Finasteride Minoxidil για Τριχόπτωση: Ποιο Δουλεύει Καλύτερα & Πότε

Τελευταία ενημέρωση:
Η ανδρογενετική τριχόπτωση δεν είναι πάντα «απλό θέμα μαλλιών». Το Minoxidil δρα τοπικά διεγείροντας τους θύλακες, ενώ η Finasteride μειώνει τη δράση της DHT — όμως σε αρκετούς άνδρες συνυπάρχουν ορμονικοί ή μεταβολικοί παράγοντες που μπορούν να ελεγχθούν εργαστηριακά πριν επιλεγεί συστηματική αγωγή.
Η σωστή προσέγγιση είναι: έλεγχος → αιτία → εξατομικευμένη θεραπεία, όχι τυφλή λήψη φαρμάκων.
Ο συνδυασμός Finasteride Minoxidil αποτελεί σήμερα την πιο τεκμηριωμένη φαρμακευτική προσέγγιση για την ανδρογενετική τριχόπτωση.
1
Τι είναι η ανδρογενετική τριχόπτωση
Η ανδρογενετική αλωπεκία είναι η συχνότερη αιτία τριχόπτωσης σε άνδρες και γυναίκες. Οφείλεται στη δράση της διυδροτεστοστερόνης (DHT) πάνω στους θύλακες των τριχών, οδηγώντας σε σταδιακή μικρογραφία της τρίχας: οι τρίχες γίνονται πιο λεπτές, πιο κοντές και τελικά παύουν να αναπτύσσονται.
Η διαδικασία είναι γενετικά καθορισμένη και εξελίσσεται αργά, σε βάθος ετών. Συνήθως ξεκινά με υποχώρηση μετωπιαίας γραμμής ή αραίωση στην κορυφή στους άνδρες, ενώ στις γυναίκες εμφανίζεται ως διάχυτη λέπτυνση στο κεντρικό τμήμα του τριχωτού.
Παρότι πρόκειται κυρίως για γενετικά καθορισμένη κατάσταση, είναι σημαντικό να αποκλείονται αναστρέψιμοι παράγοντες τριχόπτωσης (όπως ανεπάρκεια σιδήρου, θυρεοειδικές διαταραχές ή ορμονικές αποκλίσεις). Για πλήρη εικόνα του απαραίτητου εργαστηριακού ελέγχου, δείτε: Εξετάσεις αίματος για τριχόπτωση
.
Σε πρώιμα στάδια, ο συνδυασμός Finasteride Minoxidil μπορεί να επιβραδύνει σημαντικά την εξέλιξη της ανδρογενετικής τριχόπτωσης.
2
Finasteride – πώς δρα
Η Finasteride είναι φάρμακο από του στόματος που αναστέλλει το ένζυμο 5-α αναγωγάση τύπου II, μειώνοντας έτσι τα επίπεδα DHT στο τριχωτό έως και ~60–70%.
Με απλά λόγια, αντιμετωπίζει την αιτία της ανδρογενετικής αλωπεκίας. Όταν μειώνεται η DHT, επιβραδύνεται ή σταματά η μικρογραφία των θυλάκων, επιτρέποντας στις υπάρχουσες τρίχες να παραμείνουν παχιές και λειτουργικές.
- Χορηγείται συνήθως 1 mg ημερησίως.
- Δρα κυρίως στη διατήρηση υπάρχοντος μαλλιού.
- Η μέγιστη ωφέλεια φαίνεται μετά από 6–12 μήνες.
3
Minoxidil – πώς δρα
Το Minoxidil είναι τοπικό διάλυμα ή αφρός που εφαρμόζεται απευθείας στο τριχωτό. Δεν επηρεάζει την DHT. Αντίθετα, δρα αυξάνοντας την αιμάτωση και παρατείνοντας τη φάση ανάπτυξης (αναγενή φάση) των τριχών.
Έτσι «ξυπνά» αδρανείς θύλακες και μπορεί να προκαλέσει προσωρινή αύξηση τριχών, ιδιαίτερα σε πρώιμα στάδια.
- Χρησιμοποιείται 1–2 φορές ημερησίως.
- Διατίθεται σε συγκεντρώσεις 2% και 5%.
- Τα πρώτα σημάδια φαίνονται σε 3–4 μήνες.
4
Finasteride Minoxidil – βασικές διαφορές
Παρότι συχνά παρουσιάζονται ως “εναλλακτικές”, η finasteride και το minoxidil δρουν σε εντελώς διαφορετικό επίπεδο.
Η πρώτη στοχεύει την αιτία της ανδρογενετικής αλωπεκίας (DHT), ενώ το δεύτερο ενισχύει τη λειτουργία του θύλακα και την ανάπτυξη της τρίχας. Για αυτό και στην πράξη δεν ανταγωνίζονται — συμπληρώνουν το ένα το άλλο.
| Χαρακτηριστικό | Finasteride | Minoxidil |
|---|---|---|
| Μηχανισμός | Μπλοκάρει τη μετατροπή τεστοστερόνης → DHT | Παρατείνει τη φάση ανάπτυξης της τρίχας (anagen) |
| Στόχος | Αιτία ανδρογενετικής τριχόπτωσης | Θύλακας & πάχος τρίχας |
| Μορφή | Δισκίο από το στόμα | Τοπικό διάλυμα ή αφρός |
| Κατάλληλο για | Άνδρες με ανδρογενετική αλωπεκία | Άνδρες & γυναίκες |
| Έναρξη αποτελέσματος | 3–6 μήνες | 2–4 μήνες |
| Διακοπή → απώλεια αποτελέσματος | Ναι (μέσα σε μήνες) | Ναι (μέσα σε εβδομάδες–μήνες) |
| Συχνές παρενέργειες | Μείωση libido (μικρό ποσοστό) | Τοπικός ερεθισμός, αρχικό shedding |
Με απλά λόγια:
- Η finasteride επιβραδύνει ή σταματά τη μικρογράφηση των θυλάκων.
- Το minoxidil βοηθά τους υπάρχοντες θύλακες να παράγουν πιο παχιές τρίχες.
Γι’ αυτό στις σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες, η συνδυαστική προσέγγιση θεωρείται gold standard για άνδρες με ενεργή ανδρογενετική τριχόπτωση, εφόσον δεν υπάρχουν αντενδείξεις.
5
Ποιο είναι πιο αποτελεσματικό; Τι δείχνουν τα δεδομένα
Η ερώτηση «ποιο δουλεύει καλύτερα;» δεν έχει απόλυτη απάντηση χωρίς να ληφθεί υπόψη φύλο, στάδιο τριχόπτωσης και στόχος θεραπείας.
Τα διαθέσιμα κλινικά δεδομένα όμως δείχνουν ξεκάθαρα ότι:
- Η finasteride υπερέχει στη διακοπή της εξέλιξης της ανδρογενετικής αλωπεκίας στους άνδρες.
- Το minoxidil υπερέχει στην ορατή επαναπύκνωση, τόσο σε άνδρες όσο και σε γυναίκες.
- Ο συνδυασμός είναι ανώτερος από κάθε μονοθεραπεία.
Άνδρες
Στους άνδρες με ανδρογενετική τριχόπτωση:
- Η καθημερινή finasteride μειώνει τα επίπεδα DHT στο τριχωτό και επιβραδύνει σημαντικά τη λέπτυνση.
- Το minoxidil αυξάνει τον αριθμό και το πάχος των τριχών, αλλά δεν επηρεάζει τη DHT.
- Η συγχορήγηση οδηγεί σε μεγαλύτερη πυκνότητα και καλύτερη διατήρηση αποτελέσματος σε βάθος χρόνου.
Σε πρακτικό επίπεδο, άνδρες που ξεκινούν νωρίς (στα πρώτα σημάδια αραίωσης) έχουν τις υψηλότερες πιθανότητες σταθεροποίησης για πολλά χρόνια.
Όσο πιο προχωρημένη είναι η απώλεια, τόσο μικρότερη η αναστρεψιμότητα.
Γυναίκες
Στις γυναίκες, η finasteride δεν αποτελεί θεραπεία ρουτίνας.
Το βασικό φάρμακο είναι το τοπικό minoxidil, το οποίο:
- βελτιώνει την πυκνότητα στην κορυφή του κρανίου,
- παρατείνει τη φάση ανάπτυξης της τρίχας,
- έχει τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητα στη γυναικεία αλωπεκία.
Σε επιλεγμένες περιπτώσεις (υπερανδρογοναιμία), μπορεί να εξεταστούν άλλες αντιανδρογονικές προσεγγίσεις υπό ιατρική παρακολούθηση.
Άνδρες → finasteride + minoxidil.
Γυναίκες → minoxidil ως βάση θεραπείας.
Τέλος, αξίζει να τονιστεί ότι κανένα από τα δύο δεν δημιουργεί “νέους” θύλακες.
Διασώζουν και ενισχύουν όσους υπάρχουν ήδη — γι’ αυτό η έγκαιρη έναρξη είναι ο σημαντικότερος παράγοντας επιτυχίας.
Σε συγκριτικές μελέτες, το Finasteride Minoxidil δείχνει ανώτερα ποσοστά διατήρησης τριχών σε σχέση με κάθε παράγοντα μόνο του.
6
Πότε φαίνονται αποτελέσματα; Ρεαλιστικό χρονοδιάγραμμα
Ένα από τα συχνότερα λάθη είναι η πρόωρη εγκατάλειψη της αγωγής.
Τόσο η finasteride όσο και το minoxidil χρειάζονται χρόνο, επειδή δρουν πάνω στον κύκλο ζωής της τρίχας.
Σε γενικές γραμμές, αυτό είναι το πιο ρεαλιστικό timeline:
- 1–2 μήνες: πιθανό αρχικό shedding (προσωρινή αυξημένη τριχόπτωση).
- 3 μήνες: σταθεροποίηση απώλειας – λιγότερες τρίχες στο λούσιμο.
- 4–6 μήνες: πρώτα σημάδια επαναπύκνωσης και πάχυνσης.
- 9–12 μήνες: μέγιστο ορατό αποτέλεσμα.
Τι είναι το “shedding” και γιατί δεν πρέπει να τρομάζει
Τις πρώτες εβδομάδες μπορεί να παρατηρηθεί προσωρινή αύξηση τριχόπτωσης.
Αυτό συμβαίνει επειδή οι παλιές, αδύναμες τρίχες πέφτουν για να αντικατασταθούν από νέες, ισχυρότερες.
Το shedding:
- είναι αναμενόμενο,
- διαρκεί συνήθως 2–8 εβδομάδες,
- αποτελεί ένδειξη ότι η αγωγή δρα.
Η διακοπή σε αυτό το στάδιο είναι από τα πιο συχνά κλινικά λάθη.
Γιατί χρειάζεται συνεχής χρήση
Ούτε η finasteride ούτε το minoxidil θεραπεύουν οριστικά την ανδρογενετική αλωπεκία.
Ελέγχουν τη νόσο όσο χρησιμοποιούνται.
Με διακοπή:
- η DHT επανέρχεται (finasteride),
- οι διεγερτικές επιδράσεις χάνονται (minoxidil),
- και μέσα σε 3–6 μήνες αρχίζει ξανά η απώλεια.
Όσοι βλέπουν τη θεραπεία σαν καθημερινή ρουτίνα (όπως το βούρτσισμα δοντιών) έχουν τα πιο σταθερά αποτελέσματα.
7
Πώς χρησιμοποιούνται σωστά: δοσολογία & καθημερινή πρακτική
Η αποτελεσματικότητα δεν εξαρτάται μόνο από το ποιο φάρμακο θα επιλέξετε, αλλά και από το πώς το χρησιμοποιείτε.
Η ασυνέπεια είναι ο συχνότερος λόγος αποτυχίας.
Finasteride – από του στόματος
- Τυπική δόση: 1 mg μία φορά την ημέρα.
- Ώρα λήψης: οποιαδήποτε, αρκεί να είναι σταθερή καθημερινά.
- Με ή χωρίς φαγητό: δεν επηρεάζει την απορρόφηση.
- Συνέπεια: καθημερινή λήψη χωρίς διαλείμματα.
Η finasteride δρα συστηματικά μειώνοντας την DHT. Αν παραλείπονται συχνά δόσεις,
τα επίπεδα DHT ανεβαίνουν ξανά και ακυρώνεται μέρος του οφέλους.
Minoxidil – τοπική εφαρμογή
- Διάλυμα ή αφρός: 1–2 φορές/ημέρα (σύμφωνα με το σκεύασμα).
- Ποσότητα: όχι περισσότερο δεν σημαίνει καλύτερο αποτέλεσμα.
- Εφαρμογή: απευθείας στο δέρμα του τριχωτού, όχι στις τρίχες.
- Στέγνωμα: αφήστε να στεγνώσει πριν ξαπλώσετε ή φορέσετε καπέλο.
Το minoxidil δρα τοπικά διεγείροντας τα θυλάκια. Η ακανόνιστη χρήση οδηγεί σε
ασταθή αποτελέσματα και αυξάνει την πιθανότητα shedding.
Συνδυασμός finasteride + minoxidil
Ο συνδυασμός είναι η πιο συχνή στρατηγική:
- η finasteride μειώνει το ορμονικό αίτιο,
- το minoxidil διεγείρει την τοπική ανάπτυξη.
Μαζί προσφέρουν καλύτερη διατήρηση και μεγαλύτερη πιθανότητα επαναπύκνωσης από κάθε μονοθεραπεία.
Συχνά πρακτικά λάθη
- παράλειψη ημερών,
- διακοπή στο αρχικό shedding,
- εφαρμογή minoxidil μόνο στις τρίχες,
- υπερβολική ποσότητα «για να πιάσει πιο γρήγορα»,
- διακοπές «διαλείμματος» χωρίς λόγο.
Η σωστή δοσολογία και η σταθερότητα είναι συχνά πιο σημαντικές από το ίδιο το φάρμακο.
Στην καθημερινή πράξη, η συνέπεια στη χρήση Finasteride Minoxidil έχει μεγαλύτερη σημασία από τη μικρή διαφοροποίηση στη δοσολογία.
8
Παρενέργειες & ασφάλεια – τι είναι συχνό, τι σπάνιο και πότε ανησυχούμε
Και τα δύο φάρμακα θεωρούνται γενικά ασφαλή όταν χρησιμοποιούνται σωστά, όμως έχουν διαφορετικό προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών επειδή δρουν με τελείως διαφορετικό μηχανισμό.
Minoxidil (τοπικό)
- Τοπικός ερεθισμός: ερυθρότητα, κνησμός, ξηρότητα ή απολέπιση.
- Shedding στην αρχή: προσωρινή αυξημένη πτώση τις πρώτες 4–8 εβδομάδες.
- Ανεπιθύμητη τριχοφυΐα: αν στάξει σε μέτωπο/πρόσωπο.
Οι ανεπιθύμητες του minoxidil είναι συνήθως τοπικές και αναστρέψιμες. Το αρχικό shedding δεν είναι αποτυχία — σημαίνει ότι τα θυλάκια μπαίνουν σε νέο κύκλο ανάπτυξης.
Finasteride (από του στόματος)
- Μειωμένη libido ή στύση: σε μικρό ποσοστό χρηστών.
- Αλλαγές εκσπερμάτισης: συνήθως ήπιες και παροδικές.
- Ευαισθησία μαστών ή ήπια γυναικομαστία: σπάνια.
Τα περισσότερα συμπτώματα, όταν εμφανιστούν, υποχωρούν μετά τη διακοπή. Στη μεγάλη πλειονότητα των ανδρών δεν παρατηρείται καμία κλινικά σημαντική παρενέργεια.
Πότε χρειάζεται ιατρική επικοινωνία
- επίμονη σεξουαλική δυσλειτουργία,
- πόνος ή διόγκωση μαστών,
- έντονος ερεθισμός τριχωτού που δεν υποχωρεί,
- συστηματικά συμπτώματα (σπάνια με minoxidil).
Σε αυτές τις περιπτώσεις, γίνεται επανεκτίμηση δοσολογίας ή στρατηγικής — όχι αυτόματη εγκατάλειψη θεραπείας.
9
Πότε φαίνονται αποτελέσματα – ρεαλιστικό χρονοδιάγραμμα
Η τριχοφυΐα δεν αλλάζει σε εβδομάδες. Τα θυλάκια λειτουργούν σε κύκλους (ανάπτυξη → ανάπαυση → αποβολή) και κάθε αποτελεσματική αγωγή χρειάζεται χρόνο για να «γυρίσει» τον κύκλο προς την ανάπτυξη.
Τι να περιμένετε ανά χρονική φάση
- 0–2 μήνες: συχνά δεν φαίνεται τίποτα. Με minoxidil μπορεί να εμφανιστεί αρχικό shedding (προσωρινή αυξημένη πτώση).
- 3–4 μήνες: σταθεροποίηση απώλειας· μερικοί παρατηρούν πρώτες «χνούδινες» τρίχες.
- 5–6 μήνες: αρχίζει ορατή βελτίωση πυκνότητας σε όσους ανταποκρίνονται.
- 9–12 μήνες: αξιολογείται το πραγματικό αποτέλεσμα. Αυτό είναι το ελάχιστο διάστημα για σοβαρή εκτίμηση αποτελεσματικότητας.
Η finasteride δρα «σιωπηλά» μειώνοντας τη DHT, άρα το πρώτο όφελος είναι ότι φρενάρει την εξέλιξη. Το minoxidil διεγείρει άμεσα την ανάπτυξη, γι’ αυτό τα πρώτα σημάδια μπορεί να φανούν νωρίτερα — αλλά μόνο αν συνεχιστεί συστηματικά.
Παράγοντες που επηρεάζουν την ταχύτητα ανταπόκρισης
- στάδιο τριχόπτωσης κατά την έναρξη,
- ηλικία και γενετικό υπόβαθρο,
- συνέπεια στη χρήση (ιδίως στο minoxidil),
- αν εφαρμόζεται συνδυαστική αγωγή.
Όσο νωρίτερα ξεκινήσει η θεραπεία, τόσο περισσότερα ενεργά θυλάκια μπορούν να «σωθούν». Περιοχές που έχουν μείνει εντελώς άτριχες για χρόνια σπάνια επανέρχονται πλήρως.
Με απλά λόγια: σταθερότητα πρώτα, ανάπτυξη μετά. Η επιτυχία στην ανδρογενετική τριχόπτωση μετριέται σε μήνες, όχι σε εβδομάδες.
10
Τι συμβαίνει αν διακόψω τη θεραπεία;
Finasteride και minoxidil δεν «θεραπεύουν» οριστικά την ανδρογενετική τριχόπτωση. Τη συγκρατούν όσο χρησιμοποιούνται. Όταν διακοπούν, τα θυλάκια επιστρέφουν σταδιακά στο γενετικά προκαθορισμένο μοτίβο.
Μετά από διακοπή finasteride
- Η DHT επανέρχεται στα προηγούμενα επίπεδα μέσα σε εβδομάδες.
- Η προστασία των θυλακίων χάνεται.
- Η τριχόπτωση συνήθως επανεκκινεί σε 3–6 μήνες.
Μετά από διακοπή minoxidil
- Οι τρίχες που διατηρούνταν χάρη στο φάρμακο πέφτουν.
- Μπορεί να εμφανιστεί έντονη αποβολή μέσα σε 2–4 μήνες.
- Η εικόνα επιστρέφει σταδιακά στο σημείο που θα βρισκόταν χωρίς θεραπεία.
Με απλά λόγια: ό,τι κερδίζεται με τη θεραπεία, χάνεται αν σταματήσει. Δεν πρόκειται για «εξάρτηση» του οργανισμού, αλλά για συνέχιση της φυσικής εξέλιξης της τριχόπτωσης.
Σε άτομα που θέλουν να διακόψουν, είναι προτιμότερο να υπάρχει ιατρική καθοδήγηση ώστε να τεθούν ρεαλιστικές προσδοκίες ή να εξεταστούν εναλλακτικές (π.χ. τοπικές επιλογές ή συνδυασμοί).
11
Παρενέργειες & ασφάλεια
Finasteride και minoxidil έχουν διαφορετικό προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών, γιατί δρουν με εντελώς διαφορετικούς μηχανισμούς: το πρώτο είναι ορμονικό (DHT), το δεύτερο τοπικό αγγειοδραστικό.
Finasteride – τι μπορεί να εμφανιστεί
- Μείωση libido ή σεξουαλικής επιθυμίας.
- Δυσκολία στύσης ή μειωμένος όγκος εκσπερμάτισης.
- Ευαισθησία μαστών ή ήπια γυναικομαστία (σπάνια).
- Μεταβολές διάθεσης σε μικρό ποσοστό.
Τα συμπτώματα αυτά εμφανίζονται σε μικρό ποσοστό χρηστών και συνήθως υποχωρούν μετά τη διακοπή. Στην καθημερινή κλινική πράξη, οι περισσότεροι ασθενείς είτε δεν εμφανίζουν τίποτα είτε έχουν ήπια, παροδικά ενοχλήματα.
Minoxidil – συχνότερες ανεπιθύμητες
- Ερεθισμός ή ξηρότητα τριχωτού.
- Απολέπιση ή κνησμός.
- Αρχική αποβολή τριχών (shedding) τις πρώτες 4–8 εβδομάδες.
- Ανεπιθύμητη τριχοφυΐα σε γειτονικές περιοχές αν «τρέχει» το διάλυμα.
Σπανιότερα (κυρίως σε υπερβολική χρήση) μπορεί να εμφανιστούν ταχυκαρδία ή ζάλη, λόγω συστηματικής απορρόφησης.
Σε κάθε περίπτωση, η εμφάνιση επίμονων συμπτωμάτων είναι λόγος επανεκτίμησης της αγωγής και όχι συνέχισης «με το ζόρι».
12
Αντενδείξεις & ποιοι χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή
Παρότι τόσο το finasteride όσο και το minoxidil θεωρούνται γενικά ασφαλή, δεν είναι κατάλληλα για όλους. Υπάρχουν ομάδες όπου απαιτείται ιατρική καθοδήγηση ή αποφυγή.
Ποιοι δεν πρέπει να χρησιμοποιούν finasteride
- Γυναίκες σε εγκυμοσύνη ή που προσπαθούν να μείνουν έγκυες (ακόμη και επαφή με θρυμματισμένο δισκίο πρέπει να αποφεύγεται).
- Άτομα με ιστορικό σοβαρών ορμονικών διαταραχών χωρίς ενδοκρινολογική παρακολούθηση.
- Άνδρες με επίμονες σεξουαλικές παρενέργειες μετά από προηγούμενη χρήση.
- Ασθενείς με γνωστή υπερευαισθησία στη δραστική ουσία.
Σε άνδρες με προβλήματα γονιμότητας ή ενεργή προσπάθεια τεκνοποίησης, η απόφαση πρέπει να είναι εξατομικευμένη.
Ποιοι χρειάζονται προσοχή με minoxidil
- Άτομα με δερματίτιδα, πληγές ή ενεργό φλεγμονή στο τριχωτό.
- Ασθενείς με καρδιαγγειακά προβλήματα (ιδίως αν εμφανιστεί ταχυκαρδία ή ζάλη).
- Όσοι παρουσιάζουν έντονο ερεθισμό ή αλλεργική αντίδραση στο διάλυμα/αφρό.
Η τοπική εφαρμογή περιορίζει τη συστηματική απορρόφηση, όμως η υπερβολική χρήση ή η εφαρμογή σε ερεθισμένο δέρμα αυξάνει τον κίνδυνο ανεπιθύμητων.
Αν υπάρχει αμφιβολία, η ασφαλέστερη προσέγγιση είναι έναρξη με minoxidil και προσθήκη finasteride μόνο μετά από ενημερωμένη συζήτηση για οφέλη και πιθανούς κινδύνους.
13
Αλληλεπιδράσεις, συνδυασμοί & συμπληρώματα
Το finasteride και το minoxidil μπορούν να συνδυαστούν μεταξύ τους και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, με άλλες παρεμβάσεις. Ωστόσο, όχι όλα τα “πακέτα” τριχόπτωσης έχουν νόημα και ορισμένοι συνδυασμοί προσφέρουν περισσότερο marketing παρά πραγματικό όφελος.
Finasteride + Minoxidil
Αποτελεί τον πιο τεκμηριωμένο συνδυασμό για ανδρογενετική τριχόπτωση: το finasteride μειώνει το DHT (αίτιο της λέπτυνσης), ενώ το minoxidil ενισχύει την αιμάτωση και παρατείνει τη φάση ανάπτυξης της τρίχας. Μαζί, προσφέρουν καλύτερα αποτελέσματα από το καθένα μόνο του.
- Finasteride: δρα στην αιτία.
- Minoxidil: δρα στο περιβάλλον ανάπτυξης της τρίχας.
- Ο συνδυασμός μειώνει τον ρυθμό απώλειας και αυξάνει την πιθανότητα ορατής πύκνωσης.
Microneedling, laser caps & άλλες μέθοδοι
Το microneedling μπορεί να αυξήσει τη διαδερμική απορρόφηση του minoxidil και να ενεργοποιήσει αυξητικούς παράγοντες. Τα low-level laser devices έχουν μέτρια τεκμηρίωση. Χρησιμοποιούνται κυρίως ως ενισχυτικές παρεμβάσεις, όχι ως βασική θεραπεία.
Συμπληρώματα διατροφής – τι πραγματικά αξίζει
Βιοτίνη, ψευδάργυρος, σίδηρος και βιταμίνη D βοηθούν μόνο όταν υπάρχει τεκμηριωμένη έλλειψη. Σε φυσιολογικές τιμές, δεν αναστρέφουν ανδρογενετική τριχόπτωση.
- Βιοτίνη: χρήσιμη μόνο σε σπάνια ανεπάρκεια.
- Σίδηρος: απαραίτητος σε χαμηλή φερριτίνη.
- Βιταμίνη D: διορθώνεται αν είναι χαμηλή, αλλά δεν αντικαθιστά φαρμακευτική αγωγή.
Πρακτικά: κανένα συμπλήρωμα δεν αντικαθιστά finasteride ή minoxidil σε ανδρογενετική τριχόπτωση.
14
Πότε φαίνονται αποτελέσματα & αρχικό shedding
Η θεραπεία της ανδρογενετικής τριχόπτωσης απαιτεί υπομονή και συνέπεια. Το finasteride και το minoxidil δεν λειτουργούν άμεσα — επηρεάζουν τον κύκλο ζωής της τρίχας, ο οποίος εξελίσσεται σε μήνες.
Τυπικό χρονοδιάγραμμα με Finasteride Minoxidil
- 0–2 μήνες: συχνά εμφανίζεται αυξημένη τριχόπτωση (shedding).
- 3–4 μήνες: σταθεροποίηση απώλειας, αρχική βελτίωση υφής.
- 6 μήνες: ορατή πύκνωση σε αρκετούς ασθενείς.
- 9–12 μήνες: μέγιστο αποτέλεσμα για τον πρώτο κύκλο θεραπείας.
Η απουσία αλλαγών στους πρώτους 2–3 μήνες είναι φυσιολογική και δεν σημαίνει αποτυχία.
Τι είναι το αρχικό shedding;
Το minoxidil (και σπανιότερα το finasteride) μπορεί να προκαλέσει παροδική αύξηση τριχόπτωσης. Πρόκειται για μετατόπιση τριχών από τη φάση ανάπαυσης στη φάση ανάπτυξης — οι «παλιές» τρίχες πέφτουν για να αντικατασταθούν από νέες, πιο ισχυρές.
- Εμφανίζεται συνήθως στις πρώτες 4–8 εβδομάδες.
- Διαρκεί 2–6 εβδομάδες.
- Δεν προβλέπει κακό τελικό αποτέλεσμα.
Πότε θεωρείται ότι «δεν δουλεύει»;
Αξιολόγηση γίνεται μετά από τουλάχιστον 9–12 μήνες σωστής και συνεχούς χρήσης. Νωρίτερα συμπεράσματα είναι συνήθως πρόωρα.
- Λανθασμένη εφαρμογή minoxidil.
- Ασυνεπής λήψη finasteride.
- Παράλληλη τελογενής τριχόπτωση (στρες, νόσος).
- Προχωρημένη ατροφία θυλάκων.
15
Μακροχρόνια χρήση & τι συμβαίνει αν σταματήσω
Η ανδρογενετική τριχόπτωση είναι χρόνια και προοδευτική. Τόσο το finasteride όσο και το minoxidil λειτουργούν μόνο όσο χρησιμοποιούνται.
Τι σημαίνει πρακτικά «συντηρητική θεραπεία»
- Δεν «θεραπεύουν» οριστικά την αιτία.
- Αναστέλλουν ή επιβραδύνουν την εξέλιξη.
- Διατηρούν τα υπάρχοντα θυλάκια ενεργά.
Με απλά λόγια: κρατούν τα μαλλιά που έχετε και σε αρκετούς προσθέτουν μέρος χαμένης πυκνότητας — αλλά απαιτούν συνέχεια.
Τι γίνεται αν διακοπεί το finasteride;
Μέσα σε 3–6 μήνες αρχίζει επανενεργοποίηση της DHT στους θύλακες. Τα μαλλιά που διατηρήθηκαν χάρη στο φάρμακο μπαίνουν σταδιακά σε φάση μινιχατοποίησης και χάνονται.
- Πρώτα μειώνεται η πυκνότητα.
- Έπειτα επανέρχεται το αρχικό μοτίβο αραίωσης.
- Το αποτέλεσμα της θεραπείας ουσιαστικά αναιρείται.
Τι γίνεται αν διακοπεί το minoxidil;
Η διακοπή οδηγεί σε τελογενή αποβολή των τριχών που στηρίζονταν στο minoxidil, συνήθως μέσα σε 2–4 μήνες.
- Αρχικά παρατηρείται αυξημένη πτώση.
- Σταδιακά επανέρχεται η προθεραπευτική εικόνα.
- Δεν προκαλεί «μόνιμη ζημιά» — απλώς χάνεται το κερδισμένο όφελος.
Υπάρχει «διάλειμμα» στη θεραπεία;
Συνήθως όχι. Τα διαλείμματα οδηγούν σε απώλεια αποτελέσματος. Εξαίρεση αποτελούν ανεπιθύμητες ενέργειες ή ειδικές ιατρικές καταστάσεις — τότε επανεκτιμάται το σχήμα ή η δοσολογία.
16
Συνδυασμός finasteride + minoxidil – ποιοι ωφελούνται περισσότερο
Ο συνδυασμός finasteride και minoxidil θεωρείται η πιο αποτελεσματική μη χειρουργική προσέγγιση για ανδρογενετική τριχόπτωση, γιατί τα δύο φάρμακα δρουν σε διαφορετικά επίπεδα:
- Finasteride: μειώνει την DHT και προστατεύει τα θυλάκια.
- Minoxidil: διεγείρει την ανάπτυξη και παρατείνει τη φάση anagen.
Μαζί προσφέρουν καλύτερη διατήρηση υπαρχόντων μαλλιών και μεγαλύτερη πιθανότητα επαναπύκνωσης σε σύγκριση με κάθε αγωγή μόνη της.
Ποιοι είναι οι ιδανικοί υποψήφιοι
- Άνδρες με πρώιμη έως μέτρια ανδρογενετική αλωπεκία.
- Άτομα με ενεργά αλλά εξασθενημένα θυλάκια (όχι πλήρως ατροφικά).
- Ασθενείς με ταχεία εξέλιξη τριχόπτωσης.
- Όσοι θέλουν μέγιστο συντηρητικό αποτέλεσμα χωρίς χειρουργική επέμβαση.
Πότε ο συνδυασμός έχει περιορισμένο όφελος
- Σε περιοχές με πλήρη απώλεια θυλάκων (γυαλιστερό δέρμα).
- Σε πολύ προχωρημένη αλωπεκία όπου απαιτείται μεταμόσχευση.
- Όταν υπάρχει κακή συμμόρφωση (ασυνεπής χρήση).
Σε αυτές τις περιπτώσεις, τα φάρμακα μπορούν να σταθεροποιήσουν την κατάσταση, αλλά δύσκολα αποκαθιστούν ορατή πυκνότητα.
Χρονοδιάγραμμα αναμενόμενων αλλαγών
- 0–3 μήνες: πιθανό shedding από minoxidil.
- 3–6 μήνες: σταθεροποίηση απώλειας, πρώτα σημάδια πύκνωσης.
- 6–12 μήνες: μέγιστο ορατό αποτέλεσμα.
- >12 μήνες: φάση συντήρησης.
Η συνέπεια είναι καθοριστική — τα αποτελέσματα αξιολογούνται πάντα σε ορίζοντα τουλάχιστον 12 μηνών.
Ο συνδυασμός Finasteride Minoxidil στοχεύει ταυτόχρονα την αιτία και το αποτέλεσμα της ανδρογενετικής τριχόπτωσης.
17
Εξετάσεις αίματος πριν ή κατά τη θεραπεία (ορμόνες, PSA, βασικός έλεγχος)
Για τους περισσότερους άνδρες που χρησιμοποιούν Minoxidil τοπικά δεν απαιτούνται εξετάσεις αίματος.
Αντίθετα, πριν ή κατά τη λήψη Finasteride από το στόμα, ένας στοχευμένος εργαστηριακός έλεγχος μπορεί να είναι χρήσιμος — ιδιαίτερα σε μακροχρόνια αγωγή, παρουσία συμπτωμάτων ή όταν συνυπάρχουν άλλοι παράγοντες κινδύνου.
Δεν χρειάζονται σε όλους. Εξετάζονται κυρίως όταν η απώλεια μαλλιών είναι διάχυτη, πρώιμη ή ταχεία, ή όταν συνυπάρχουν μειωμένη libido, κόπωση ή μεταβολές διάθεσης.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο έλεγχος ολικής τεστοστερόνης, SHBG και (κατά περίπτωση) DHT βοηθά να διαχωριστεί αν πρόκειται για καθαρή ανδρογενετική αλωπεκία ή αν υπάρχει συνοδός ορμονικός παράγοντας που απαιτεί διαφορετική προσέγγιση.
• Ηπατικά ένζυμα (AST, ALT, γ-GT, ALP, Χολερυθρίνη) – κυρίως ως baseline αναφοράς σε συστηματική αγωγή.
• Ορμονικό προφίλ όπου χρειάζεται (Ολική Τεστοστερόνη, SHBG ± Ελεύθερη Τεστοστερόνη).
• Σίδηρο / Φερριτίνη – συχνή και αναστρέψιμη αιτία γενικευμένης τριχόπτωσης.
• Θυρεοειδικό έλεγχο (TSH ± FT4) όταν υπάρχουν κλινικές ενδείξεις.
• Προαιρετικά: Βιταμίνη D, Β12, ανάλογα με το ιστορικό.
Κλινικό νόημα: εντοπίζουμε αναστρέψιμους παράγοντες, αποκλείουμε αντενδείξεις για συστηματική αγωγή και προσαρμόζουμε τη θεραπεία εξατομικευμένα — όχι «στα τυφλά».
- Ολική τεστοστερόνη (baseline σημείο αναφοράς).
- DHT (προαιρετικά, σε ειδικές περιπτώσεις).
- PSA σε άνδρες >40 ετών ή με οικογενειακό ιστορικό προστάτη (πριν την έναρξη φιναστερίδης).
- Γενική αίματος και βιοχημικός έλεγχος όταν υπάρχει πολυφαρμακία.
- SHBG / ελεύθερη τεστοστερόνη όταν αναφέρονται συμπτώματα libido ή κόπωσης.
Για αναλυτικό οδηγό με τις βασικές και συμπληρωματικές εξετάσεις που βοηθούν στον εντοπισμό αναστρέψιμων αιτιών απώλειας μαλλιών και στη σωστή εξατομίκευση της αγωγής, δείτε: Εξετάσεις αίματος για τριχόπτωση
.
οι εξετάσεις δεν είναι υποχρεωτικές για όλους — χρησιμοποιούνται επιλεκτικά, ώστε να υπάρχει αξιόπιστο σημείο αναφοράς και να αποκλειστούν άλλες αιτίες τριχόπτωσης ή ανεπιθύμητων συμπτωμάτων.
Σε εμφάνιση μειωμένης libido, επίμονης κόπωσης ή αλλαγών διάθεσης, ο ορμονικός έλεγχος βοηθά να διαχωριστεί αν τα συμπτώματα σχετίζονται με τη θεραπεία ή με προϋπάρχουσα ενδοκρινική διαταραχή.
Στόχος του εργαστηριακού ελέγχου δεν είναι να «φοβίσει» τον ασθενή, αλλά να προσφέρει αντικειμενικά δεδομένα για ασφαλή, τεκμηριωμένη και εξατομικευμένη μακροχρόνια αντιμετώπιση της ανδρογενετικής τριχόπτωσης.
να αποδίδεται κάθε ανεπιθύμητη ενέργεια αυτόματα στη φιναστερίδη χωρίς βασικό εργαστηριακό έλεγχο.
Σε αρκετές περιπτώσεις, προϋπάρχουσα χαμηλή τεστοστερόνη, ανεπάρκεια σιδήρου ή θυρεοειδική διαταραχή εξηγούν τα συμπτώματα — και η έγκαιρη αναγνώρισή τους αλλάζει πλήρως τη στρατηγική αντιμετώπισης.
Σε μακροχρόνια αγωγή, το Finasteride Minoxidil απαιτεί περιοδική κλινική αξιολόγηση για βέλτιστη ασφάλεια και αποτελεσματικότητα.
18
Ειδικές ομάδες: γυναίκες, ηλικία, συνυπάρχοντα νοσήματα
Η επιλογή μεταξύ minoxidil και finasteride χρειάζεται προσαρμογή σε φύλο, ηλικία και συνοδά προβλήματα υγείας. Δεν υπάρχει «μία λύση για όλους».
Γυναίκες
- Minoxidil: πρώτη επιλογή στη γυναικεία αλωπεκία. Συνήθως επαρκεί ως μονοθεραπεία.
- Finasteride: δεν αποτελεί ρουτίνα στις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας. Απαιτείται αυστηρή αντισύλληψη· εξετάζεται μόνο σε επιλεγμένες περιπτώσεις και υπό ιατρική παρακολούθηση.
- Σε διάχυτη λέπτυνση, χρήσιμη είναι η εκτίμηση σιδήρου/φερριτίνης, θυρεοειδούς και ορμονικού προφίλ πριν εντατικοποιηθεί η αγωγή.
Ηλικία
- Νεαρή ηλικία: όσο νωρίτερα ξεκινήσει θεραπεία, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα διατήρησης υπαρχόντων τριχών.
- Μεγαλύτερη ηλικία: το όφελος υπάρχει, αλλά οι στόχοι γίνονται πιο ρεαλιστικοί (σταθεροποίηση/μερική πύκνωση).
Συνυπάρχοντα νοσήματα & φάρμακα
- Καρδιολογικά προβλήματα: προσοχή με από του στόματος minoxidil (αν χρησιμοποιηθεί off-label). Η τοπική μορφή είναι συνήθως ασφαλής.
- Ψυχιατρικό ιστορικό: εξατομικευμένη απόφαση για finasteride, με παρακολούθηση διάθεσης.
- Πολυφαρμακία: επανεξέταση αλληλεπιδράσεων πριν προστεθεί συστηματική αγωγή.
- Δερματολογικές παθήσεις τριχωτού: πρώτα έλεγχος/αντιμετώπιση φλεγμονής ή σμηγματορροϊκής δερματίτιδας για να «πιάσει» καλύτερα η minoxidil.
Αν υπάρχει αμφιβολία για τη διάγνωση ή παράλληλη τριχόπτωση (π.χ. τελογενής), προηγείται ιατρική εκτίμηση ώστε να μη χαθεί χρόνος με ακατάλληλη αγωγή.
19
Πότε θα δω αποτέλεσμα και πώς αξιολογείται η επιτυχία
Η θεραπεία της ανδρογενετικής τριχόπτωσης είναι μαραθώνιος, όχι σπριντ. Και τα δύο φάρμακα απαιτούν χρόνο για να δείξουν όφελος — και ακόμη περισσότερο για να φανεί αισθητική αλλαγή.
- Minoxidil: αρχική αποβολή τριχών (shedding) τις πρώτες 4–8 εβδομάδες είναι συχνή και φυσιολογική. Τα πρώτα σημάδια σταθεροποίησης φαίνονται στους 3 μήνες.
- Finasteride: επιβράδυνση απώλειας από τον 3ο–4ο μήνα, πιο σαφές αποτέλεσμα στους 6–12 μήνες.
- Μέγιστο όφελος: συνήθως στους 12–18 μήνες συνεχούς αγωγής.
Η «επιτυχία» δεν σημαίνει πάντα νέα πλούσια κόμη. Στις περισσότερες περιπτώσεις σημαίνει διατήρηση των υπαρχουσών τριχών και ήπια πύκνωση — κάτι που μακροπρόθεσμα κάνει τεράστια διαφορά.
Η αντικειμενική αξιολόγηση γίνεται καλύτερα με φωτογραφίες ίδιου φωτισμού/γωνίας ανά 3–4 μήνες ή με δερματοσκόπηση. Η καθημερινή παρατήρηση στον καθρέφτη συχνά παραπλανά.
Η πρόωρη διακοπή οδηγεί συνήθως σε επαναφορά της τριχόπτωσης μέσα σε λίγους μήνες, ειδικά μετά από finasteride.
20
Συχνά λάθη και «clinical pearls» στην πράξη
Στην ανδρογενετική αλωπεκία, οι αποτυχίες συνήθως δεν οφείλονται στο ότι «δεν δουλεύουν τα φάρμακα», αλλά σε λάθος στόχο, λάθος προσδοκίες ή λάθος συνέπεια.
- Λάθος διάγνωση: τελογενής τριχόπτωση, αλωπεκία areata ή θυρεοειδικές/σιδηροπενικές αιτίες αντιμετωπίζονται αλλιώς. Αν η πτώση είναι απότομη/γενικευμένη, μην θεωρείται αυτόματα «κληρονομικό».
- Ανεπαρκής διάρκεια: διακοπή στους 2–3 μήνες είναι το #1 λάθος. Τα ουσιαστικά συμπεράσματα βγαίνουν μετά από 6–12 μήνες.
- Κακή συμμόρφωση στη minoxidil: «βάζω όταν θυμηθώ» ή πολύ μικρή ποσότητα. Η τοπική αγωγή είναι αποτελεσματική μόνο με ρουτίνα.
- Πανικός στο shedding: το αρχικό shedding με minoxidil είναι συχνό και συνήθως παροδικό. Η διακοπή σε αυτό το στάδιο οδηγεί σε φαύλο κύκλο.
- Λάθος μέτρηση αποτελέσματος: αλλαγές εβδομάδας-σε-εβδομάδα στον καθρέφτη δεν είναι αξιόπιστες. Χρειάζεται σταθερή φωτογράφιση/τεκμηρίωση.
- Μη αναγνώριση «στόχου» κάθε φαρμάκου: finasteride = μειώνει DHT και σταθεροποιεί (κυρίως κορυφή/μεσαία ζώνη). minoxidil = «ενεργοποιεί» θυλάκους και αυξάνει διάμετρο τρίχας. Συχνά λειτουργούν συμπληρωματικά.
- Παράβλεψη τριχωτού: σμηγματορροϊκή δερματίτιδα/φλεγμονή μπορεί να επιβαρύνει την εικόνα. Η σωστή υγιεινή του τριχωτού βελτιώνει την ανοχή στη minoxidil.
- Ανεπιθύμητες χωρίς πλάνο: αν εμφανιστούν ενοχλήματα, χρειάζεται δομημένη προσέγγιση (π.χ. αλλαγή μορφής/συχνότητας στη minoxidil, ιατρική αξιολόγηση για finasteride) και όχι «κόβω τα πάντα».
Αν μετά από 12 μήνες με σωστή συμμόρφωση δεν υπάρχει σταθεροποίηση ή υπάρχει ασυμφωνία στην κλινική εικόνα, τότε η επανεκτίμηση διάγνωσης και στρατηγικής (συνδυασμός, έλεγχος συνυπαρχόντων αιτιών, εναλλακτικές) είναι το ουσιαστικό επόμενο βήμα.
21
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Να ξεκινήσω με finasteride ή minoxidil;
Στους περισσότερους άνδρες με ανδρογενετική αλωπεκία, το finasteride στοχεύει την αιτία (DHT), ενώ η minoxidil ενισχύει την ανάπτυξη. Συχνά ο συνδυασμός δίνει πιο σταθερό αποτέλεσμα από το καθένα μόνο του.
Σε πόσο καιρό φαίνεται διαφορά;
Σταθεροποίηση συνήθως στους 3–4 μήνες, πιο ορατή αλλαγή στους 6–12 μήνες, μέγιστο όφελος στους 12–18 μήνες συνεχούς αγωγής.
Τι γίνεται αν σταματήσω;
Η τριχόπτωση επανέρχεται προοδευτικά μέσα σε λίγους μήνες, ιδιαίτερα μετά από finasteride. Η αγωγή λειτουργεί όσο συνεχίζεται.
Το shedding με minoxidil σημαίνει αποτυχία;
Όχι. Είναι συχνά παροδικό τις πρώτες 4–8 εβδομάδες και υποδηλώνει ανανέωση κύκλου τρίχας.
Λειτουργούν το ίδιο σε μπροστινή γραμμή και κορυφή;
Καλύτερη ανταπόκριση παρατηρείται συνήθως σε κορυφή/μεσαία ζώνη. Η μπροστινή γραμμή είναι πιο ανθεκτική και απαιτεί ρεαλιστικές προσδοκίες.
Υπάρχει όφελος σε προχωρημένη αραίωση;
Στόχος τότε είναι κυρίως η επιβράδυνση περαιτέρω απώλειας. Η επανέκφυση είναι περιορισμένη όταν οι θύλακοι έχουν αδρανοποιηθεί για χρόνια.
Μπορώ να συνδυάσω με βιταμίνες ή σαμπουάν;
Μπορούν να βοηθήσουν υποστηρικτικά (ιδίως αν υπάρχει έλλειψη), αλλά δεν αντικαθιστούν finasteride/minoxidil σε ανδρογενετική αλωπεκία.
Πότε χρειάζεται ιατρική επανεκτίμηση;
Αν στους 6–12 μήνες δεν υπάρχει τουλάχιστον σταθεροποίηση, αν παρουσιαστούν ανεπιθύμητες ή αν η απώλεια είναι απότομη/γενικευμένη.
22
Συμπέρασμα & επόμενα βήματα
Finasteride Minoxidil δεν ανταγωνίζονται — συμπληρώνουν.
Η φιναστερίδη στοχεύει τον ορμονικό μηχανισμό (DHT) που οδηγεί στη λέπτυνση των θυλάκων, ενώ η μινοξιδίλη ενισχύει τοπικά τον κύκλο ανάπτυξης της τρίχας.
Για τους περισσότερους άνδρες με ανδρογενετική αλωπεκία, ο συνδυασμός προσφέρει πιο σταθερή επιβράδυνση της απώλειας και μεγαλύτερη πιθανότητα ορατής βελτίωσης σε σχέση με μονοθεραπεία.
Ρεαλιστικός στόχος: πρώτα σταθεροποίηση της τριχόπτωσης (3–6 μήνες) και στη συνέχεια σταδιακή βελτίωση πυκνότητας (6–12+ μήνες).
Η συνέπεια και η μακροχρόνια συνέχιση της αγωγής είναι καθοριστικές για διατηρήσιμο αποτέλεσμα.
Αν η απώλεια είναι ταχεία ή διάχυτη, συνοδεύεται από συμπτώματα (κόπωση, αναιμία, μειωμένη libido, ορμονικές διαταραχές) ή δεν υπάρχει ανταπόκριση μετά από 6–12 μήνες σωστής αγωγής, απαιτείται ιατρική επανεκτίμηση και συχνά εργαστηριακός έλεγχος για δευτερογενή αίτια.
22a
Κλείστε Ραντεβού
Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.
Στο εργαστήριό μας πραγματοποιείται ο βασικός εργαστηριακός έλεγχος που περιγράφεται παραπάνω (ορμόνες, σίδηρος/φερριτίνη, θυρεοειδής, PSA όπου ενδείκνυται), με ιατρική ερμηνεία αποτελεσμάτων πριν από οποιαδήποτε συστηματική αγωγή.
Σε επιλεγμένους ασθενείς, το Finasteride Minoxidil αποτελεί μέρος μιας συνολικής στρατηγικής αντιμετώπισης της ανδρογενετικής τριχόπτωσης.
23
Βιβλιογραφία
https://www.jaad.org/
https://onlinelibrary.wiley.com/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/
https://link.springer.com/
https://www.eadv.org/
https://mikrobiologikolamia.gr/katalogos-eksetaseon/
Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος, Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος
Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας, Έσλιν 19, Λαμία 35100
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30
