Τρυπτάση – Πλήρης Οδηγός Ασθενών

Τελευταία ενημέρωση: 9 Φεβρουαρίου 2026

1 Τι είναι η τρυπτάση

Σύντομη απάντηση: Η τρυπτάση είναι ένζυμο που παράγεται από τα μαστοκύτταρα και αποτελεί τον πιο αξιόπιστο εργαστηριακό δείκτη ενεργοποίησης μαστοκυττάρων, ιδιαίτερα σε επεισόδια αναφυλαξίας.

Βιοχημικά, η τρυπτάση ανήκει στις σερίνη-πρωτεάσες και αποθηκεύεται σε μεγάλες ποσότητες στα κοκκία των μαστοκυττάρων. Υπό φυσιολογικές συνθήκες απελευθερώνεται σε ελάχιστα επίπεδα και δεν ανιχνεύεται σε υψηλές συγκεντρώσεις στο περιφερικό αίμα.

Όταν όμως τα μαστοκύτταρα ενεργοποιούνται από αλλεργικά ερεθίσματα (IgE-εξαρτώμενα) ή από μη αλλεργικούς μηχανισμούς (ψευδοαλλεργικές αντιδράσεις, φάρμακα, αναισθησία), επέρχεται αποκοκκίωση και μαζική απελευθέρωση τρυπτάσης στην κυκλοφορία.

Η μέτρηση της τρυπτάσης δεν αποτελεί αυτόνομο διαγνωστικό τεστ. Λειτουργεί ως βιοδείκτης που πρέπει να ερμηνεύεται πάντα σε συνδυασμό με:

• το κλινικό επεισόδιο,
• τον σωστό χρονισμό της αιμοληψίας,
• και – ιδανικά – τη βασική (baseline) τιμή του ασθενούς.

Για τον λόγο αυτό, μια «φυσιολογική» τιμή τρυπτάσης δεν αποκλείει αναφυλαξία, ενώ μια αυξημένη τιμή χωρίς κλινική συσχέτιση δεν αρκεί για διάγνωση.

2 Πού παράγεται και ποιος είναι ο ρόλος της

Σύντομη απάντηση: Η τρυπτάση παράγεται σχεδόν αποκλειστικά από μαστοκύτταρα και διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη φλεγμονώδη και αλλεργική απόκριση.

Τα μαστοκύτταρα είναι κύτταρα του ανοσοποιητικού που εντοπίζονται κυρίως:

• στο δέρμα,
• στο αναπνευστικό σύστημα,
• στο γαστρεντερικό,
• και γύρω από αγγεία και νεύρα.

Σε αυτά τα σημεία, η τρυπτάση συμμετέχει σε βασικούς παθοφυσιολογικούς μηχανισμούς:

• προκαλεί αγγειοδιαστολή και πτώση της αρτηριακής πίεσης,
• αυξάνει την αγγειακή διαπερατότητα οδηγώντας σε οίδημα,
• ενεργοποιεί και προσελκύει άλλα κύτταρα του ανοσοποιητικού,
• συμβάλλει σε βρογχόσπασμο και γαστρεντερικά συμπτώματα.

Σε φυσιολογικές συνθήκες, η τρυπτάση κυκλοφορεί σε πολύ χαμηλές συγκεντρώσεις στο αίμα. Αντίθετα, σε παθολογικές καταστάσεις, η απότομη αύξησή της αντανακλά μαζική ενεργοποίηση μαστοκυττάρων και αποτελεί αντικειμενικό εργαστηριακό εύρημα σοβαρής ανοσολογικής αντίδρασης.

Η ιδιαιτερότητα της τρυπτάσης είναι ότι παραμένει αυξημένη για αρκετές ώρες μετά το επεισόδιο, γεγονός που την καθιστά πιο πρακτικό δείκτη σε σύγκριση με άλλους μεσολαβητές, όπως η ισταμίνη.

3 Γιατί ζητείται η εξέταση τρυπτάσης

Σύντομη απάντηση: Η εξέταση τρυπτάσης ζητείται κυρίως για να τεκμηριωθεί ή να αποκλειστεί αναφυλαξία και για τη διερεύνηση μαστοκυτταρικών διαταραχών.

Στην καθημερινή κλινική πράξη, η τρυπτάση χρησιμοποιείται ως αντικειμενικός εργαστηριακός δείκτης ενεργοποίησης μαστοκυττάρων, ιδιαίτερα όταν:

• τα συμπτώματα αναφυλαξίας έχουν ήδη υποχωρήσει,
• το επεισόδιο δεν παρατηρήθηκε από ιατρό,
• υπάρχει ανάγκη ιατροδικαστικής ή ιατρικής τεκμηρίωσης.

Οι συχνότερες ενδείξεις περιλαμβάνουν:

• Επιβεβαίωση αναφυλακτικού επεισοδίου, ιδίως όταν η κλινική εικόνα δεν ήταν πλήρης
• Διερεύνηση συστηματικής μαστοκυττάρωσης (επίμονα αυξημένη baseline)
• Αξιολόγηση συνδρόμου ενεργοποίησης μαστοκυττάρων (MCAS)
• Ανεξήγητες βαριές αλλεργικές ή ψευδοαλλεργικές αντιδράσεις σε φάρμακα, αναισθησία ή σκιαγραφικά

Σημαντικό είναι ότι η τρυπτάση δεν αποτελεί screening εξέταση, αλλά στοχευμένο εργαλείο που χρησιμοποιείται όταν υπάρχει κλινική υποψία.

4 Πότε αυξάνεται η τρυπτάση

Σύντομη απάντηση: Η τρυπτάση αυξάνεται κυρίως σε αναφυλαξία και σε συστηματική μαστοκυττάρωση.

Η μορφή της αύξησης έχει ιδιαίτερη σημασία:

• στην αναφυλαξία η αύξηση είναι οξεία και παροδική,
• στη μαστοκυττάρωση η αύξηση είναι μόνιμη (αυξημένη baseline).

Σπανιότερα, η τρυπτάση μπορεί να αυξηθεί:

• σε σοβαρό τραύμα ή εκτεταμένο stress,
• σε βαριά σηπτικά ή αιμοδυναμικά επεισόδια,
• σε ορισμένα αιματολογικά νοσήματα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αύξηση δεν πρέπει να ερμηνεύεται αυτόνομα, αλλά μόνο σε συνδυασμό με το συνολικό κλινικό πλαίσιο.

5 Αναφυλαξία και τρυπτάση (πρακτικός αλγόριθμος)

Σύντομη απάντηση: Στην αναφυλαξία, η τρυπτάση αυξάνεται συνήθως 1–4 ώρες μετά την έναρξη των συμπτωμάτων και πρέπει να ερμηνεύεται σε σύγκριση με τη βασική (baseline) τιμή.

Πρακτικός κανόνας (20% + 2):
Μια τιμή θεωρείται συμβατή με αναφυλαξία όταν είναι:

≥ baseline × 1,2 + 2 ng/mL

Ο κανόνας αυτός είναι ιδιαίτερα χρήσιμος γιατί λαμβάνει υπόψη τις ατομικές διαφορές των ασθενών και αποφεύγει την εσφαλμένη ερμηνεία απόλυτων αριθμών.

Σημαντική κλινική επισήμανση:

• Φυσιολογική ή χαμηλή τρυπτάση δεν αποκλείει αναφυλαξία
• Ιδίως σε τροφική αναφυλαξία η αύξηση μπορεί να είναι μικρή ή ανύπαρκτη
• Λανθασμένος χρονισμός αιμοληψίας οδηγεί συχνά σε ψευδώς αρνητικό αποτέλεσμα

Για τον λόγο αυτό, η τρυπτάση πρέπει να θεωρείται εργαλείο επιβεβαίωσης και όχι τεστ αποκλεισμού της αναφυλαξίας.

6 Μαστοκυττάρωση και σύνδρομο ενεργοποίησης μαστοκυττάρων (MCAS)

Σύντομη απάντηση: Στη συστηματική μαστοκυττάρωση η τρυπτάση είναι μόνιμα αυξημένη, ενώ στο MCAS αυξάνεται παροδικά κατά τα επεισόδια και μπορεί να είναι φυσιολογική μεταξύ αυτών.

Η διάκριση μεταξύ μαστοκυττάρωσης και συνδρόμου ενεργοποίησης μαστοκυττάρων (MCAS) είναι κλινικά κρίσιμη, καθώς πρόκειται για διαφορετικές οντότητες με διαφορετική πρόγνωση και προσέγγιση.

Συστηματική μαστοκυττάρωση:

• χαρακτηρίζεται από αυξημένο αριθμό μαστοκυττάρων,
• η baseline τρυπτάση είναι συνήθως >20 ng/mL,
• η αύξηση είναι επίμονη και όχι μόνο κατά τα επεισόδια,
• απαιτεί περαιτέρω αιματολογική διερεύνηση.

Σύνδρομο ενεργοποίησης μαστοκυττάρων (MCAS):

• ο αριθμός των μαστοκυττάρων είναι φυσιολογικός,
• παρατηρείται παροδική ενεργοποίηση με επεισόδια συμπτωμάτων,
• η τρυπτάση μπορεί να είναι φυσιολογική εκτός κρίσεων,
• η διάγνωση βασίζεται στη σύγκριση acute–baseline.

Στο MCAS, η τεκμηρίωση αύξησης τρυπτάσης κατά το επεισόδιο (με τον κανόνα 20% + 2) είναι καθοριστική, καθώς μια φυσιολογική baseline δεν αποκλείει τη διάγνωση.

7 Φυσιολογικές τιμές – τι θεωρείται παθολογικό

Σύντομη απάντηση: Στους περισσότερους ενήλικες η βασική (baseline) τρυπτάση είναι <11,4 ng/mL. Τιμές >20 ng/mL σε σταθερή βάση είναι ισχυρά ύποπτες για συστηματική μαστοκυττάρωση.

Η ερμηνεία της τρυπτάσης δεν βασίζεται σε έναν απόλυτο αριθμό. Έχει σημασία:

• αν η τιμή είναι baseline ή acute,
• αν η αύξηση είναι παροδική ή μόνιμη,
• αν υπάρχει σύγκριση με προηγούμενες μετρήσεις.

Σημαντικό: Σε αναφυλαξία, ακόμη και τιμή εντός «φυσιολογικών» ορίων μπορεί να είναι διαγνωστικά σημαντική, εφόσον υπερβαίνει το προσωπικό baseline του ασθενούς.

Παιδιά & ειδικές ομάδες: Τα όρια είναι παρόμοια με των ενηλίκων, όμως η αύξηση της τρυπτάσης μπορεί να είναι μικρότερη, ιδίως σε ήπια ή τροφική αναφυλαξία.

8 Χρονισμός λήψης δείγματος (acute & baseline)

Σύντομη απάντηση: Η τρυπτάση πρέπει να μετράται 1–4 ώρες μετά την έναρξη του επεισοδίου (acute δείγμα) και να συγκρίνεται με βασική τιμή (baseline) που λαμβάνεται ≥24–48 ώρες αργότερα.

Ο χρονισμός αποτελεί τον κρισιμότερο παράγοντα για την αξιοπιστία της εξέτασης. Ακόμη και σε πραγματική αναφυλαξία, λανθασμένη χρονική λήψη μπορεί να οδηγήσει σε ψευδώς φυσιολογική τιμή.

Baseline τρυπτάση: Λαμβάνεται όταν ο ασθενής είναι κλινικά σταθερός και ασυμπτωματικός, συνήθως 24–48 ώρες μετά το επεισόδιο ή σε μεταγενέστερο ραντεβού. Η baseline τιμή είναι απαραίτητη για ασφαλή ερμηνεία.

Σημαντικές κλινικές επισημάνσεις:

• Φυσιολογική τρυπτάση δεν αποκλείει αναφυλαξία, ιδίως σε τροφική αναφυλαξία.
• Απουσία baseline καθιστά την ερμηνεία αβέβαιη.
• Σε ύποπτα επεισόδια, συνιστάται η λήψη δύο δειγμάτων (acute + baseline).

9 Πώς γίνεται η εξέταση τρυπτάσης

Σύντομη απάντηση: Η εξέταση τρυπτάσης γίνεται με απλή αιμοληψία από φλεβικό αίμα και δεν απαιτεί νηστεία.

Η τρυπτάση μετράται στον ορό. Το δείγμα συλλέγεται σε σωληνάριο χωρίς αντιπηκτικό, αφήνεται να πήξει και στη συνέχεια φυγοκεντρείται. Η ανάλυση πραγματοποιείται με ανοσοχημικές μεθόδους υψηλής ευαισθησίας.

Δεν απαιτείται ειδική προετοιμασία από τον ασθενή, όπως δίαιτα ή διακοπή φαρμάκων, εκτός αν δοθούν διαφορετικές οδηγίες από τον θεράποντα ιατρό.

Σε ύποπτη αναφυλαξία, η ορθή προσέγγιση είναι η λήψη δύο δειγμάτων:

• acute δείγμα: 1–4 ώρες μετά το επεισόδιο
• baseline δείγμα: ≥24–48 ώρες αργότερα

Η σύγκριση αυτών των δύο τιμών είναι εκείνη που προσδίδει διαγνωστική αξία στην εξέταση.

10 Παράγοντες που επηρεάζουν τα αποτελέσματα

Σύντομη απάντηση: Ο χρονισμός της αιμοληψίας, η βαρύτητα του επεισοδίου και η ύπαρξη χρόνιας μαστοκυτταρικής νόσου επηρεάζουν καθοριστικά την τιμή της τρυπτάσης.

Η τρυπτάση είναι ευαίσθητος αλλά όχι απόλυτος δείκτης. Η ερμηνεία της απαιτεί γνώση παραγόντων που μπορούν να οδηγήσουν τόσο σε ψευδώς χαμηλές όσο και σε ψευδώς αυξημένες τιμές.

• Χρονισμός: Λήψη πολύ νωρίς (<1 ώρα) ή πολύ αργά (>24 ώρες) μπορεί να δώσει φυσιολογική τιμή παρά πραγματική αναφυλαξία.
• Βαρύτητα αναφυλαξίας: Ήπια ή εντοπισμένα επεισόδια μπορεί να συνοδεύονται από μικρή ή μηδενική αύξηση.
• Τύπος αναφυλαξίας: Η τροφική αναφυλαξία συχνά εμφανίζει χαμηλότερη τρυπτάση σε σχέση με φαρμακευτική ή αναισθησιολογική.
• Χρόνια μαστοκυττάρωση: Υψηλή baseline ανεξάρτητα από οξύ επεισόδιο.

Φάρμακα όπως αντιισταμινικά ή κορτικοστεροειδή δεν ακυρώνουν τη μέτρηση της τρυπτάσης, αλλά μπορούν να μειώσουν τη βαρύτητα των συμπτωμάτων και έμμεσα το ύψος της αύξησης.

11 Ερμηνεία αποτελεσμάτων – κλινικά σενάρια

Σύντομη απάντηση: Η τρυπτάση ερμηνεύεται πάντα σε σχέση με το κλινικό επεισόδιο και τη baseline τιμή, όχι ως απομονωμένος αριθμός.

12 Τρυπτάση vs άλλοι δείκτες (ισταμίνη & λοιποί)

Σύντομη απάντηση: Η τρυπτάση αποτελεί τον πιο αξιόπιστο και πρακτικό δείκτη ενεργοποίησης μαστοκυττάρων λόγω μεγαλύτερου διαγνωστικού παραθύρου και καλύτερης σταθερότητας σε σχέση με την ισταμίνη.

Έχουν προταθεί διάφοροι εργαστηριακοί δείκτες για την τεκμηρίωση αναφυλαξίας ή μαστοκυτταρικής ενεργοποίησης. Κανένας δεν είναι ιδανικός, ωστόσο η τρυπτάση παραμένει ο πλέον καθιερωμένος στην κλινική πράξη.

Ισταμίνη: Αν και αποτελεί άμεσο μεσολαβητή της αλλεργικής αντίδρασης, έχει πολύ στενό χρονικό παράθυρο. Ακόμη και μικρή καθυστέρηση στη λήψη δείγματος οδηγεί συχνά σε ψευδώς φυσιολογικά αποτελέσματα.

Τρυπτάση: Παρέχει σαφές πλεονέκτημα επειδή επιτρέπει τη λήψη δείγματος αρκετές ώρες μετά το επεισόδιο, ιδίως όταν ο ασθενής προσέρχεται καθυστερημένα.

Συνδυαστική προσέγγιση: Σε σύνθετα περιστατικά, η αξιολόγηση βασίζεται σε κλινική εικόνα + τρυπτάση + ιστορικό και όχι σε έναν μεμονωμένο εργαστηριακό δείκτη.

12α

Κλινική σημασία της τρυπτάσης και συσχέτιση με IgE

Σύντομη απάντηση: Η τρυπτάση τεκμηριώνει ενεργοποίηση μαστοκυττάρων, ενώ η IgE αποτυπώνει αλλεργική ευαισθητοποίηση. Οι δύο δείκτες δεν είναι ανταγωνιστικοί· απαντούν σε διαφορετικά κλινικά ερωτήματα.

Στην καθημερινή πράξη, ένα από τα συχνότερα λάθη είναι η εσφαλμένη προσδοκία ότι η τρυπτάση και η IgE «πρέπει να συμφωνούν». Στην πραγματικότητα, μετρούν διαφορετικές φάσεις της αλλεργικής αντίδρασης και η ερμηνεία τους απαιτεί σαφή κατανόηση του ρόλου κάθε δείκτη.

Τι απαντά η τρυπτάση – τι όχι

Η τρυπτάση αυξάνεται όταν τα μαστοκύτταρα αποκοκκιώνονται μαζικά. Αυτό συμβαίνει κυρίως σε:

• σοβαρή αναφυλαξία,
• συστηματική μαστοκυττάρωση,
• ορισμένες μη IgE-εξαρτώμενες αντιδράσεις (π.χ. φάρμακα, αναισθησία).

Η τρυπτάση δεν δείχνει:

• ποιο αλλεργιογόνο ευθύνεται,
• αν ο ασθενής έχει ατοπία,
• αν υπάρχει ευαισθητοποίηση χωρίς κλινική αντίδραση.

Με άλλα λόγια, η τρυπτάση απαντά στο ερώτημα:
«Ενεργοποιήθηκαν τα μαστοκύτταρα σε βαθμό συμβατό με σοβαρή αντίδραση;»

Τι απαντά η IgE

Η IgE (ολική ή ειδική) αξιολογεί αν ο οργανισμός έχει αναπτύξει αλλεργική ευαισθητοποίηση. Δεν τεκμηριώνει από μόνη της ότι συνέβη αναφυλαξία ή ότι τα μαστοκύτταρα ενεργοποιήθηκαν μαζικά.

Η εξέταση IgE είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν το κλινικό ερώτημα είναι:

• αν τα συμπτώματα σχετίζονται με αλλεργικό μηχανισμό,
• ποιο αλλεργιογόνο πιθανώς ευθύνεται,
• αν υπάρχει ατοπικό υπόβαθρο.

Για αναλυτική παρουσίαση της εξέτασης, ενδείξεων και ερμηνείας, δείτε τον πλήρη οδηγό:
IgE – Εξέταση Αίματος.

Γιατί μπορεί η IgE να είναι αυξημένη με φυσιολογική τρυπτάση

Αυτό το σενάριο είναι πολύ συχνό και συχνά παρερμηνεύεται. Παρατηρείται όταν:

• υπάρχει αλλεργική ευαισθητοποίηση χωρίς σοβαρή αντίδραση,
• τα συμπτώματα είναι ήπια ή εντοπισμένα,
• η αντίδραση δεν οδήγησε σε μαζική αποκοκκίωση μαστοκυττάρων.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η φυσιολογική τρυπτάση δεν αναιρεί την αλλεργία. Απλώς δείχνει ότι δεν υπήρξε αναφυλαξία.

Γιατί μπορεί η τρυπτάση να αυξηθεί με φυσιολογική IgE

Το αντίστροφο σενάριο είναι εξίσου σημαντικό κλινικά. Αυξημένη τρυπτάση με φυσιολογική IgE παρατηρείται σε:

• μη IgE-εξαρτώμενη αναφυλαξία (π.χ. αναισθησία),
• μαστοκυτταρικές διαταραχές,
• φαρμακευτικές αντιδράσεις άμεσου τύπου.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η τρυπτάση είναι ο καθοριστικός δείκτης για την τεκμηρίωση του επεισοδίου, ενώ η IgE μπορεί να παραμείνει φυσιολογική.

Η κατανόηση αυτής της διάκρισης μειώνει δραστικά τα διαγνωστικά λάθη, την υπερδιάγνωση αλλεργίας και τον λανθασμένο αποκλεισμό αναφυλαξίας.

13 Ειδικές ομάδες

Σύντομη απάντηση: Σε παιδιά, εγκυμοσύνη και αναισθησία η τρυπτάση παραμένει χρήσιμη, αλλά η ερμηνεία της απαιτεί μεγαλύτερη προσοχή και αυστηρή συσχέτιση με την κλινική εικόνα.

Παιδιά: Οι φυσιολογικές τιμές baseline είναι γενικά παρόμοιες με των ενηλίκων. Ωστόσο, στην τροφική αναφυλαξία – που είναι συχνότερη στην παιδική ηλικία – η τρυπτάση συχνά δεν αυξάνεται σημαντικά. Επομένως, μια φυσιολογική τιμή δεν αποκλείει αναφυλαξία και δεν πρέπει να οδηγεί σε εφησυχασμό.

Εγκυμοσύνη: Η εγκυμοσύνη από μόνη της δεν αυξάνει την τρυπτάση. Οποιαδήποτε σημαντική ή αιφνίδια αύξηση πρέπει να θεωρείται παθολογική και να διερευνάται όπως στον γενικό πληθυσμό. Η τρυπτάση μπορεί να βοηθήσει στη διάκριση αναφυλαξίας από άλλες αιτίες υπότασης ή δύσπνοιας στην κύηση.

Αναισθησία & χειρουργείο: Η τρυπτάση είναι ιδιαίτερα πολύτιμη σε ύποπτη περιεγχειρητική αναφυλαξία, όπου τα συμπτώματα (υπόταση, βρογχόσπασμος) μπορεί να συγχέονται με αναισθησιολογικές επιπλοκές. Η λήψη πρέπει να γίνεται άμεσα (1–2 ώρες) και να ακολουθεί baseline, καθώς η εργαστηριακή τεκμηρίωση έχει και ιατροδικαστική σημασία.

14 Συχνά διαγνωστικά λάθη

Σύντομη απάντηση: Τα συχνότερα λάθη σχετίζονται με τον λανθασμένο χρονισμό της αιμοληψίας και την απουσία baseline τιμής.

• Λήψη πολύ νωρίς (<1 ώρα): η τρυπτάση μπορεί να μην έχει προλάβει να αυξηθεί → ψευδώς φυσιολογική τιμή.
• Λήψη πολύ αργά (>24 ώρες): απώλεια της acute αύξησης.
• Μοναδική μέτρηση χωρίς baseline: καθιστά την ερμηνεία αναξιόπιστη.
• Ερμηνεία απόλυτης τιμής χωρίς τον κανόνα 20% + 2: υποεκτίμηση ή παράβλεψη αναφυλαξίας.
• Απόρριψη διάγνωσης λόγω «φυσιολογικής» τιμής: σοβαρό κλινικό σφάλμα.

15 Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

16 Κλείστε Ραντεβού

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

17

Βιβλιογραφία