Χρειάζεται νηστεία;

Οι οδηγίες διαφέρουν ανά εργαστήριο και ανάλογα με το αν μετράται μόνο serum iron ή πλήρες προφίλ. Συχνά προτιμάται πρωινή αιμοληψία και μπορεί να ζητηθεί νηστεία ώστε οι συνθήκες να είναι πιο τυποποιημένες. Ακολουθήστε τις οδηγίες του εργαστηρίου ή του ιατρού που ζήτησε την εξέταση.

Ποια ώρα είναι καλύτερα να γίνει;

Όταν είναι εφικτό, η λήψη πριν το μεσημέρι βοηθά στη σύγκριση αποτελεσμάτων, επειδή ο serum iron μπορεί να μεταβάλλεται μέσα στην ημέρα. Ακόμη σημαντικότερο είναι οι επαναληπτικές εξετάσεις να γίνονται σε όσο γίνεται παρόμοιες συνθήκες.

Τι γίνεται αν παίρνω σίδηρο;

Η πρόσφατη λήψη σκευάσματος μπορεί να αυξήσει σημαντικά τον serum iron και να κάνει το αποτέλεσμα δύσκολο να ερμηνευθεί. Μην διακόπτετε μόνοι σας θεραπεία. Ενημερώστε το εργαστήριο και τον θεράποντα ιατρό ώστε να σας δοθεί η κατάλληλη οδηγία για το πότε πρέπει να ληφθεί η δόση σε σχέση με την αιμοληψία.

13Τι μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα

Ο serum iron έχει αξιοσημείωτη ενδοατομική μεταβλητότητα. Για αυτό μια διαφορά ανάμεσα σε δύο μετρήσεις δεν σημαίνει πάντοτε πραγματική αλλαγή στις αποθήκες σιδήρου.

Παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν την τιμή ή την ερμηνεία είναι:

• η ώρα της ημέρας,
• πρόσφατη λήψη τροφής, ανάλογα με το πρωτόκολλο,
• πρόσφατη λήψη σκευάσματος σιδήρου,
• οξεία ή χρόνια φλεγμονή,
• ηπατική νόσος,
• πρόσφατη μετάγγιση,
• κύηση και άλλες φυσιολογικές μεταβολές,
• η κατάσταση του δείγματος και προαναλυτικά προβλήματα.

Η έντονη αιμόλυση του δείγματος μπορεί να οδηγήσει το εργαστήριο σε απόρριψη ή επιφύλαξη ως προς την αξιοπιστία του αποτελέσματος. Αυτό είναι διαφορετικό από την αιμόλυση που συμβαίνει μέσα στον οργανισμό και αποτελεί κλινική κατάσταση που χρειάζεται ξεχωριστή διερεύνηση.

Γιατί μπορεί να αλλάξει πολύ ο σίδηρος από τη μία ημέρα στην άλλη;

Ο κυκλοφορών σίδηρος ανταποκρίνεται γρήγορα σε διατροφικούς, ορμονικούς και φλεγμονώδεις παράγοντες. Για αυτό η τάση της φερριτίνης, του TSAT και της γενικής αίματος είναι συνήθως πιο χρήσιμη από το να συγκρίνουμε απομονωμένα δύο serum iron χωρίς να γνωρίζουμε τις συνθήκες λήψης.

14Σίδηρος σε γυναίκες, εγκυμοσύνη, παιδιά και εφήβους

Γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας

Η έμμηνος ρύση αποτελεί συχνή αιτία σταδιακής απώλειας σιδήρου, ιδιαίτερα όταν είναι βαριά ή παρατεταμένη. Για αυτό σε γυναίκες με κόπωση, τριχόπτωση, ωχρότητα ή σχετικό ιστορικό δεν αρκεί να εξεταστεί μόνο ο serum iron. Η φερριτίνη και η γενική αίματος είναι βασικά στοιχεία της αξιολόγησης.

Εγκυμοσύνη

Στην κύηση οι ανάγκες σε σίδηρο αυξάνονται και οι αιματολογικές παράμετροι αλλάζουν φυσιολογικά. Η παρακολούθηση βασίζεται κυρίως στη γενική αίματος και στη φερριτίνη, με συμπληρωματικούς δείκτες όταν χρειάζονται. Ο serum iron μόνος του δεν είναι κατάλληλος για να αποφασιστεί αν μια έγκυος χρειάζεται θεραπεία ή ποια δόση πρέπει να λάβει.

Παιδιά και έφηβοι

Τα όρια σιδήρου μεταβάλλονται με την ηλικία, ιδιαίτερα στη βρεφική και παιδική περίοδο. Τα παιδιά έχουν επίσης διαφορετικές ανάγκες ανά στάδιο ανάπτυξης. Σε εφήβους, ειδικά σε κορίτσια μετά την έναρξη της εμμήνου ρύσεως, η πιθανότητα σιδηροπενίας αυξάνεται όταν συνυπάρχουν αυξημένες ανάγκες, περιοριστική διατροφή ή μεγάλες απώλειες αίματος.

15Πότε χρειάζεται επανέλεγχος ή ιατρική αξιολόγηση

Ο χρόνος επανελέγχου δεν είναι ίδιος για όλους. Εξαρτάται από το αρχικό εύρημα, το αν υπάρχει αναιμία, την αιτία που διερευνάται, το αν έχει ξεκινήσει θεραπεία και το αν υπήρχε κάποιος προσωρινός παράγοντας που μπορούσε να επηρεάσει την πρώτη μέτρηση.

Επανέλεγχος μπορεί να είναι χρήσιμος όταν:

• ο serum iron είναι οριακά χαμηλός ή υψηλός αλλά οι υπόλοιπες εξετάσεις δεν συμφωνούν,
• η αιμοληψία έγινε μετά από πρόσφατη λήψη σιδήρου,
• υπήρχε οξεία λοίμωξη ή έντονη φλεγμονή,
• παρακολουθείται ανταπόκριση σε θεραπεία,
• υπάρχει επίμονη αναιμία ή μικροκυττάρωση που δεν εξηγείται.

Πιο άμεση ιατρική αξιολόγηση χρειάζεται όταν συνυπάρχουν έντονη δύσπνοια, συγκοπή, πόνος στο στήθος, ενεργός αιμορραγία, έντονη αδυναμία ή άλλο σύμπτωμα που δεν μπορεί να αποδοθεί με ασφάλεια σε «χαμηλό σίδηρο» χωρίς εξέταση.

16Συχνές ερωτήσεις

17Ραντεβού και βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία