ΣΕΛ και Θετικά Αντιφωσφολιπιδικά Αντισώματα: APS, Θρομβώσεις, Κύηση και Εξετάσεις

1Τι είναι ο Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος

Ο Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος είναι ένα πολυσυστηματικό αυτοάνοσο νόσημα. Στον ΣΕΛ το ανοσοποιητικό σύστημα παράγει αυτοαντισώματα, δηλαδή αντισώματα που αναγνωρίζουν στοιχεία του ίδιου του οργανισμού ως ξένα. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε φλεγμονή, βλάβη ιστών και συμμετοχή διαφορετικών οργάνων.

Η νόσος μπορεί να εμφανιστεί με ήπια συμπτώματα, όπως κόπωση, αρθραλγίες ή δερματικά εξανθήματα, αλλά μπορεί να επηρεάσει και σημαντικά όργανα όπως οι νεφροί, το αίμα, η καρδιά, οι πνεύμονες ή το νευρικό σύστημα. Για αυτό η διάγνωση και η παρακολούθηση δεν βασίζονται σε μία μόνο εξέταση.

Ο ΣΕΛ συχνά έχει πορεία με εξάρσεις και υφέσεις. Σε περιόδους ύφεσης τα συμπτώματα μπορεί να είναι ελάχιστα, ενώ σε περιόδους έξαρσης μπορεί να εμφανιστούν νέα συμπτώματα ή παθολογικά εργαστηριακά ευρήματα.

Βασικά σημεία

• Ο ΣΕΛ είναι χρόνιο αυτοάνοσο νόσημα.
• Μπορεί να επηρεάσει δέρμα, αρθρώσεις, νεφρούς, αίμα, καρδιά, πνεύμονες και νευρικό σύστημα.
• Συχνά σχετίζεται με θετικά ANA.
• Μπορεί να συνοδεύεται από anti-dsDNA, anti-Sm και χαμηλό C3/C4.
• Σε ορισμένους ασθενείς ανιχνεύονται αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα.

2ΣΕΛ και αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα

Σε ασθενείς με ΣΕΛ μπορεί να ανιχνευθούν αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα. Αυτά είναι αυτοαντισώματα που σχετίζονται με αυξημένη πιθανότητα θρόμβωσης ή επιπλοκών κύησης, όταν είναι επίμονα και συνοδεύονται από κατάλληλο κλινικό ιστορικό.

Η παρουσία τους δεν σημαίνει αυτόματα ότι ο ασθενής έχει Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο. Μπορεί να είναι παροδικό εύρημα ή να εμφανίζεται χωρίς κλινική εκδήλωση. Για αυτό η ερμηνεία πρέπει να γίνεται με προσοχή.

Γιατί έχουν σημασία στον ΣΕΛ

• Μπορεί να αυξάνουν τον θρομβωτικό κίνδυνο.
• Μπορεί να σχετίζονται με ιστορικό αποβολών ή επιπλοκών κύησης.
• Μπορεί να επηρεάζουν την επιλογή αντισύλληψης.
• Μπορεί να αλλάζουν τη στρατηγική παρακολούθησης.
• Μπορεί να χρειάζονται επανέλεγχο μετά από τουλάχιστον 12 εβδομάδες.

Ο εργαστηριακός έλεγχος πρέπει να συσχετίζεται με το ιστορικό του ασθενούς. Ένα θετικό αποτέλεσμα χωρίς θρόμβωση, χωρίς αποβολές και χωρίς επιβεβαίωση στον χρόνο δεν έχει την ίδια σημασία με επίμονη θετικότητα σε ασθενή με θρομβωτικό επεισόδιο.

3Τι είναι το Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο

Το Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο είναι αυτοάνοσο θρομβοφιλικό σύνδρομο. Χαρακτηρίζεται από την παρουσία αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων και από κλινικές εκδηλώσεις, κυρίως φλεβικές ή αρτηριακές θρομβώσεις και επιπλοκές κύησης.

Το APS μπορεί να είναι πρωτοπαθές, όταν εμφανίζεται χωρίς άλλο γνωστό αυτοάνοσο νόσημα, ή δευτεροπαθές, όταν συνυπάρχει με ΣΕΛ ή άλλο συστηματικό αυτοάνοσο νόσημα.

Κύριες εκδηλώσεις APS

• Εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση.
• Πνευμονική εμβολή.
• Αρτηριακή θρόμβωση.
• Αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο.
• Παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο.
• Επαναλαμβανόμενες αποβολές.
• Προεκλαμψία ή πλακουντιακή ανεπάρκεια.

Περισσότερα μπορείτε να δείτε στον οδηγό: Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο: οδηγός ασθενών.

4Θετικό αποτέλεσμα δεν σημαίνει πάντα APS

Ένα συχνό λάθος είναι η ταύτιση του θετικού αντισώματος με τη νόσο. Ένα θετικό αντιφωσφολιπιδικό αντίσωμα δεν σημαίνει αυτόματα ότι υπάρχει Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο.

Τα αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα μπορεί να εμφανιστούν παροδικά, ειδικά μετά από λοιμώξεις ή σε περιόδους φλεγμονής. Για αυτό χρειάζεται επανάληψη του ελέγχου και αξιολόγηση της κλινικής εικόνας.

Πότε μπορεί να είναι παροδικό εύρημα

• Μετά από ιογενή ή βακτηριακή λοίμωξη.
• Σε οξεία φλεγμονώδη κατάσταση.
• Σε χαμηλούς τίτλους χωρίς κλινικό ιστορικό.
• Σε μεμονωμένη θετικότητα που δεν επαναλαμβάνεται.
• Μετά από φάρμακα ή παροδικές ανοσολογικές μεταβολές.

Η επιβεβαίωση γίνεται συνήθως με επανέλεγχο μετά από τουλάχιστον 12 εβδομάδες, σύμφωνα με την ιατρική εκτίμηση.

5Ποια αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα ελέγχονται

Ο έλεγχος για APS δεν είναι μία μόνο εξέταση. Περιλαμβάνει συνδυασμό λειτουργικών και ανοσολογικών εξετάσεων. Τα βασικά στοιχεία είναι το αντιπηκτικό λύκου, τα αντικαρδιολιπινικά αντισώματα και τα αντισώματα έναντι της β2-γλυκοπρωτεΐνης Ι.

Η αξιολόγηση γίνεται συνολικά. Ένα μεμονωμένο χαμηλό IgM χωρίς ιστορικό θρόμβωσης δεν έχει την ίδια σημασία με επίμονη τριπλή θετικότητα σε ασθενή με θρομβωτικό επεισόδιο.

6Αντιπηκτικό λύκου

Το αντιπηκτικό λύκου είναι μία λειτουργική εργαστηριακή ένδειξη που σχετίζεται με αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα. Το όνομά του συχνά προκαλεί σύγχυση, επειδή περιέχει τη λέξη «αντιπηκτικό». Στην κλινική πράξη όμως, όταν είναι πραγματικά θετικό και επίμονο, σχετίζεται κυρίως με θρομβωτική τάση.

Επίσης, το αντιπηκτικό λύκου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο ασθενής έχει λύκο. Μπορεί να ανιχνευθεί σε ασθενείς με ΣΕΛ, αλλά μπορεί να εμφανιστεί και σε άτομα χωρίς διαγνωσμένο λύκο.

Τι πρέπει να αναφέρεται πριν την εξέταση

• Αν ο ασθενής λαμβάνει αντιπηκτικά.
• Αν λαμβάνει ηπαρίνη.
• Αν λαμβάνει νεότερα από του στόματος αντιπηκτικά.
• Αν υπάρχει πρόσφατη θρόμβωση ή λοίμωξη.
• Αν ο έλεγχος γίνεται πρώτη φορά ή ως επανέλεγχος.

Ορισμένα φάρμακα μπορεί να επηρεάσουν την ερμηνεία. Για αυτό ο θεράπων ιατρός και το εργαστήριο πρέπει να γνωρίζουν την αγωγή του ασθενούς.

7Τριπλή θετικότητα και προφίλ κινδύνου

Ο όρος τριπλή θετικότητα χρησιμοποιείται όταν είναι θετικά και τα τρία βασικά στοιχεία του αντιφωσφολιπιδικού ελέγχου: αντιπηκτικό λύκου, αντικαρδιολιπινικά αντισώματα και αντι-β2 γλυκοπρωτεΐνη Ι.

Η τριπλή θετικότητα θεωρείται προφίλ υψηλότερου κινδύνου, ειδικά όταν τα αποτελέσματα επιμένουν και όταν υπάρχει ιστορικό θρόμβωσης ή επιπλοκών κύησης.

Παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο

• Θετικό αντιπηκτικό λύκου.
• Τριπλή θετικότητα.
• Υψηλοί τίτλοι αντισωμάτων.
• Επίμονη θετικότητα στον επανέλεγχο.
• Προηγούμενη θρόμβωση.
• Συνύπαρξη ΣΕΛ.
• Κάπνισμα, παχυσαρκία, ακινησία ή χρήση οιστρογόνων.

Το προφίλ κινδύνου δεν προκύπτει μόνο από το εργαστήριο. Χρειάζεται συνολική ιατρική αξιολόγηση.

8Συμπτώματα και εκδηλώσεις του ΣΕΛ

Ο ΣΕΛ μπορεί να εμφανιστεί με διαφορετικό τρόπο σε κάθε ασθενή. Μερικές φορές ξεκινά με γενικά συμπτώματα, όπως κόπωση ή πυρετό, ενώ άλλες φορές γίνεται αντιληπτός μέσα από παθολογικές εξετάσεις.

Συχνές εκδηλώσεις

• Κόπωση.
• Αρθραλγίες ή αρθρίτιδα.
• Φωτοευαισθησία.
• Εξάνθημα στο πρόσωπο ή σε εκτεθειμένες περιοχές.
• Άφθες ή έλκη στο στόμα.
• Τριχόπτωση.
• Φαινόμενο Raynaud.
• Πυρετός χωρίς σαφή αιτία.

Σοβαρότερες εκδηλώσεις

• Λύκος νεφρίτιδα.
• Αιμολυτική αναιμία.
• Λευκοπενία ή λεμφοπενία.
• Θρομβοπενία.
• Πλευρίτιδα ή περικαρδίτιδα.
• Νευροψυχιατρικές εκδηλώσεις.

9Συμπτώματα και εκδηλώσεις του APS

Το APS εκδηλώνεται κυρίως με θρομβώσεις ή επιπλοκές κύησης. Η θρόμβωση μπορεί να αφορά φλέβες ή αρτηρίες και μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικά όργανα.

Φλεβικές εκδηλώσεις

• Εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση κάτω άκρων.
• Πνευμονική εμβολή.
• Θρόμβωση σε ασυνήθεις θέσεις.

Αρτηριακές εκδηλώσεις

• Αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο.
• Παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο.
• Ισχαιμία άκρου.

Μαιευτικές εκδηλώσεις

• Επαναλαμβανόμενες αποβολές.
• Ενδομήτριος θάνατος.
• Προεκλαμψία.
• Πλακουντιακή ανεπάρκεια.
• Καθυστέρηση ενδομήτριας ανάπτυξης.

10Νευρολογικές εκδηλώσεις και APS

Το APS μπορεί να σχετίζεται με νευρολογικά συμβάματα, κυρίως όταν υπάρχει αρτηριακή θρόμβωση ή μικροαγγειακή συμμετοχή. Το πιο χαρακτηριστικό νευρολογικό συμβάν είναι το ισχαιμικό αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο.

Για περισσότερα μπορείτε να δείτε: APS και νευρολογικές εκδηλώσεις.

Εκδηλώσεις που μπορεί να διερευνηθούν

• Ισχαιμικό αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο.
• Παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο.
• Επαναλαμβανόμενα νευρολογικά επεισόδια.
• Ημικρανίες σε επιλεγμένα κλινικά πλαίσια.
• Γνωστικές δυσκολίες όταν συνυπάρχουν άλλα ευρήματα.

Η νευρολογική συμπτωματολογία δεν σημαίνει αυτομάτως APS. Χρειάζεται νευρολογική εκτίμηση, απεικονιστικός έλεγχος όταν ενδείκνυται και σωστή εργαστηριακή αξιολόγηση.

11Πώς γίνεται η διάγνωση του ΣΕΛ

Η διάγνωση του ΣΕΛ βασίζεται στον συνδυασμό συμπτωμάτων, κλινικών ευρημάτων και εργαστηριακών εξετάσεων. Δεν υπάρχει μία εξέταση που να επιβεβαιώνει ή να αποκλείει από μόνη της τη νόσο.

Τι αξιολογείται

• Συμπτώματα και διάρκεια συμπτωμάτων.
• Ευρήματα από δέρμα, αρθρώσεις, νεφρούς, αίμα, καρδιά ή νευρικό σύστημα.
• ANA, anti-dsDNA, anti-Sm και άλλα αυτοαντισώματα.
• C3 και C4.
• Γενική αίματος.
• Γενική ούρων και νεφρική λειτουργία.
• Αποκλεισμός λοιμώξεων ή άλλων νοσημάτων.

12Πώς γίνεται η διάγνωση του APS

Η διάγνωση του APS απαιτεί συνδυασμό κλινικών και εργαστηριακών στοιχείων. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται συμβατό κλινικό γεγονός και επίμονη θετικότητα αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων.

Κλινικά στοιχεία

• Φλεβική θρόμβωση.
• Αρτηριακή θρόμβωση.
• Μικροαγγειακές εκδηλώσεις.
• Επιπλοκές κύησης συμβατές με APS.

Εργαστηριακά στοιχεία

• Αντιπηκτικό λύκου.
• Αντικαρδιολιπινικά αντισώματα IgG/IgM.
• Αντι-β2 γλυκοπρωτεΐνη Ι IgG/IgM.
• Επιβεβαίωση σε επανέλεγχο μετά από τουλάχιστον 12 εβδομάδες.

Η τελική ερμηνεία γίνεται από τον θεράποντα ιατρό, με βάση το σύνολο της εικόνας.

13Βασικές εξετάσεις αίματος και ούρων

Η διερεύνηση ασθενούς με ΣΕΛ και πιθανή αντιφωσφολιπιδική θετικότητα απαιτεί οργανωμένο εργαστηριακό έλεγχο. Άλλες εξετάσεις βοηθούν στη διάγνωση, άλλες στην εκτίμηση ενεργότητας και άλλες στην παρακολούθηση επιπλοκών.

Για τον πλήρη κατάλογο μπορείτε να δείτε: Κατάλογος Εξετάσεων.

14Πώς ερμηνεύονται τα αποτελέσματα

Η ερμηνεία των εξετάσεων σε ΣΕΛ και APS πρέπει να γίνεται με προσοχή. Το ίδιο αποτέλεσμα μπορεί να έχει διαφορετική σημασία ανάλογα με το ιστορικό, τα συμπτώματα, τη φαρμακευτική αγωγή και το αν πρόκειται για πρώτη μέτρηση ή επανέλεγχο.

Θετικά ANA

Τα θετικά ANA μπορεί να εμφανίζονται στον ΣΕΛ, αλλά μπορούν επίσης να ανιχνευθούν σε άλλα αυτοάνοσα νοσήματα ή και σε άτομα χωρίς σαφή νόσο. Η σημασία τους αυξάνεται όταν συνδυάζονται με συμβατά συμπτώματα και ειδικότερα αντισώματα.

Θετικό anti-dsDNA

Το anti-dsDNA είναι πιο ειδικό για ΣΕΛ και μπορεί να σχετίζεται με ενεργότητα, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχει χαμηλό συμπλήρωμα ή ευρήματα από τα ούρα.

Θετικά αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα

Ένα μεμονωμένο θετικό αποτέλεσμα, ειδικά σε χαμηλό τίτλο, δεν ισοδυναμεί με APS. Αντίθετα, επίμονη θετικότητα, υψηλοί τίτλοι και ιστορικό θρόμβωσης αυξάνουν τη σημασία του ευρήματος.

Χαμηλό C3/C4

Το χαμηλό συμπλήρωμα μπορεί να υποδηλώνει ενεργότητα ΣΕΛ, ιδίως σε συνδυασμό με anti-dsDNA ή νεφρικά ευρήματα.

15ΣΕΛ, νεφροί και λύκος νεφρίτιδα

Η νεφρική συμμετοχή είναι μία από τις σημαντικότερες εκδηλώσεις του ΣΕΛ. Μπορεί να εμφανιστεί με πρωτεϊνουρία, αιματουρία, κυλίνδρους στα ούρα ή μεταβολές στη νεφρική λειτουργία.

Εξετάσεις παρακολούθησης

• Γενική ούρων.
• Λεύκωμα ούρων.
• Λόγος λευκώματος/κρεατινίνης ούρων.
• Ουρία και κρεατινίνη.
• eGFR.
• Anti-dsDNA.
• C3 και C4.

Σε ασθενείς με αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα, η αξιολόγηση μπορεί να είναι πιο σύνθετη, επειδή μπορεί να συνυπάρχουν ανοσολογικοί και αγγειακοί μηχανισμοί.

16Αιματολογικά ευρήματα

Ο ΣΕΛ και το APS μπορεί να συνοδεύονται από αιματολογικά ευρήματα. Ορισμένα σχετίζονται με αυτοάνοση φλεγμονή, ενώ άλλα μπορεί να σχετίζονται με θρομβωτικό κίνδυνο ή φαρμακευτική αγωγή.

Συχνά ευρήματα στον ΣΕΛ

• Αναιμία χρόνιας νόσου.
• Αιμολυτική αναιμία.
• Λευκοπενία.
• Λεμφοπενία.
• Θρομβοπενία.

Ευρήματα που μπορεί να σχετίζονται με APS

• Θρομβοπενία.
• Παράταση aPTT λόγω αντιπηκτικού λύκου.
• Ιστορικό θρομβώσεων παρά φυσιολογικές βασικές εξετάσεις πήξης.

Το αντιπηκτικό λύκου μπορεί να παρατείνει εργαστηριακά ορισμένες δοκιμασίες πήξης, αλλά κλινικά σχετίζεται κυρίως με θρομβωτική τάση.

17ΣΕΛ, APS και εγκυμοσύνη

Η εγκυμοσύνη σε γυναίκα με ΣΕΛ ή αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα χρειάζεται προγραμματισμό. Η καλύτερη πρόγνωση υπάρχει όταν η νόσος είναι σε ύφεση πριν από τη σύλληψη και όταν έχει γίνει σωστός προγεννητικός και ανοσολογικός έλεγχος.

Τι αξιολογείται πριν την εγκυμοσύνη

• Ενεργότητα του ΣΕΛ.
• Ιστορικό νεφρικής συμμετοχής.
• Anti-dsDNA και C3/C4.
• Αντιφωσφολιπιδικά αντισώματα.
• Anti-Ro/SSA και anti-La/SSB.
• Ιστορικό αποβολών ή θρομβώσεων.
• Φάρμακα και ασφάλεια στην κύηση.

Πιθανές επιπλοκές

• Έξαρση ΣΕΛ.
• Προεκλαμψία.
• Πλακουντιακή ανεπάρκεια.
• Καθυστέρηση ενδομήτριας ανάπτυξης.
• Αποβολές ή απώλεια κύησης σε APS.
• Νεογνικός λύκος όταν υπάρχουν anti-Ro/SSA.

Σε APS μπορεί να χρειαστεί ασπιρίνη χαμηλής δόσης και ηπαρίνη χαμηλού μοριακού βάρους, σύμφωνα με την εκτίμηση του θεράποντος ιατρού.

18Θεραπεία του ΣΕΛ

Η θεραπεία του ΣΕΛ εξαρτάται από τη βαρύτητα της νόσου, τα όργανα που συμμετέχουν, την ηλικία, την εγκυμοσύνη ή τον σχεδιασμό εγκυμοσύνης, τις συννοσηρότητες και την προηγούμενη ανταπόκριση σε θεραπείες.

Συνήθεις θεραπευτικές κατηγορίες

• Υδροξυχλωροκίνη: βασική μακροχρόνια θεραπεία σε πολλούς ασθενείς με ΣΕΛ.
• Κορτικοστεροειδή: χρησιμοποιούνται για εξάρσεις ή σοβαρότερες εκδηλώσεις.
• Ανοσοκατασταλτικά: όπως αζαθειοπρίνη, μυκοφαινολάτη ή μεθοτρεξάτη, ανάλογα με την ένδειξη.
• Βιολογικοί παράγοντες: σε επιλεγμένους ασθενείς με συγκεκριμένη βαρύτητα ή ανθεκτικότητα.
• Υποστηρικτικά μέτρα: αντηλιακή προστασία, έλεγχος πίεσης, οστική προστασία και αντιμετώπιση καρδιαγγειακών παραγόντων κινδύνου.

Η θεραπεία δεν πρέπει να διακόπτεται χωρίς ιατρική οδηγία.

19Θεραπεία του APS

Η θεραπεία του APS στοχεύει κυρίως στην πρόληψη νέων θρομβώσεων και στην ασφαλή διαχείριση ειδικών καταστάσεων, όπως η εγκυμοσύνη ή η χειρουργική επέμβαση.

Η επιλογή αντιπηκτικής αγωγής πρέπει να γίνεται από τον θεράποντα ιατρό. Τα νεότερα από του στόματος αντιπηκτικά δεν είναι κατάλληλα για όλους τους ασθενείς με APS, ιδιαίτερα σε προφίλ υψηλού κινδύνου.

20Παρακολούθηση και επανέλεγχος

Η παρακολούθηση στον ΣΕΛ και στο APS είναι συνεχής και εξατομικευμένη. Ο στόχος είναι να ανιχνεύονται έγκαιρα εξάρσεις, νεφρική συμμετοχή, αιματολογικές μεταβολές, θρομβωτικός κίνδυνος και πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων.

Συχνές εξετάσεις παρακολούθησης σε ΣΕΛ

• Γενική αίματος.
• ΤΚΕ και CRP.
• Ουρία, κρεατινίνη και eGFR.
• Γενική ούρων.
• Λεύκωμα ούρων ή λόγος λευκώματος/κρεατινίνης.
• Anti-dsDNA.
• C3 και C4.

Επανέλεγχος αντιφωσφολιπιδικών αντισωμάτων

• Η αρχική θετικότητα χρειάζεται επανάληψη μετά από τουλάχιστον 12 εβδομάδες.
• Ο επανέλεγχος βοηθά να ξεχωρίσει η παροδική από την επίμονη θετικότητα.
• Η λήψη αντιπηκτικών μπορεί να επηρεάσει το αντιπηκτικό λύκου.
• Ο ιατρός πρέπει να γνωρίζει όλα τα φάρμακα του ασθενούς.

21Συχνές ερωτήσεις

22Βιβλιογραφία και χρήσιμες σελίδες

Χρήσιμες εσωτερικές σελίδες

• Αντιφωσφολιπιδικό Σύνδρομο: ενημερωτικός οδηγός ασθενών
• Αντιφωσφολιπιδικά Αντισώματα: εξέταση και panel
• APS και νευρολογικές εκδηλώσεις
• Κατάλογος Εξετάσεων

Βιβλιογραφία

• 2019 EULAR/ACR Classification Criteria for Systemic Lupus Erythematosus
• 2023 ACR/EULAR Antiphospholipid Syndrome Classification Criteria
• EULAR recommendations for the management of antiphospholipid syndrome in adults
• EULAR recommendations for the management of systemic lupus erythematosus
• EULAR recommendations for women’s health, family planning and pregnancy in SLE and/or APS
• NHS – Lupus
• MSD Manual Professional – Systemic Lupus Erythematosus

Σημείωση: Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική εκτίμηση. Η διάγνωση και η θεραπεία του ΣΕΛ ή του APS πρέπει να γίνονται από τον θεράποντα ιατρό.