Αμυλάση – Εξέταση Αίματος & Ούρων: Τι Δείχνει, Τιμές, Αυξημένη & Χαμηλή
Τελευταία ενημέρωση:
Η εξέταση αμυλάσης δείχνει αν το πάγκρεας και οι
σιελογόνοι αδένες λειτουργούν σωστά.
Αυξημένες τιμές συνδέονται κυρίως με παγκρεατίτιδα,
ενώ χαμηλές τιμές μπορεί να δείχνουν παγκρεατική ανεπάρκεια.
1
Τι είναι η αμυλάση
Η αμυλάση είναι ένζυμο που διασπά το άμυλο και τους σύνθετους
υδατάνθρακες σε απλούστερα σάκχαρα ώστε να μπορούν να απορροφηθούν από το έντερο.
Αποτελεί βασικό στοιχείο της πεπτικής λειτουργίας και κυκλοφορεί στο αίμα
σε μικρές φυσιολογικές ποσότητες.
Παράγεται κυρίως από το πάγκρεας και τους
σιελογόνους αδένες και εκκρίνεται τόσο στο πεπτικό σύστημα
όσο και στο αίμα.
Όταν το πάγκρεας ή οι σιελογόνοι αδένες υποστούν φλεγμονή ή βλάβη,
η αμυλάση διαρρέει στο αίμα και οι τιμές της αυξάνονται.
Υπάρχουν δύο κύριοι τύποι αμυλάσης:
- Σιελογενής αμυλάση (S-AMY): προέρχεται από τους σιελογόνους αδένες
- Παγκρεατική αμυλάση (P-AMY): προέρχεται από το πάγκρεας
Στην καθημερινή κλινική πράξη μετριέται συνήθως η
ολική αμυλάση, ενώ σε ειδικές περιπτώσεις
μπορεί να γίνει και διαχωρισμός των ισοενζύμων
για να φανεί αν η αύξηση προέρχεται από το πάγκρεας ή από τους σιελογόνους.
Η εξέταση μπορεί να γίνει σε αίμα και σε ούρα,
με διαφορετική διαγνωστική αξία σε κάθε περίπτωση.
2
Τι δείχνει η εξέταση αμυλάσης
Η εξέταση αμυλάσης δείχνει αν υπάρχει
φλεγμονή, ερεθισμός ή βλάβη στο πάγκρεας
ή στους σιελογόνους αδένες.
Όταν τα κύτταρα αυτών των οργάνων τραυματίζονται,
η αμυλάση διαρρέει στο αίμα και οι τιμές της αυξάνονται.
Στην πράξη χρησιμοποιείται κυρίως για τη
διερεύνηση οξέος κοιλιακού πόνου
και ειδικά για την υποψία οξείας παγκρεατίτιδας.
- Έντονο ή αιφνίδιο άλγος στην άνω κοιλία
- Υποψία παγκρεατίτιδας
- Ναυτία και έμετος
- Ανεξήγητη αύξηση άλλων παγκρεατικών ενζύμων
- Υποψία νόσου σιελογόνων αδένων
Η αυξημένη αμυλάση δείχνει ότι «κάτι συμβαίνει»,
αλλά δεν λέει πάντα από πού προέρχεται το πρόβλημα.
Γι’ αυτό συνδυάζεται με λιπάση και απεικονιστικό έλεγχο.
Η εξέταση δεν χρησιμοποιείται για προληπτικό έλεγχο,
αλλά για διάγνωση ή παρακολούθηση οξείας κατάστασης.
3
Φυσιολογικές τιμές αμυλάσης
| Εξέταση | Φυσιολογικές τιμές |
|---|---|
| Ολική αμυλάση ορού | 30–110 U/L |
| Παγκρεατική αμυλάση | 13–53 U/L |
| Αμυλάση ούρων 24ώρου | 1–17 U/h/kg |
Τα φυσιολογικά όρια μπορεί να διαφέρουν ελαφρά ανάλογα με τη μέθοδο και το εργαστήριο.
Στην κλινική πράξη, τιμές πάνω από 3 φορές το ανώτερο φυσιολογικό
είναι ιδιαίτερα ύποπτες για οξεία παγκρεατίτιδα.
Μικρές αυξήσεις είναι συχνά μη ειδικές.
Σημαντικές αυξήσεις (>3× ULN) σε συνδυασμό με πόνο στην κοιλιά
είναι διαγνωστικά πολύ πιο αξιόπιστες.
4
Πότε θεωρείται παθολογική η αμυλάση
Η αμυλάση θεωρείται παθολογικά αυξημένη όταν ξεπερνά το
ανώτερο φυσιολογικό όριο του εργαστηρίου.
Στην κλινική πράξη όμως, ιδιαίτερη σημασία έχουν οι
μεγάλες αυξήσεις.
Τιμές >3 φορές πάνω από το ανώτερο φυσιολογικό όριο
(π.χ. >330 U/L αν το όριο είναι 110)
θεωρούνται ισχυρή ένδειξη παγκρεατικής βλάβης,
ιδίως όταν συνοδεύονται από
κοιλιακό πόνο και αυξημένη λιπάση.
- Ήπια αύξηση (1–2× ULN): συχνά μη ειδική
- Μέτρια αύξηση (2–3× ULN): απαιτεί κλινική εκτίμηση
- Υψηλή αύξηση (>3× ULN): πολύ ύποπτη για παγκρεατίτιδα
Μια μικρή αύξηση αμυλάσης από μόνη της
σπάνια αρκεί για διάγνωση.
Η συνύπαρξη πόνου και αυξημένης λιπάσης
είναι καθοριστική.
5
Αυξημένη αμυλάση – τι σημαίνει πραγματικά
Η αυξημένη αμυλάση είναι ένα από τα συχνότερα παθολογικά ευρήματα στις εξετάσεις αίματος.
Στις περισσότερες περιπτώσεις σχετίζεται με το πάγκρεας,
όμως δεν σημαίνει πάντα παγκρεατίτιδα.
Η αμυλάση μπορεί να αυξηθεί είτε επειδή
παράγεται σε υπερβολική ποσότητα
(π.χ. φλεγμονή, απόφραξη πόρων, βλάβη κυττάρων),
είτε επειδή
δεν αποβάλλεται σωστά από τους νεφρούς.
Τιμές >3 φορές πάνω από το ανώτερο φυσιολογικό όριο
είναι ισχυρή ένδειξη οξείας παγκρεατικής βλάβης,
αλλά μικρότερες αυξήσεις έχουν πολύ ευρύτερη διαφορική διάγνωση.
Για τον λόγο αυτό, η αμυλάση πρέπει πάντα να
ερμηνεύεται σε συνδυασμό
με τη λιπάση, τα συμπτώματα του ασθενούς
και, όταν χρειάζεται, τον απεικονιστικό έλεγχο.
6
Πότε η αμυλάση θεωρείται παθολογικά αυξημένη
Η αμυλάση δεν ερμηνεύεται με απόλυτους αριθμούς.
Αξιολογείται πάντα σε σχέση με το
ανώτερο φυσιολογικό όριο του εργαστηρίου και με βάση την
κλινική εικόνα (πόνος, ναυτία/έμετοι, ευαισθησία στην κοιλιά)
και τους συνοδούς δείκτες (ιδίως τη λιπάση).
Έως 2× ULN: συχνά μη ειδική αύξηση (νεφρική κάθαρση, σιελογόνοι, φάρμακα, μακροαμυλασαιμία)
2–3× ULN: ύποπτη – απαιτεί έλεγχο με λιπάση και κλινική επανεκτίμηση
>3× ULN: ισχυρή ένδειξη παγκρεατικής αιτιολογίας, ιδιαίτερα με τυπικό πόνο
Παράδειγμα: αν το ανώτερο φυσιολογικό όριο είναι 110 U/L,
τιμές >330 U/L (δηλαδή πάνω από τριπλάσιες)
θεωρούνται κλινικά σημαντικές.
Σε αυτό το πλαίσιο, η λιπάση είναι ο πιο αξιόπιστος συνοδός δείκτης,
ενώ η απεικόνιση (υπέρηχος ή αξονική) καθορίζεται από τα συμπτώματα και τη βαρύτητα.
Η αμυλάση μπορεί να ανεβεί νωρίς και να πέσει μέσα σε 3–5 ημέρες.
Σε καθυστερημένη προσέλευση, η αμυλάση αίματος μπορεί να είναι φυσιολογική,
ενώ η αμυλάση ούρων συχνά παραμένει αυξημένη περισσότερο.
Στην αμυλάση ούρων, μια σημαντική αύξηση μπορεί να υποστηρίξει
καθυστερημένη ή παρατεταμένη παγκρεατική διαρροή,
ιδιαίτερα όταν η αμυλάση αίματος έχει ήδη υποχωρήσει.
Η τελική ερμηνεία παραμένει πάντα συνδυαστική
(συμπτώματα, λιπάση, νεφρική λειτουργία, απεικόνιση όπου χρειάζεται).
7
Συχνότερες αιτίες αυξημένης αμυλάσης
Η αυξημένη αμυλάση προέρχεται κυρίως από το πάγκρεας ή τους
σιελογόνους αδένες, αλλά επηρεάζεται επίσης από τη
νεφρική κάθαρση και καταστάσεις του πεπτικού.
Η κλινική αξία της εξαρτάται από το μέγεθος της αύξησης,
τη χρονική της εξέλιξη και τη συνύπαρξη συμπτωμάτων.
Οξεία παγκρεατίτιδα
Η συχνότερη και κλινικά σημαντικότερη αιτία.
Η αμυλάση αυξάνεται 2–12 ώρες μετά την έναρξη του πόνου,
κορυφώνεται σε 24–30 ώρες και συνήθως επιστρέφει στο φυσιολογικό
μέσα σε 3–5 ημέρες.
Συχνά συνοδεύεται από αυξημένη λιπάση και
φλεγμονώδεις δείκτες.
Χρόνια παγκρεατίτιδα
Σε έξαρση μπορεί να αυξηθεί, αλλά σε προχωρημένα στάδια μπορεί να είναι
φυσιολογική λόγω εξάντλησης των ενζυμοπαραγωγών κυττάρων.
Σε αυτή την περίπτωση, η λιπάση και η απεικόνιση έχουν μεγαλύτερη διαγνωστική αξία.
Απόφραξη παγκρεατικού ή χοληφόρου πόρου
Λίθος ή όγκος μπορεί να προκαλέσει παλινδρόμηση παγκρεατικών υγρών
και διαρροή ενζύμων στο αίμα, με αποτέλεσμα απότομη αύξηση της αμυλάσης.
Παθήσεις σιελογόνων αδένων
Η παρωτίτιδα, ο τραυματισμός ή η φλεγμονή αυξάνουν τη
σιελογενή αμυλάση χωρίς παγκρεατική νόσο.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η παγκρεατική ισομορφή παραμένει φυσιολογική.
Νεφρική ανεπάρκεια
Η αμυλάση αποβάλλεται από τους νεφρούς.
Όταν μειώνεται η νεφρική κάθαρση,
τα επίπεδα στο αίμα αυξάνονται χωρίς πραγματική υπερπαραγωγή.
Άλλες αιτίες
Περιτονίτιδα, διάτρηση έλκους, εντερική απόφραξη,
εξωμήτριος κύηση, ορισμένες κακοήθειες και
φάρμακα (διουρητικά, οπιοειδή, κορτικοστεροειδή)
μπορούν επίσης να προκαλέσουν αύξηση.
Η μακροαμυλασαιμία προκαλεί επίμονη αύξηση της αμυλάσης στο αίμα
με φυσιολογική αμυλάση ούρων και χωρίς παγκρεατική νόσο.
Η διάκριση αυτή αποτρέπει άσκοπες εξετάσεις.
8
Κλινική ερμηνεία της αμυλάσης
Η αμυλάση δεν ερμηνεύεται ποτέ μεμονωμένα.
Η διαγνωστική της αξία προκύπτει από τον συνδυασμό με
συμπτώματα (τυπικός επιγαστρικός πόνος που αντανακλά στη ράχη, έμετοι),
τη λιπάση, τους δείκτες φλεγμονής (CRP, λευκά)
και, όπου χρειάζεται, την απεικόνιση.
Μεγάλη αύξηση + τυπικός πόνος: υψηλή πιθανότητα παγκρεατίτιδας
Ήπια αύξηση χωρίς πόνο: συχνά μη παγκρεατική αιτία
Φυσιολογική αμυλάση με έντονο πόνο: η λιπάση μπορεί να είναι ήδη αυξημένη
Η χρονική πορεία είναι κρίσιμη:
η αμυλάση ανεβαίνει γρήγορα και πέφτει νωρίς.
Σε καθυστερημένη προσέλευση μπορεί να είναι φυσιολογική,
ενώ η λιπάση ή η αμυλάση ούρων παραμένουν αυξημένες.
9
Αμυλάση vs Λιπάση
Η λιπάση είναι πιο ειδική για το πάγκρεας και
παραμένει αυξημένη περισσότερο από την αμυλάση.
Για αυτόν τον λόγο, στις περισσότερες σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες
θεωρείται ο προτιμώμενος βιοχημικός δείκτης
για τη διάγνωση της οξείας παγκρεατίτιδας.
Για την πλήρη επιστημονική ανάλυση των παγκρεατικών ενζύμων
και τη σωστή ερμηνεία τους σε συνδυασμό με συμπτώματα και απεικόνιση,
δείτε το αναλυτικό επιστημονικό άρθρο:
Αμυλάση & Λιπάση – Αυξημένες Τιμές και Κλινική Ερμηνεία.
Η αμυλάση μπορεί να αυξηθεί και από
σιελογόνους αδένες ή
νεφρική δυσλειτουργία,
ενώ η λιπάση σχετίζεται σχεδόν αποκλειστικά με το πάγκρεας.
Όταν υπάρχει κοιλιακός πόνος συμβατός με παγκρεατίτιδα,
μια αυξημένη λιπάση επιβεβαιώνει τη διάγνωση
ακόμη και αν η αμυλάση είναι οριακή ή φυσιολογική.
10
Αμυλάση αίματος
Η αμυλάση αίματος μετριέται στον ορό μετά από απλή αιμοληψία. Είναι εξέταση γρήγορη και χρήσιμη όταν υπάρχει οξύ κοιλιακό άλγος και υποψία παγκρεατίτιδας ή άλλης οξείας κοιλιακής πάθησης.
Στις πρώτες ώρες από την έναρξη των συμπτωμάτων, επειδή η αμυλάση ανεβαίνει νωρίς και μπορεί να δώσει γρήγορη ένδειξη ότι χρειάζεται περαιτέρω έλεγχος.
Η ερμηνεία γίνεται πάντα σε συνδυασμό με λιπάση, κλινική εικόνα και, όπου χρειάζεται, απεικόνιση. Σε καθυστερημένη προσέλευση (μετά από μερικές ημέρες), η αμυλάση αίματος μπορεί να έχει ήδη επιστρέψει στο φυσιολογικό ακόμα και αν υπήρξε επεισόδιο παγκρεατίτιδας.
11
Αμυλάση Ούρων – Πότε χρειάζεται και τι δείχνει
Η αμυλάση ούρων μετρά την ποσότητα του ενζύμου που αποβάλλεται από τα νεφρά
και χρησιμοποιείται κυρίως για να επιβεβαιώσει ή να παρακολουθήσει παγκρεατική βλάβη
όταν η αμυλάση αίματος είναι αυξημένη ή αμφίβολη.
Σε ορισμένες περιπτώσεις παραμένει αυξημένη περισσότερο χρόνο από την αμυλάση ορού,
οπότε βοηθά στη διάγνωση παγκρεατίτιδας που δεν ανιχνεύεται πλέον στο αίμα.
Η αμυλάση ούρων είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν ο ασθενής προσέρχεται
αργά μετά την έναρξη του πόνου,
οπότε η αμυλάση αίματος μπορεί να έχει ήδη επιστρέψει στο φυσιολογικό.
Πότε προτιμάται αντί της αμυλάσης αίματος
- Ύποπτη οξεία παγκρεατίτιδα με καθυστερημένη προσέλευση
- Παρακολούθηση υποχώρησης φλεγμονής
- Διαχωρισμός παγκρεατικής από σιελογενή αύξηση
- Υποψία μακροαμυλασαιμίας
Σε αντίθεση με το αίμα, η αμυλάση στα ούρα μπορεί να παραμείνει αυξημένη
έως και 7–10 ημέρες μετά από επεισόδιο παγκρεατίτιδας,
δίνοντας μεγαλύτερο διαγνωστικό «παράθυρο».
12
Περιορισμοί της αμυλάσης – Πότε δεν αρκεί
Παρότι η αμυλάση είναι κλασική εξέταση για το πάγκρεας,
δεν είναι ειδική και μπορεί να αυξηθεί σε πολλές καταστάσεις
που δεν σχετίζονται με παγκρεατίτιδα.
Για τον λόγο αυτό, ένα παθολογικό αποτέλεσμα
πρέπει πάντα να συνδυάζεται με κλινική εικόνα και άλλες εξετάσεις.
- Μπορεί να αυξηθεί σε σιελογόνες παθήσεις (π.χ. παρωτίτιδα)
- Αυξάνεται σε νεφρική ανεπάρκεια λόγω μειωμένης απέκκρισης
- Μπορεί να είναι φυσιολογική σε σοβαρή ή όψιμη παγκρεατίτιδα
- Δεν διαχωρίζει πάντα οξεία από χρόνια παγκρεατική νόσο
Η υπερεκτίμηση μιας αυξημένης αμυλάσης χωρίς κοιλιακό πόνο ή απεικονιστικά ευρήματα.
Η διάγνωση παγκρεατίτιδας δεν βασίζεται ποτέ μόνο σε έναν αριθμό.
Για τον λόγο αυτό, σε ύποπτα ή αμφίβολα περιστατικά
η λιπάση και η αξονική ή υπερηχογράφημα
έχουν πολύ μεγαλύτερη διαγνωστική αξία από την αμυλάση μόνη της.
13
Συχνά κλινικά λάθη στην ερμηνεία της αμυλάσης
Η αμυλάση είναι εύκολη εξέταση,
αλλά παρερμηνεύεται συχνά, οδηγώντας είτε σε
λανθασμένες διαγνώσεις είτε σε
άσκοπες απεικονίσεις και ανησυχία.
- Να βασίζεται κανείς μόνο στην αμυλάση χωρίς μέτρηση λιπάσης
- Να θεωρεί ότι κάθε αυξημένη αμυλάση σημαίνει παγκρεατίτιδα
- Να αγνοεί νεφρική λειτουργία ή σιελογόνες παθήσεις
- Να μην λαμβάνει υπόψη το πότε ξεκίνησαν τα συμπτώματα
Σε κάθε υποψία παγκρεατίτιδας, η
λιπάση είναι πιο ειδική και παραμένει αυξημένη περισσότερο χρόνο.
Η αμυλάση από μόνη της δεν αρκεί για διάγνωση.
Ο σωστός τρόπος χρήσης της αμυλάσης είναι ως
μέρος διαγνωστικού συνόλου μαζί με
συμπτώματα, λιπάση και απεικονιστικό έλεγχο.
14
Τι επηρεάζει την αμυλάση
Η τιμή της αμυλάσης δεν εξαρτάται μόνο από το πάγκρεας.
Υπάρχουν αρκετοί παράγοντες που μπορούν να την αυξήσουν ή να τη μειώσουν,
χωρίς να υπάρχει πραγματική παγκρεατική νόσος.
- Νεφρική λειτουργία: μειωμένη κάθαρση αυξάνει την αμυλάση αίματος
- Σιελογόνοι αδένες: λοιμώξεις ή φλεγμονή αυξάνουν την σιελογενή αμυλάση
- Φάρμακα: διουρητικά, οπιοειδή, αντισυλληπτικά, αλκοόλ
- Κοιλιακές παθήσεις: ειλεός, έλκος, χολοκυστίτιδα
- Μακροαμυλασαιμία: καλοήθης κατάσταση με επίμονη αύξηση
Μια ήπια ή μέτρια αυξημένη αμυλάση χωρίς πόνο στην κοιλιά
σπάνια σημαίνει παγκρεατίτιδα.
15
Συχνές Ερωτήσεις
Η αμυλάση δείχνει πάντα παγκρεατίτιδα;
Όχι. Η αμυλάση μπορεί να αυξηθεί από σιελογόνους αδένες, νεφρική δυσλειτουργία, φάρμακα ή άλλες κοιλιακές παθήσεις.
Ποια εξέταση είναι πιο αξιόπιστη για το πάγκρεας;
Η λιπάση είναι πιο ειδική και παραμένει αυξημένη περισσότερο χρόνο από την αμυλάση.
Αν η αμυλάση είναι φυσιολογική αποκλείεται η παγκρεατίτιδα;
Όχι. Σε όψιμη ή βαριά παγκρεατίτιδα η αμυλάση μπορεί να έχει ήδη επανέλθει στο φυσιολογικό.
Η αμυλάση επηρεάζεται από το φαγητό;
Όχι σημαντικά. Μπορεί όμως να επηρεαστεί έμμεσα από αλκοόλ ή οξέα κοιλιακά επεισόδια.
Πόσο γρήγορα ανεβαίνει η αμυλάση στην παγκρεατίτιδα;
Η αμυλάση αυξάνεται μέσα σε 6–12 ώρες από την έναρξη του πόνου και κορυφώνεται τις πρώτες 24 ώρες.
Μπορεί να έχω παγκρεατίτιδα με φυσιολογική αμυλάση;
Ναι, σε όψιμη προσέλευση ή σοβαρή παγκρεατική βλάβη η αμυλάση μπορεί να έχει ήδη επανέλθει στο φυσιολογικό.
Τι σημαίνει ήπια αυξημένη αμυλάση χωρίς συμπτώματα;
Συνήθως σχετίζεται με μη παγκρεατικές αιτίες όπως νεφρική λειτουργία, φάρμακα ή μακροαμυλασαιμία.
Πρέπει να ελέγχεται πάντα μαζί με λιπάση;
Ναι, η λιπάση είναι πιο ειδική για το πάγκρεας και αυξάνει σημαντικά την ακρίβεια της διάγνωσης.
16
Κλείστε Ραντεβού
Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας.
Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.
17
Βιβλιογραφία
1. Acute pancreatitis – diagnosis and management, UpToDate
2. Amylase test, Mayo Clinic Laboratories
3. Amylase and lipase tests, MedlinePlus
4. Διαθέσιμες εξετάσεις αμυλάσης στο εργαστήριό μας
Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος, Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος
Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας, Έσλιν 19, Λαμία 35100
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30
