Ψευδάργυρος (Zn): Πλήρης Οδηγός για την Υγεία
Σύντομη περίληψη:
- Ο ψευδάργυρος (Zn) είναι κρίσιμο ιχνοστοιχείο για ένζυμα, DNA και το ανοσοποιητικό.
- Έλλειψη σχετίζεται με λοιμώξεις, τριχόπτωση και καθυστερημένη επούλωση.
- Έλεγχος γίνεται με ψευδάργυρο ορού· πηγές: στρείδια, κόκκινο κρέας, ξηροί καρποί.
1
Τι είναι ο Ψευδάργυρος (Zn)
Ο ψευδάργυρος (Zn) είναι απαραίτητο ιχνοστοιχείο για τη σωστή
λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού. Παρότι η συνολική του ποσότητα στο σώμα είναι μικρή
(<2–3 g), συμμετέχει σε εκατοντάδες
ενζυμικές αντιδράσεις και είναι κρίσιμος για τη
σύνθεση DNA, την επούλωση τραυμάτων,
τη γονιμότητα, την ανάπτυξη
και τη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού.
Ο οργανισμός δεν διαθέτει σημαντικές αποθήκες ψευδαργύρου,
γεγονός που καθιστά αναγκαία την
καθημερινή πρόσληψή του μέσω της διατροφής ή,
σε ορισμένες περιπτώσεις, μέσω συμπληρωμάτων.
Η ανεπάρκεια ψευδαργύρου είναι συχνή παγκοσμίως και
συνδέεται με κόπωση,
αυξημένη ευαισθησία σε λοιμώξεις,
δερματολογικές βλάβες και
καθυστέρηση ανάπτυξης.
2
Βιολογικός Ρόλος του Ψευδαργύρου
Ο ψευδάργυρος συμμετέχει σε περισσότερα από
300 ένζυμα και επηρεάζει άμεσα βασικές
κυτταρικές και μεταβολικές λειτουργίες.
- Σύνθεση DNA και RNA
- Ρύθμιση της απόπτωσης (προγραμματισμένος κυτταρικός θάνατος)
- Φυσιολογική λειτουργία της ινσουλίνης
- Επούλωση τραυμάτων
- Λειτουργία των αισθήσεων όσφρησης και γεύσης
- Ανάπτυξη του εγκεφάλου, ιδιαίτερα στην εμβρυϊκή ηλικία
Επιπλέον, διαθέτει
αντιοξειδωτικές και
αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες,
συμβάλλοντας στη μείωση του
οξειδωτικού στρες.
3
Ψευδάργυρος και Ανοσοποιητικό Σύστημα
Ο ψευδάργυρος είναι ζωτικής σημασίας για τη
φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.
Η ανεπάρκειά του οδηγεί σε εξασθένιση τόσο της
φυσικής όσο και της
επίκτητης ανοσίας.
- Ρύθμιση της φλεγμονώδους απόκρισης
- Ενεργοποίηση Τ-λεμφοκυττάρων και NK κυττάρων
- Ενίσχυση της φαγοκυττάρωσης
- Ρύθμιση κυτταροκινών (IL-2, IL-6, TNF-α)
4
Ψευδάργυρος και Εγκυμοσύνη
Κατά την εγκυμοσύνη, οι ανάγκες σε ψευδάργυρο
αυξάνονται, καθώς είναι απαραίτητος για την
ανάπτυξη του νευρικού συστήματος του εμβρύου,
τη σύνθεση DNA και τη
φυσιολογική κυτταρική διαίρεση.
Η προτεινόμενη ημερήσια πρόσληψη
κατά την κύηση ανέρχεται σε
11–13 mg/ημέρα, ανάλογα με την ηλικία και τη διατροφή.
5
Παιδιά και Ανάγκες σε Ψευδάργυρο
Ο ψευδάργυρος είναι καθοριστικός για τη
σωματική ανάπτυξη,
τη γνωσιακή λειτουργία
και την ανοσολογική ωρίμανση των παιδιών.
Ημερήσια προτεινόμενη πρόσληψη (RDA):
- 0–6 μηνών: 2 mg
- 7–12 μηνών: 3 mg
- 1–3 ετών: 3 mg
- 4–8 ετών: 5 mg
- 9–13 ετών: 8 mg
- 14–18 ετών: 9 mg (κορίτσια), 11 mg (αγόρια)
6
Τροφές Πλούσιες σε Ψευδάργυρο
Ο ψευδάργυρος απαντάται τόσο σε ζωικά όσο και σε
φυτικά τρόφιμα. Οι ζωικές πηγές παρουσιάζουν
υψηλότερη βιοδιαθεσιμότητα, καθώς ο Zn δεσμεύεται
λιγότερο από φυτικά οξέα (π.χ. φυτίνη).
↔️ Σύρετε οριζόντια για να δείτε όλες τις στήλες του πίνακα
| Τρόφιμο | Ποσότητα Zn (mg/100g) | Σχόλιο |
|---|---|---|
| Στρείδια (ωμά) | >30 mg | Πλουσιότερη φυσική πηγή Zn |
| Κόκκινο κρέας (μοσχάρι) | 4.8–9.0 mg | Υψηλή απορρόφηση |
| Κοτόπουλο | 2.7 mg | Κατάλληλο για παιδιά |
| Φακές (μαγειρεμένες) | 1.3 mg | Χαμηλότερη βιοδιαθεσιμότητα |
| Καρύδια Βραζιλίας | 4.0 mg | Πηγή και σεληνίου |
| Βρώμη | 2.5 mg | Καθημερινή κατανάλωση |
Σημείωση: Το έντονο θερμικό ψήσιμο ή το
βιομηχανικό άλεσμα μπορεί να μειώσει την περιεκτικότητα Zn.
Η ταυτόχρονη πρόσληψη με φυτικό οξύ
(π.χ. πίτουρα, όσπρια) μειώνει την απορρόφηση.
7
Απορρόφηση Ψευδαργύρου και Παράγοντες
Η απορρόφηση του ψευδαργύρου πραγματοποιείται κυρίως στο
λεπτό έντερο (δωδεκαδάκτυλο, νήστιδα)
και επηρεάζεται από διατροφικούς και φαρμακευτικούς παράγοντες.
Παράγοντες που αυξάνουν την απορρόφηση
- Ζωικές πρωτεΐνες
- Οργανικά οξέα (κιτρικό, γαλακτικό)
- Κατάσταση ανεπάρκειας Zn
- Συνδυασμός με βιταμίνη C
Παράγοντες που μειώνουν την απορρόφηση
- Φυτικό οξύ (φυτίνη)
- Ασβέστιο σε υψηλές δόσεις (>800 mg)
- Σίδηρος (Fe) σε υψηλές δόσεις
- Οξαλικά (π.χ. σπανάκι)
- Αναστολείς αντλίας πρωτονίων και ορισμένα αντιβιοτικά
Κλινική σύσταση: Αποφύγετε τη συγχορήγηση Zn με
σίδηρο ή ασβέστιο. Προτιμήστε λήψη με άδειο στομάχι
ή μαζί με πρωτεΐνη.
8
Συμπληρώματα Ψευδαργύρου
Τα συμπληρώματα ψευδαργύρου χρησιμοποιούνται όταν υπάρχει
τεκμηριωμένη έλλειψη ή
αυξημένες ανάγκες, όπως σε
κύηση, χρόνιες λοιμώξεις, δυσαπορρόφηση ή
μακροχρόνια φαρμακευτική αγωγή.
Η αλόγιστη χρήση χωρίς ένδειξη
δεν συνιστάται.
Ποιες μορφές ψευδαργύρου απορροφώνται καλύτερα
- Zinc picolinate: υψηλή βιοδιαθεσιμότητα, συχνά προτιμώμενη μορφή.
- Zinc citrate: καλή απορρόφηση, καλύτερη γαστρεντερική ανοχή.
- Zinc gluconate: ευρέως χρησιμοποιούμενη μορφή.
- Zinc oxide: χαμηλή απορρόφηση, κυρίως σε φθηνά σκευάσματα.
Συνιστώμενες δόσεις
- Προληπτική χορήγηση: 8–15 mg/ημέρα.
- Θεραπευτική χορήγηση: έως 30–40 mg/ημέρα, μόνο με ιατρική καθοδήγηση.
Η ανώτατη ανεκτή πρόσληψη (UL)
για ενήλικες είναι
40 mg/ημέρα από όλες τις πηγές.
Πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες
- Ναυτία, γαστρεντερική δυσφορία
- Μεταλλική γεύση στο στόμα
- Διάρροια σε υψηλές δόσεις
- Μείωση απορρόφησης χαλκού με μακροχρόνια χρήση
Κλινική σύσταση:
Τα συμπληρώματα ψευδαργύρου πρέπει να
λαμβάνονται μακριά από σίδηρο και ασβέστιο
(διάστημα 2–3 ωρών),
ενώ μπορούν να συνδυαστούν με
βιταμίνη D χωρίς πρόβλημα.
9
Εργαστηριακές Εξετάσεις Ψευδαργύρου
Ο εργαστηριακός έλεγχος ψευδαργύρου
χρησιμοποιείται για τη διερεύνηση
ανεπάρκειας,
δυσαπορρόφησης,
χρόνιας φλεγμονής και
καταστάσεων με αυξημένες απώλειες Zn.
Δεν αποτελεί εξέταση ρουτίνας
και πρέπει να ερμηνεύεται πάντα
σε συνδυασμό με το κλινικό ιστορικό.
Κύρια εξέταση: Ψευδάργυρος ορού
- Δείγμα: φλεβικό αίμα
- Φυσιολογικές τιμές (ενήλικες): 70–120 μg/dL
- Χαμηλές τιμές: <70 μg/dL (ύποπτες για ανεπάρκεια)
- Υψηλές τιμές: >150 μg/dL (σπάνιες, συνήθως από υπερδοσολογία)
Τα επίπεδα ψευδαργύρου ορού
μπορεί να μην αντικατοπτρίζουν τα αποθέματα,
ιδίως σε οξείες καταστάσεις.
Ο ψευδάργυρος ορού επηρεάζεται από:
- οξεία ή χρόνια φλεγμονή
- στρες και πρόσφατη λοίμωξη
- ώρα αιμοληψίας
- αιμόλυση δείγματος
Εναλλακτικές ή συμπληρωματικές μετρήσεις
- Ψευδάργυρος σε ερυθρά αιμοσφαίρια:
αντανακλά καλύτερα μακροχρόνια αποθέματα,
χρήσιμος σε υποκλινική ανεπάρκεια. - Ψευδάργυρος ούρων 24ώρου:
αξιολογεί αυξημένες απώλειες,
κυρίως σε νεφρικά ή εντερικά νοσήματα.
Προετοιμασία πριν την εξέταση
- Αποφύγετε συμπληρώματα ψευδαργύρου για 24 ώρες.
- Προτιμήστε αιμοληψία νηστικοί (8–10 ώρες).
- Ενημερώστε τον ιατρό για φαρμακευτική αγωγή.
Κλινική πρακτική:
Σε επίμονα συμπτώματα με οριακά φυσιολογικό Zn ορού,
συνιστάται συνδυαστική εκτίμηση με
χαλκό, φερριτίνη και
δείκτες φλεγμονής.
10
Έλλειψη Ψευδαργύρου – Συμπτώματα & Επιπλοκές
Η έλλειψη ψευδαργύρου μπορεί να είναι
υποκλινική (χωρίς εμφανή εργαστηριακή ανωμαλία)
ή κλινικά έκδηλη.
Αποτελεί συχνά
υποδιαγνωσμένη κατάσταση,
ιδίως σε άτομα με χρόνια νοσήματα,
περιοριστικές δίαιτες ή αυξημένες απώλειες.
Συχνά συμπτώματα ανεπάρκειας
- Τριχόπτωση και λέπτυνση τριχών
- Επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις του αναπνευστικού
- Καθυστερημένη επούλωση τραυμάτων
- Διαταραχές γεύσης και όσφρησης
- Δερματίτιδα, ξηροδερμία, εξανθήματα
- Κόπωση και μειωμένη αντοχή
Ειδικές εκδηλώσεις σε παιδιά
- Καθυστέρηση σωματικής ανάπτυξης
- Μειωμένη όρεξη
- Συχνές λοιμώξεις
- Καθυστερημένη επούλωση και δερματικές βλάβες
Πιθανές επιπλοκές μακροχρόνιας έλλειψης
- Ανοσοκαταστολή και αυξημένος κίνδυνος λοιμώξεων
- Διαταραχές γονιμότητας (ιδίως στους άνδρες)
- Καθυστέρηση επούλωσης μετά από χειρουργικές επεμβάσεις
- Επιδείνωση χρόνιων φλεγμονωδών νοσημάτων
Φυσιολογικές τιμές ψευδαργύρου ορού
δεν αποκλείουν λειτουργική ανεπάρκεια,
ιδίως σε χρόνιο στρες ή φλεγμονή.
Η διάγνωση βασίζεται σε
συνδυασμό συμπτωμάτων,
διατροφικού ιστορικού και
στοχευμένων εργαστηριακών εξετάσεων.
11
Υπερβολική Πρόσληψη Ψευδαργύρου – Τοξικότητα
Παρότι ο ψευδάργυρος είναι απαραίτητος,
η μακροχρόνια ή υπερβολική λήψη
μπορεί να προκαλέσει σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες.
Η τοξικότητα σχετίζεται κυρίως με
ακατάλληλη χρήση συμπληρωμάτων
και όχι με τη φυσιολογική διατροφή.
Ανώτατο ανεκτό όριο (UL)
Για ενήλικες, το ανώτατο ανεκτό όριο πρόσληψης είναι:
40 mg ψευδαργύρου/ημέρα
(από όλες τις πηγές).
Συχνά συμπτώματα υπερδοσολογίας
- Ναυτία, έμετος, κοιλιακό άλγος
- Διάρροια ή γαστρεντερική δυσφορία
- Μεταλλική γεύση στο στόμα
- Πονοκέφαλος και ζάλη
Επιπτώσεις μακροχρόνιας υπερδοσολογίας
- Αναστολή απορρόφησης χαλκού → αναιμία, ουδετεροπενία
- Καταστολή ανοσοποιητικής απάντησης
- Μείωση HDL (“καλής”) χοληστερόλης
- Διαταραχές αιμοποίησης
Εργαστηριακά ευρήματα
- Ψευδάργυρος ορού >150–200 μg/dL
- Χαμηλός χαλκός ορού
- Διαταραχές αιμοσφαιρίνης και λευκών αιμοσφαιρίων
Η παρατεταμένη λήψη υψηλών δόσεων ψευδαργύρου
χωρίς ιατρική καθοδήγηση
μπορεί να είναι πιο επιβλαβής
από μια ήπια έλλειψη.
Σε περιπτώσεις ανάγκης για
θεραπευτικές δόσεις,
συνιστάται
χρονικός περιορισμός
και ταυτόχρονη παρακολούθηση
χαλκού και αιματολογικών δεικτών.
12
Ψευδάργυρος και Χρόνιες Παθήσεις
Ο ψευδάργυρος διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στη
ρύθμιση της φλεγμονής,
της ανοσολογικής απόκρισης
και του οξειδωτικού στρες.
Η ανεπάρκειά του έχει συσχετιστεί με την
εμφάνιση ή επιδείνωση πολλών χρόνιων παθήσεων.
Διαβήτης τύπου 2 & μεταβολικό σύνδρομο
- Συμμετέχει στη σύνθεση, αποθήκευση και έκκριση ινσουλίνης
- Βελτιώνει την ευαισθησία των ιστών στην ινσουλίνη
- Χαμηλά επίπεδα Zn σχετίζονται με αυξημένη HbA1c
- Αντιοξειδωτική δράση στα β-κύτταρα του παγκρέατος
Καρδιαγγειακά νοσήματα
- Συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του ενδοθηλίου
- Μειώνει το οξειδωτικό στρες και τη φλεγμονή
- Χαμηλά επίπεδα Zn έχουν συσχετιστεί με αθηροσκλήρωση
- Επηρεάζει θετικά το λιπιδαιμικό προφίλ
Χρόνια φλεγμονώδη νοσήματα
- Ρύθμιση προ-φλεγμονωδών κυτταροκινών (IL-6, TNF-α)
- Συχνή ανεπάρκεια σε νόσο Crohn και ελκώδη κολίτιδα
- Συσχέτιση με δραστηριότητα ρευματοειδούς αρθρίτιδας
Καρκίνος
- Συμμετοχή σε μηχανισμούς επιδιόρθωσης DNA
- Ρύθμιση κυτταρικού κύκλου και απόπτωσης
- Χαμηλά επίπεδα Zn έχουν αναφερθεί σε καρκίνο προστάτη,
πνεύμονα και οισοφάγου
Σε ασθενείς με χρόνια νοσήματα,
η αξιολόγηση ψευδαργύρου
πρέπει να γίνεται στο πλαίσιο
συνολικής μεταβολικής και ανοσολογικής εκτίμησης.
Η επαρκής πρόσληψη ψευδαργύρου
δεν υποκαθιστά την ιατρική αγωγή,
αλλά μπορεί να λειτουργήσει
συμπληρωματικά
στη βελτίωση της συνολικής υγείας.
13
Ψευδάργυρος και COVID-19
Κατά την πανδημία COVID-19,
ο ψευδάργυρος μελετήθηκε εκτενώς
λόγω του ρόλου του στη
ρύθμιση της έμφυτης και επίκτητης ανοσίας.
Παρότι δεν αποτελεί θεραπεία,
η επαρκής κατάσταση ψευδαργύρου
συνδέεται με καλύτερη ανοσολογική ετοιμότητα.
Πιθανοί μηχανισμοί δράσης
- Συμβολή στη φυσιολογική λειτουργία Τ-λεμφοκυττάρων
- Ρύθμιση παραγωγής προ-φλεγμονωδών κυτταροκινών
- Αντιοξειδωτική προστασία των κυττάρων
- Υποστήριξη της λειτουργίας του επιθηλιακού φραγμού
Κλινικές παρατηρήσεις
- Χαμηλά επίπεδα Zn έχουν συσχετιστεί
με αυξημένο κίνδυνο επιπλοκών - Ασθενείς με ανεπάρκεια παρουσίασαν
βαρύτερη κλινική εικόνα σε ορισμένες μελέτες - Η επάρκεια Zn θεωρείται
στοιχείο γενικής ανοσολογικής υγείας
Ο ψευδάργυρος δεν προλαμβάνει ούτε θεραπεύει
τον COVID-19.
Η χρήση του περιορίζεται σε
διατροφική υποστήριξη
στο πλαίσιο γενικών οδηγιών υγείας.
Η λήψη συμπληρωμάτων ψευδαργύρου
κατά τη διάρκεια λοιμώξεων
πρέπει να γίνεται
χωρίς υπέρβαση των ανεκτών ορίων
και κατά προτίμηση
με ιατρική καθοδήγηση.
14
Ειδικές Πληθυσμιακές Ομάδες
Ορισμένες ομάδες πληθυσμού εμφανίζουν
αυξημένο κίνδυνο ανεπάρκειας ψευδαργύρου
λόγω αυξημένων αναγκών,
μειωμένης απορρόφησης
ή αυξημένων απωλειών.
Η αναγνώριση αυτών των ομάδων
είναι σημαντική για στοχευμένη αξιολόγηση.
Έγκυες και θηλάζουσες γυναίκες
- Αυξημένες ανάγκες λόγω εμβρυϊκής ανάπτυξης
- Συμμετοχή στη σύνθεση DNA και κυτταρική διαίρεση
- Η ανεπάρκεια έχει συσχετιστεί με χαμηλό βάρος γέννησης
Ηλικιωμένοι
- Μειωμένη απορρόφηση από το γαστρεντερικό
- Συχνή πολυφαρμακία που επηρεάζει τα επίπεδα Zn
- Συσχέτιση με μειωμένη ανοσολογική απόκριση
Χορτοφάγοι και vegan
- Υψηλή πρόσληψη φυτικού οξέος (φυτίνης)
- Μειωμένη βιοδιαθεσιμότητα ψευδαργύρου
- Ενδεχόμενη ανάγκη αυξημένης πρόσληψης
Άτομα με γαστρεντερικά ή χρόνια νοσήματα
- Νόσος Crohn, ελκώδης κολίτιδα, κοιλιοκάκη
- Αυξημένες απώλειες ή δυσαπορρόφηση
- Συχνή ανάγκη εργαστηριακής παρακολούθησης
Καπνιστές και άτομα με κατάχρηση αλκοόλ
- Αυξημένο οξειδωτικό στρες
- Μειωμένη αποθήκευση και αυξημένες απώλειες Zn
Σε ομάδες υψηλού κινδύνου,
η αξιολόγηση ψευδαργύρου
πρέπει να γίνεται
εξατομικευμένα
και πάντα στο πλαίσιο
συνολικής διατροφικής και ιατρικής εκτίμησης.
Η επαρκής κάλυψη των αναγκών σε ψευδάργυρο
συμβάλλει στη διατήρηση
καλής ανοσολογικής, μεταβολικής και γενικής υγείας,
ιδίως σε ευάλωτους πληθυσμούς.
15
Συχνές Ερωτήσεις για τον Ψευδάργυρο (FAQ)
Πόσος ψευδάργυρος χρειάζεται καθημερινά;
11 mg/ημέρα, ενώ για τις γυναίκες
8 mg/ημέρα.
Κατά την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό οι ανάγκες αυξάνονται
έως 13 mg/ημέρα.
Οι χορτοφάγοι ενδέχεται να χρειάζονται έως και
50% μεγαλύτερη πρόσληψη λόγω μειωμένης απορρόφησης.
Ποιες τροφές περιέχουν τον περισσότερο ψευδάργυρο;
το κόκκινο κρέας, το κοτόπουλο,
τα αυγά, οι ξηροί καρποί
και η βρώμη.
Τα όσπρια και τα δημητριακά περιέχουν επίσης Zn,
αλλά με χαμηλότερη βιοδιαθεσιμότητα.
Ποια είναι τα συμπτώματα έλλειψης ψευδαργύρου;
διαταραχές γεύσης ή όσφρησης,
επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις,
δερματικά εξανθήματα και
καθυστέρηση ανάπτυξης στα παιδιά.
Ποιο είναι το καλύτερο συμπλήρωμα ψευδαργύρου;
και gluconate εμφανίζουν καλύτερη απορρόφηση.
Ο zinc oxide είναι οικονομικότερος,
αλλά με χαμηλότερη βιοδιαθεσιμότητα.
Μπορεί η υπερδοσολογία ψευδαργύρου να προκαλέσει προβλήματα;
40 mg/ημέρα μπορεί να οδηγήσει
σε ναυτία, αναστολή απορρόφησης χαλκού,
αναιμία, μείωση HDL και
ανοσοκαταστολή.
Πότε πρέπει να γίνει εξέταση ψευδαργύρου;
συχνών λοιμώξεων, δυσαπορρόφησης,
νόσου Crohn, κοιλιοκάκης,
αλκοολισμού ή υπογονιμότητας.
Συνδέεται ο ψευδάργυρος με τον διαβήτη ή χρόνιες παθήσεις;
την ευαισθησία στην ινσουλίνη,
τη φλεγμονώδη απόκριση
και διαθέτει αντιοξειδωτική δράση
με πιθανό προστατευτικό ρόλο
σε καρδιαγγειακά νοσήματα και καρκίνο.
Είναι ο ψευδάργυρος ασφαλής για vegan;
αυξημένη πρόσληψη
λόγω φυτικών οξέων.
Τα συμπληρώματα Zn μπορούν να βοηθήσουν,
ιδίως σε συνδυασμό με βιταμίνη C.
16
Κλείστε Ραντεβού
17
Βιβλιογραφία & Πηγές
Evidence-based nutritional guidance
https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-HealthProfessional/
Advances in Nutrition, 2013
https://academic.oup.com/advances/article/4/2/176/4591601
Archives of Biochemistry and Biophysics, 2016
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003986116300648
Tolerable Upper Intake Levels for Zinc
https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/2542
Ο ρόλος του ψευδαργύρου στη διατροφή
https://www.diatrofi.gr/
Εργαστηριακός έλεγχος ιχνοστοιχείων & βιοχημικών δεικτών
https://mikrobiologikolamia.gr/katalogos-eksetaseon/
Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος, Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος
Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας, Έσλιν 19, Λαμία 35100
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30
