CK (Κρεατινική Φωσφοκινάση): Τι είναι, πότε αυξάνεται και τι σημαίνει

1Τι είναι η CK / CPK

Η CK ή CPK είναι ένζυμο που βρίσκεται κυρίως στους μυς και απελευθερώνεται στο αίμα όταν υπάρχει μυϊκή καταπόνηση ή βλάβη. Τα αρχικά CK προέρχονται από τον όρο creatine kinase, ενώ ο παλιότερος όρος CPK αναφέρεται στην creatine phosphokinase. Στην καθημερινή χρήση οι δύο ονομασίες περιγράφουν ουσιαστικά την ίδια εξέταση.

Η CK συμμετέχει στη γρήγορη παραγωγή ενέργειας των μυϊκών κυττάρων. Όταν ένας μυς εργάζεται έντονα, φλεγμαίνει, τραυματίζεται ή καταστρέφεται, μεγαλύτερη ποσότητα του ενζύμου μπορεί να περάσει στην κυκλοφορία. Για αυτό η εξέταση χρησιμοποιείται κυρίως όταν υπάρχει ερώτημα για μυϊκή βλάβη, μυοπάθεια, ραβδομυόλυση ή ανεπιθύμητη ενέργεια φαρμάκου.

Η εξέταση δεν είναι δείκτης με απόλυτη ερμηνεία. Μπορεί να αυξηθεί προσωρινά σε υγιές άτομο μετά από βαριά προπόνηση ή μυϊκή ένεση, αλλά μπορεί επίσης να αποτελέσει προειδοποίηση σοβαρής κατάστασης όταν συνοδεύεται από μυϊκή αδυναμία, έντονο πόνο, αφυδάτωση ή σκούρα ούρα.

Η βασική αρχή είναι ότι η CK δείχνει πως οι μύες ή άλλοι ιστοί έχουν δεχθεί επιβάρυνση, αλλά η αιτία προκύπτει μόνο όταν συσχετιστεί με το ιστορικό, την κλινική εικόνα και τις υπόλοιπες εξετάσεις.

2Πότε ζητείται η εξέταση CK

Η CK ζητείται όταν υπάρχουν συμπτώματα ή περιστάσεις που δημιουργούν υποψία μυϊκής βλάβης. Δεν αποτελεί εξέταση ρουτίνας για κάθε άτομο χωρίς συμπτώματα και δεν αρκεί από μόνη της για διάγνωση.

Στην πράξη μπορεί να ζητηθεί όταν υπάρχει επίμονος μυϊκός πόνος, αδυναμία, κράμπες που δεν εξηγούνται εύκολα, δυσκολία στο ανέβασμα σκάλας ή στο σήκωμα από καθιστή θέση. Έχει επίσης αξία μετά από σοβαρό τραυματισμό, πτώση, παρατεταμένη ακινησία, επιληπτική κρίση, θερμοπληξία ή έντονη σωματική καταπόνηση με ανησυχητικά συμπτώματα.

Η CK είναι ιδιαίτερα σημαντική στην υποψία ραβδομυόλυσης, δηλαδή εκτεταμένης μυϊκής βλάβης που μπορεί να επηρεάσει τους νεφρούς. Το κλινικό σενάριο γίνεται πιο ανησυχητικό όταν εμφανίζονται μαζί μυϊκός πόνος, αδυναμία, μειωμένη ούρηση ή ούρα με σκούρο καφέ χρώμα.

Σε ασθενείς που λαμβάνουν στατίνη ή άλλο φάρμακο που ενδέχεται να επηρεάσει τους μυς, η CK ζητείται κυρίως όταν υπάρχουν μυϊκά συμπτώματα ή συγκεκριμένοι παράγοντες κινδύνου. Η μέτρηση σε κάθε επανέλεγχο χωρίς ένδειξη δεν είναι πάντοτε χρήσιμη.

3Τύποι CK: CK-MM, CK-MB και CK-BB

Η συνολική CK περιλαμβάνει ισοένζυμα που σχετίζονται με διαφορετικούς ιστούς. Η γνώση τους βοηθά να κατανοήσουμε γιατί μια αυξημένη τιμή δεν έχει πάντοτε την ίδια σημασία.

Για τον ασθενή, η συχνότερη εξέταση είναι η ολική CK. Αν υπάρχει ειδικός λόγος, μπορεί να ζητηθεί CK-MB ή διαφορετικός καρδιακός έλεγχος, ανάλογα με το κλινικό ερώτημα.

4Πώς γίνεται η εξέταση και τι προετοιμασία χρειάζεται

Η CK μετράται με απλή αιμοληψία και συνήθως δεν απαιτεί ειδική νηστεία όταν ζητείται μόνη της. Αν όμως γίνεται μαζί με σάκχαρο, λιπίδια ή άλλον έλεγχο, εφαρμόζονται οι οδηγίες του συνολικού παραπεμπτικού.

Η πιο σημαντική πρακτική οδηγία πριν από προγραμματισμένη μέτρηση CK είναι να γνωρίζει ο ιατρός αν προηγήθηκε έντονη σωματική δραστηριότητα. Προπόνηση με βάρη, τρέξιμο μεγάλης απόστασης, έντονη ποδηλασία ή ασυνήθιστη εργασία με μυϊκή καταπόνηση μπορεί να αυξήσει την CK ακόμη και σε υγιή άτομα.

Πρέπει επίσης να αναφέρονται πρόσφατες ενδομυϊκές ενέσεις, χειρουργείο, τραύμα, κρίσεις, παρατεταμένη κατάκλιση, αφυδάτωση, λοιμώξεις και όλα τα φάρμακα ή συμπληρώματα που λαμβάνει ο ασθενής.

Για οργανωμένες οδηγίες πριν από αιμοληψία, μπορείτε να δείτε τον οδηγό Προετοιμασία Εξετάσεων Αίματος.

5Φυσιολογικές τιμές και όρια αναφοράς

Δεν υπάρχει ένα ενιαίο φυσιολογικό όριο CK που να εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Τα όρια εξαρτώνται από τη μέθοδο του εργαστηρίου, το φύλο, την ηλικία, τη μυϊκή μάζα και ενίοτε το επίπεδο σωματικής δραστηριότητας.

Για αυτό η ασφαλής ερμηνεία ξεκινά από το επίσημο όριο αναφοράς που αναγράφεται στο αποτέλεσμα του συγκεκριμένου εργαστηρίου. Η συντομογραφία ULN σημαίνει upper limit of normal, δηλαδή το ανώτερο όριο αναφοράς. Όταν αναφέρεται ότι η CK είναι δύο, πέντε ή δέκα φορές πάνω από το ULN, η σύγκριση γίνεται με το όριο της συγκεκριμένης μεθόδου.

Η ίδια τιμή μπορεί να έχει διαφορετική σημασία σε αθλητή μετά από προπόνηση και σε ασθενή με σκούρα ούρα και επιδείνωση νεφρικής λειτουργίας.

6Γιατί αυξάνεται η CK

Η CK αυξάνεται όταν μυϊκά κύτταρα καταπονούνται ή υφίστανται βλάβη και απελευθερώνουν το ένζυμο στο αίμα. Η αιτία μπορεί να είναι παροδική και αναμενόμενη ή να απαιτεί άμεση διερεύνηση.

• Έντονη άσκηση: ιδιαίτερα βάρη, ασυνήθιστη προπόνηση, μαραθώνιος ή έντονη εκκεντρική μυϊκή φόρτιση.
• Τραύμα ή πίεση μυών: πτώση, σύνθλιψη, χειρουργείο, εκτεταμένοι μώλωπες ή παρατεταμένη ακινησία.
• Ραβδομυόλυση: εκτεταμένη μυϊκή καταστροφή με πιθανό κίνδυνο οξείας νεφρικής βλάβης.
• Φάρμακα και ουσίες: στατίνες, ορισμένες αλληλεπιδράσεις φαρμάκων, αλκοόλ ή άλλες μυοτοξικές ουσίες.
• Φλεγμονώδεις ή κληρονομικές μυοπάθειες: κυρίως όταν υπάρχει επίμονη αδυναμία ή επαναλαμβανόμενες αυξήσεις.
• Λοιμώξεις και συστηματικές καταστάσεις: ορισμένες ιογενείς λοιμώξεις, πυρετός ή θερμοπληξία.
• Ενδοκρινικές και μεταβολικές αιτίες: υποθυρεοειδισμός ή ηλεκτρολυτικές διαταραχές.
• Επιληπτική κρίση: οι έντονες μυϊκές συσπάσεις μπορεί να οδηγήσουν σε αισθητή αύξηση.

Μία ήπια ασυμπτωματική αύξηση δεν σημαίνει αυτομάτως σοβαρή νόσο. Η απότομη μεγάλη αύξηση, η επιμονή του ευρήματος ή η συνύπαρξη συμπτωμάτων αλλάζουν σημαντικά τη βαρύτητα του αποτελέσματος.

7CK μετά από άσκηση, τραυματισμό ή ενδομυϊκή ένεση

Η άσκηση είναι μία από τις συχνότερες μη παθολογικές αιτίες αύξησης της CK. Η τιμή μπορεί να αυξηθεί αισθητά μετά από ασυνήθιστα έντονη προπόνηση, ιδίως όταν περιλαμβάνει βάρη, καθοδικό τρέξιμο ή δραστηριότητες που προκαλούν μικροτραυματισμό στους μυς.

Ο χρόνος της αιμοληψίας έχει σημασία. Αν η CK μετρηθεί αμέσως μετά από έντονη άσκηση ή μέσα στις επόμενες ημέρες, μπορεί να βρεθεί υψηλότερη από τη συνήθη βασική τιμή του ατόμου. Αν ο λόγος της εξέτασης δεν είναι η αξιολόγηση μετα-ασκητικής βλάβης, ο ιατρός μπορεί να συστήσει επανάληψη μετά από περίοδο αποχής από έντονη καταπόνηση.

Παρόμοια αύξηση μπορεί να προκληθεί μετά από μυϊκό τραυματισμό, πτώση, χειρουργείο ή ενδομυϊκή ένεση. Σε τέτοιες περιπτώσεις η τιμή συσχετίζεται με το πόσο εκτεταμένη ήταν η καταπόνηση και με το αν υπάρχουν συμπτώματα πέρα από τον αναμενόμενο τοπικό πόνο.

Η παρουσία σκούρων ούρων, σημαντικής αδυναμίας, μειωμένης διούρησης, πυρετού ή πολύ έντονου πόνου μετά από άσκηση δεν πρέπει να αποδίδεται απλώς στο πιάσιμο.

8Πολύ υψηλή CK και ραβδομυόλυση

Η ραβδομυόλυση είναι σοβαρή μυϊκή βλάβη κατά την οποία απελευθερώνονται στο αίμα μεγάλες ποσότητες μυϊκών συστατικών, μεταξύ αυτών CK και μυοσφαιρίνη. Μπορεί να εμφανιστεί μετά από σύνθλιψη ή τραύμα, ακραία άσκηση, θερμοπληξία, σπασμούς, παρατεταμένη ακινησία, ορισμένα φάρμακα ή τοξικές ουσίες.

Στη ραβδομυόλυση, η CK είναι συχνά αρκετές φορές πάνω από το ανώτερο όριο αναφοράς. Η τιμή πάνω από πέντε φορές το όριο ή πάνω από 1.000 U/L χρησιμοποιείται συχνά ως εργαστηριακό στοιχείο συμβατό με ραβδομυόλυση, αλλά η βαρύτητα δεν κρίνεται μόνο από το νούμερο. Η κλινική εικόνα και η νεφρική λειτουργία είναι εξίσου κρίσιμες.

Πολύ υψηλές τιμές, για παράδειγμα πάνω από 5.000 ή 10.000 U/L, αυξάνουν την ανησυχία, ιδιαίτερα αν συνυπάρχουν αφυδάτωση, ολιγουρία, ηλεκτρολυτικές διαταραχές ή επιδείνωση της κρεατινίνης. Μπορεί να χρειαστεί άμεση νοσοκομειακή αντιμετώπιση και παρακολούθηση.

Ο ασθενής δεν πρέπει να προσπαθεί να αντιμετωπίσει μόνος του μια πολύ υψηλή CK με απλή κατανάλωση νερού ή διακοπή άσκησης χωρίς ιατρική αξιολόγηση. Ο κίνδυνος αφορά κυρίως τις επιπλοκές.

9CK, σκούρα ούρα και νεφρική λειτουργία

Όταν η CK είναι πολύ αυξημένη, οι νεφροί χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή επειδή η μυοσφαιρίνη από τους κατεστραμμένους μυς μπορεί να συμβάλει σε οξεία νεφρική βλάβη. Για αυτό ένα αποτέλεσμα CK συχνά δεν αξιολογείται μόνο του.

Σε ύποπτη σοβαρή μυϊκή βλάβη, ο ιατρός μπορεί να ζητήσει παράλληλα κρεατινίνη, eGFR, ουρία, ηλεκτρολύτες και εξέταση ούρων. Η παρακολούθηση της διούρησης είναι επίσης σημαντική, επειδή η μειωμένη ποσότητα ούρων μπορεί να υποδηλώνει επιβάρυνση.

Τα ούρα μπορεί να γίνουν σκουρόχρωμα ή καφεοειδή όταν υπάρχει μυοσφαιρινουρία. Το εύρημα αυτό δεν εμφανίζεται πάντα, άρα η απουσία του δεν αποκλείει σημαντική βλάβη. Αν εμφανιστεί μαζί με μυϊκό πόνο ή αδυναμία, η αξιολόγηση πρέπει να είναι άμεση.

Η CK υποδεικνύει τη μυϊκή βλάβη, ενώ η κρεατινίνη, το eGFR, τα ούρα και οι ηλεκτρολύτες βοηθούν να εκτιμηθεί αν η βλάβη έχει ήδη επηρεάσει τη νεφρική λειτουργία.

10CK και στατίνες ή άλλα φάρμακα

Η CK μπορεί να ζητηθεί σε ασθενείς που λαμβάνουν στατίνη όταν εμφανίζονται μυαλγίες, μυϊκή αδυναμία, έντονες κράμπες ή σκούρα ούρα. Οι στατίνες μειώνουν τον καρδιαγγειακό κίνδυνο και δεν πρέπει να διακόπτονται αυθαίρετα μόνο επειδή εμφανίστηκε ένας μυϊκός πόνος.

Οι μυϊκές ενοχλήσεις μπορεί να έχουν πολλές αιτίες: πρόσφατη άσκηση, υποθυρεοειδισμό, λοίμωξη, αλληλεπιδράσεις φαρμάκων ή άλλη μυοπάθεια. Η CK βοηθά την εκτίμηση, αλλά μια φυσιολογική τιμή δεν αποκλείει κάθε μυϊκό σύμπτωμα που σχετίζεται χρονικά με στατίνη, ενώ μια αυξημένη τιμή δεν αποδεικνύει μόνη της ότι ευθύνεται το φάρμακο.

Πριν ληφθεί απόφαση για αλλαγή αγωγής, αξιολογούνται η ένταση των συμπτωμάτων, η τιμή της CK σε σχέση με το όριο αναφοράς, η νεφρική λειτουργία, η δόση της στατίνης και πιθανές αλληλεπιδράσεις. Για οργανωμένη πληροφόρηση, δείτε τον κεντρικό οδηγό Στατίνες, LDL και εξετάσεις.

Και άλλα φάρμακα ή ουσίες μπορούν να σχετίζονται με μυϊκή τοξικότητα, ιδίως σε συνδυασμούς ή σε ασθενείς με προδιαθεσικούς παράγοντες. Για αυτό γνωστοποιούνται στον ιατρό όλα τα φάρμακα και συμπληρώματα.

11CK-MB, τροπονίνη και καρδιακά συμπτώματα

Στην αξιολόγηση πιθανού εμφράγματος, η τροπονίνη είναι σήμερα ο βασικός εργαστηριακός δείκτης οξείας μυοκαρδιακής βλάβης και όχι η ολική CK. Η CK-MB είχε ιστορικά σημαντικό ρόλο, αλλά έχει περιοριστεί σημαντικά με την ευρεία χρήση της καρδιακής τροπονίνης υψηλής ευαισθησίας.

Ασθενής με πόνο ή βάρος στο στήθος, δύσπνοια, εφίδρωση, ναυτία, πόνο που αντανακλά σε χέρι ή γνάθο, ή λιποθυμική τάση δεν πρέπει να καθησυχάζεται από μια CK. Χρειάζεται επείγουσα ιατρική εκτίμηση, ηλεκτροκαρδιογράφημα και τον κατάλληλο καρδιακό εργαστηριακό έλεγχο.

Η CK-MB μπορεί να ζητηθεί σε ειδικά κλινικά πλαίσια ή συμπληρωματικά, όμως δεν αντικαθιστά τη σύγχρονη αξιολόγηση με τροπονίνη. Για αναλυτική ενημέρωση, δείτε τον οδηγό Τροπονίνη: εξέταση αίματος για την καρδιά.

12CK σε μυοπάθειες, υποθυρεοειδισμό και λοιμώξεις

Η επίμονη αύξηση της CK μπορεί να χρειάζεται διερεύνηση για αίτια πέρα από την άσκηση ή τα φάρμακα. Όταν συνδυάζεται με προοδευτική αδυναμία, δυσκολία στο περπάτημα, δυσκολία στο ανέβασμα σκάλας, πόνο που δεν υποχωρεί ή οικογενειακό ιστορικό, ο ιατρός μπορεί να εξετάσει το ενδεχόμενο μυοπάθειας.

Οι φλεγμονώδεις μυοπάθειες μπορούν να προκαλέσουν αυξημένη CK μαζί με μυϊκή αδυναμία. Σε ορισμένες κληρονομικές μυϊκές παθήσεις, η CK μπορεί να παραμένει αυξημένη για μεγάλο χρονικό διάστημα, ακόμη και πριν η κλινική εικόνα γίνει σαφής.

Ο υποθυρεοειδισμός αποτελεί επίσης σημαντική και συχνά θεραπεύσιμη αιτία μυϊκών ενοχλημάτων και αύξησης CK. Ιδιαίτερα όταν ένας ασθενής με μυαλγίες λαμβάνει στατίνη, ο έλεγχος θυρεοειδούς μπορεί να βοηθήσει να διαχωριστούν συνυπάρχουσες αιτίες.

Ορισμένες ιογενείς λοιμώξεις μπορούν να προκαλέσουν μυαλγίες και παροδική αύξηση CK. Η συνολική εικόνα και η πορεία του αποτελέσματος καθορίζουν αν απαιτείται παρακολούθηση ή πιο εξειδικευμένος έλεγχος.

13Πώς ερμηνεύεται πρακτικά ένα αυξημένο αποτέλεσμα CK

Ένα αυξημένο αποτέλεσμα CK ερμηνεύεται με βάση την αιτία, τα συμπτώματα, το μέγεθος της αύξησης και την πορεία της τιμής στον χρόνο. Το εργαστηριακό αποτέλεσμα είναι αφετηρία διερεύνησης και όχι αυτόματη διάγνωση.

Το ίδιο νούμερο CK δεν έχει την ίδια σημασία σε κάθε ασθενή. Η τιμή αποκτά πραγματική χρησιμότητα μόνο όταν απαντά στο ερώτημα τι συνέβη πριν από την αιμοληψία και τι συμπτώματα υπάρχουν τώρα.

14Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση

Η αυξημένη CK χρειάζεται άμεση αξιολόγηση όταν συνοδεύεται από συμπτώματα που μπορεί να δείχνουν σοβαρή μυϊκή βλάβη, νεφρική επιβάρυνση ή επείγον καρδιολογικό πρόβλημα.

• Σκούρα, καφεοειδή ούρα ή αισθητή μείωση της ποσότητας ούρων.
• Έντονος ή γενικευμένος μυϊκός πόνος, οίδημα ή σημαντική μυϊκή αδυναμία.
• Μεγάλη αύξηση CK, ιδίως όταν είναι πολλές φορές πάνω από το όριο αναφοράς.
• Πρόσφατη θερμοπληξία, σύνθλιψη, παρατεταμένη ακινησία, σπασμοί ή εξαιρετικά έντονη άσκηση.
• Αύξηση κρεατινίνης, πτώση eGFR ή διαταραχές ηλεκτρολυτών.
• Πυρετός, σύγχυση, έντονη κακουχία ή σημεία αφυδάτωσης.
• Πόνος στο στήθος, δύσπνοια, εφίδρωση ή λιποθυμική τάση, ανεξάρτητα από την τιμή CK.

Σε τέτοιες περιπτώσεις ο ασθενής δεν πρέπει να περιμένει απλώς επανάληψη της εξέτασης σε μεταγενέστερο χρόνο. Η εκτίμηση του κινδύνου και η θεραπευτική αντιμετώπιση μπορεί να είναι επείγουσες.

15Συχνές ερωτήσεις

16Τι να θυμάστε

• Η CK ή CPK είναι ένζυμο που αυξάνεται κυρίως όταν υπάρχει μυϊκή καταπόνηση ή βλάβη.
• Η πρόσφατη έντονη άσκηση, ο τραυματισμός και η ενδομυϊκή ένεση μπορεί να αυξήσουν παροδικά την τιμή.
• Η ερμηνεία βασίζεται στο όριο αναφοράς του εργαστηρίου, στα συμπτώματα, στο ιστορικό και στα φάρμακα.
• Πολύ υψηλή CK με μυϊκό πόνο, αδυναμία ή σκούρα ούρα χρειάζεται άμεση εκτίμηση για πιθανή ραβδομυόλυση.
• Σε σοβαρή αύξηση μπορεί να απαιτείται παράλληλος έλεγχος νεφρικής λειτουργίας, ούρων και ηλεκτρολυτών.
• Η CK μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη διερεύνηση μυϊκών συμπτωμάτων κατά τη θεραπεία με στατίνες, αλλά η αγωγή δεν διακόπτεται αυθαίρετα.
• Για ύποπτο έμφραγμα, η τροπονίνη είναι σήμερα ο βασικός βιοδείκτης και η αξιολόγηση είναι επείγουσα όταν υπάρχουν συμβατά συμπτώματα.

Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν αντικαθιστά την ιατρική διάγνωση ή την επείγουσα αξιολόγηση όταν υπάρχουν ανησυχητικά συμπτώματα.

17Κλείστε Ραντεβού και Βιβλιογραφία

Για εξέταση CK / CPK ή ιατρική ερμηνεία αποτελεσμάτων, μπορείτε να δείτε τις διαθέσιμες εξετάσεις ή να προγραμματίσετε ραντεβού στο εργαστήριό μας.

Βιβλιογραφία

Επιστημονική επιμέλεια άρθρου

Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος

Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος Απόφοιτος Ιατρικής Σχολής Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Υπεύθυνος ιατρικής επιμέλειας περιεχομένου

Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας Έσλιν 19, Λαμία 35100

Επικοινωνία με το εργαστήριο

Σταθερό: +30 22310 66841

Κινητό: +30 6972 860905

Κλήση WhatsApp Viber Messenger

Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30