Προγεστερόνη: Τι Δείχνει, Πότε Εξετάζεται και Πώς Ερμηνεύεται

1

Τι είναι η προγεστερόνη

Η προγεστερόνη είναι στεροειδής ορμόνη που αυξάνεται μετά την ωορρηξία και βοηθά το ενδομήτριο να προετοιμαστεί για πιθανή εγκυμοσύνη. Παίζει βασικό ρόλο στον εμμηνορροϊκό κύκλο, στη γονιμότητα και στη φυσιολογική υποστήριξη της κύησης.

Παράγεται κυρίως από το ωχρό σωμάτιο, δηλαδή από το θυλάκιο που απελευθέρωσε το ωάριο. Αν υπάρξει εγκυμοσύνη, ο πλακούντας αναλαμβάνει σταδιακά μεγάλο μέρος της παραγωγής της. Μικρότερες ποσότητες παράγονται επίσης από τα επινεφρίδια, ενώ χαμηλά επίπεδα υπάρχουν και στους άνδρες.

Στην πράξη, η προγεστερόνη θεωρείται η ορμόνη της δεύτερης φάσης του κύκλου. Μετά την ωορρηξία, η τιμή της ανεβαίνει ώστε το ενδομήτριο να γίνει πιο κατάλληλο για εμφύτευση. Αν δεν υπάρξει κύηση, η προγεστερόνη πέφτει και αυτή η πτώση συνδέεται με την έναρξη της περιόδου.

Η προγεστερόνη δεν αφορά μόνο τη γονιμότητα. Μπορεί να επηρεάζει τη διάθεση, τον ύπνο, την ευαισθησία στο στήθος, το φούσκωμα και ορισμένα προεμμηνορροϊκά συμπτώματα. Για αυτό η ερμηνεία της εξέτασης δεν γίνεται μόνο με βάση έναν αριθμό, αλλά και με βάση τη φάση του κύκλου.

2

Πού παράγεται και πώς ρυθμίζεται

Η προγεστερόνη παράγεται κυρίως μετά την ωορρηξία από την ωοθήκη και η παραγωγή της ρυθμίζεται από τον υποθαλαμο-υποφυσιακό-γοναδικό άξονα. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος δίνει το ορμονικό σήμα και η ωοθήκη ανταποκρίνεται.

Το πιο σημαντικό βιολογικό γεγονός είναι η αιχμή της LH. Αυτή πυροδοτεί την ωορρηξία. Αμέσως μετά, το θυλάκιο μετατρέπεται σε ωχρό σωμάτιο και αρχίζει να παράγει μεγάλες ποσότητες προγεστερόνης.

• Ωοθήκες: βασική πηγή μετά την ωορρηξία
• Πλακούντας: κύρια πηγή κατά την εγκυμοσύνη
• Επινεφρίδια: μικρή παραγωγή σε γυναίκες και άνδρες
• Όρχεις: χαμηλή παραγωγή στους άνδρες

Η παραγωγή αυτή δεν είναι σταθερή. Επηρεάζεται από τη φάση του κύκλου, από το αν έγινε ωορρηξία, από το αν υπάρχει εγκυμοσύνη, αλλά και από παράγοντες όπως έντονο στρες, μεγάλη απώλεια βάρους, υπερβολική άσκηση, πολυκυστικές ωοθήκες ή ορισμένα φάρμακα.

Για αυτό, σε γυναίκες με πολύ ακανόνιστους κύκλους ή χωρίς σαφή ωορρηξία, η χαμηλή προγεστερόνη δεν σημαίνει πάντα ότι υπάρχει «ανεπάρκεια» της ορμόνης ως ξεχωριστό πρόβλημα. Συχνά σημαίνει απλώς ότι δεν προηγήθηκε φυσιολογική ωορρηξία.

3

Ποιος είναι ο ρόλος της στον κύκλο

Η προγεστερόνη κυριαρχεί στη δεύτερη μισή φάση του κύκλου, δηλαδή στην ωχρινική φάση, και ο βασικός της ρόλος είναι να προετοιμάσει το ενδομήτριο για πιθανή εμφύτευση.

Πριν από την ωορρηξία η προγεστερόνη είναι χαμηλή, ενώ μετά την ωορρηξία ανεβαίνει. Αυτή η άνοδος βοηθά το ενδομήτριο να σταθεροποιηθεί και να γίνει πιο κατάλληλο για να υποδεχθεί γονιμοποιημένο ωάριο. Αν δεν υπάρξει γονιμοποίηση, το ωχρό σωμάτιο ατροφεί, η προγεστερόνη πέφτει και ακολουθεί η περίοδος.

• σταθεροποιεί το ενδομήτριο
• μειώνει τη διεγερσιμότητα της μήτρας
• συμβάλλει στη ρύθμιση της βασικής θερμοκρασίας σώματος
• συμμετέχει στη φυσιολογική μετάβαση από την ωορρηξία στην ωχρινική φάση
• συνδέεται με πολλά προεμμηνορροϊκά συμπτώματα

Αρκετές γυναίκες νιώθουν διαφορές στο σώμα τους μετά την ωορρηξία. Η αυξημένη προγεστερόνη μπορεί να σχετίζεται με υπνηλία, αίσθηση χαλάρωσης, ευαισθησία στους μαστούς, μικρή αύξηση της βασικής θερμοκρασίας ή πιο έντονο φούσκωμα.

Σε κλινικό επίπεδο, η σωστή άνοδος της προγεστερόνης είναι σημαντικό στοιχείο για μια επαρκή ωχρινική φάση. Αν αυτή η φάση είναι πολύ σύντομη ή η άνοδος της ορμόνης είναι ανεπαρκής, η εμφύτευση μπορεί να δυσκολευτεί.

4

Προγεστερόνη και ωορρηξία

Η προγεστερόνη χρησιμοποιείται πολύ συχνά για να εκτιμηθεί αν έχει προηγηθεί ωορρηξία. Όταν η εξέταση γίνεται στη σωστή χρονική στιγμή, μία τιμή πάνω από περίπου 5 ng/mL συνήθως υποστηρίζει ότι έχει γίνει ωορρηξία.

Ακόμη υψηλότερες τιμές, συχνά πάνω από 10 ng/mL, μπορεί να δείχνουν πιο ικανοποιητική λειτουργία του ωχρού σωματίου. Αυτός είναι και ο λόγος που η εξέταση ζητείται συχνά σε γυναίκες με υπογονιμότητα, ακανόνιστο κύκλο ή σε όσες παρακολουθούν την ωορρηξία τους.

Η προγεστερόνη δεν «βλέπει» άμεσα το ωάριο. Δίνει όμως ισχυρή ένδειξη ότι η ωορρηξία μάλλον συνέβη. Για αυτό θεωρείται από τις πιο χρήσιμες εξετάσεις της ωχρινικής φάσης.

Εδώ όμως υπάρχει μια σημαντική παγίδα: το αποτέλεσμα έχει αξία μόνο αν η αιμοληψία έγινε τη σωστή ημέρα. Μία χαμηλή τιμή μπορεί να σημαίνει είτε ότι δεν έγινε ωορρηξία είτε ότι η μέτρηση έγινε πολύ νωρίς ή πολύ αργά σε σχέση με την πραγματική ημέρα της ωορρηξίας.

Σε γυναίκες με ακανόνιστους κύκλους, ο σωστός χρονισμός είναι συχνά πιο σημαντικός από τον ίδιο τον αριθμό. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να χρειάζεται συνδυασμός με τεστ LH, υπερηχογραφική παρακολούθηση ή και επανάληψη της μέτρησης.

5

Προγεστερόνη στην εγκυμοσύνη

Η προγεστερόνη είναι απολύτως απαραίτητη για τη φυσιολογική υποστήριξη της εγκυμοσύνης. Βοηθά στη διατήρηση του ενδομητρίου, στη μείωση των συσπάσεων της μήτρας και στη δημιουργία περιβάλλοντος συμβατού με την κύηση.

• στηρίζει την εμφύτευση
• βοηθά στη διατήρηση της κύησης
• συμβάλλει στην ανοσολογική ανοχή προς το έμβρυο
• συμμετέχει στην προετοιμασία του μαστού για γαλουχία
• αυξάνεται προοδευτικά όσο προχωρά η κύηση

Στις πρώτες εβδομάδες, η προγεστερόνη παράγεται κυρίως από το ωχρό σωμάτιο. Στη συνέχεια, ο πλακούντας αναλαμβάνει ολοένα μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής της. Η μετάβαση αυτή είναι πολύ σημαντική για τη συνέχιση της κύησης.

Η μέτρηση της προγεστερόνης στην αρχόμενη εγκυμοσύνη μπορεί να ζητηθεί όταν υπάρχει πόνος, αιμορραγία, αμφίβολη πορεία της β-hCG ή ερώτημα για τη βιωσιμότητα της κύησης. Παρ’ όλα αυτά, μία μεμονωμένη τιμή συνήθως δεν αρκεί για οριστικό συμπέρασμα.

Η ερμηνεία γίνεται μαζί με τη β-hCG, την εβδομάδα κύησης και το υπερηχογράφημα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, χορηγείται προγεστερόνη ως θεραπευτική υποστήριξη, ιδίως σε περιβάλλον υποβοηθούμενης αναπαραγωγής ή σε συγκεκριμένα μαιευτικά σενάρια.

6

Χαμηλή προγεστερόνη: τι μπορεί να σημαίνει

Χαμηλή προγεστερόνη μπορεί να σημαίνει ότι δεν έγινε ωορρηξία, ότι η εξέταση έγινε σε λάθος ημέρα ή ότι υπάρχει ανεπαρκής λειτουργία του ωχρού σωματίου. Στην αρχόμενη κύηση, χαμηλές τιμές μπορεί να χρειάζονται στενότερη αξιολόγηση.

• ανωορρηξία
• διαταραχές κύκλου
• βραχεία ωχρινική φάση
• υπογονιμότητα
• λανθασμένος χρονισμός της εξέτασης
• σε ορισμένες περιπτώσεις, μη βιώσιμη πρώιμη κύηση

Η χαμηλή προγεστερόνη δεν αποτελεί από μόνη της διάγνωση. Είναι εργαστηριακό εύρημα που πρέπει να συνδεθεί με τα συμπτώματα, τον κύκλο, το ιστορικό και το πότε έγινε η αιμοληψία. Αυτό είναι το βασικό σημείο που συχνά παραβλέπεται.

Κλινικά, μία γυναίκα με χαμηλή προγεστερόνη μπορεί να αναφέρει ακανόνιστο κύκλο, καφέ εκκρίσεις πριν την περίοδο, έντονο προεμμηνορροϊκό σύνδρομο ή δυσκολία στη σύλληψη. Παρ’ όλα αυτά, παρόμοια συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν και σε άλλες ορμονικές καταστάσεις, γι’ αυτό η εξέταση δεν ερμηνεύεται ποτέ αποκομμένα.

7

Υψηλή προγεστερόνη: πιθανές αιτίες

Υψηλή προγεστερόνη είναι συνήθως φυσιολογική μετά την ωορρηξία και στην εγκυμοσύνη. Εκτός αυτών των καταστάσεων, μπορεί να σχετίζεται με ορμονική αγωγή ή, πιο σπάνια, με ορισμένες παθολογικές καταστάσεις.

• φυσιολογική ωχρινική φάση
• εγκυμοσύνη
• λήψη προγεστερόνης ή άλλης ορμονικής αγωγής
• σπανιότερα παθήσεις ωοθηκών ή επινεφριδίων

Στην καθημερινή πράξη, η πιο συχνή εξήγηση για «υψηλή» προγεστερόνη είναι ότι η γυναίκα βρίσκεται ακριβώς στη φάση που η ορμόνη πρέπει να είναι αυξημένη. Για αυτό, πριν υπάρξει ανησυχία, πρέπει να ελέγχεται πρώτα το πότε έγινε η εξέταση.

Το ίδιο ισχύει και στην εγκυμοσύνη. Εκεί, υψηλές τιμές είναι συνήθως αναμενόμενες και συνδέονται με τη φυσιολογική υποστήριξη της κύησης. Μόνη της η υψηλή τιμή δεν σημαίνει πρόβλημα.

8

Πότε ζητείται η εξέταση

Η εξέταση προγεστερόνης ζητείται κυρίως όταν θέλουμε να δούμε αν έχει γίνει ωορρηξία, αν υπάρχει διαταραχή του κύκλου ή αν χρειάζεται καλύτερη εκτίμηση μιας αρχόμενης εγκυμοσύνης.

Στην πράξη, η προγεστερόνη είναι από τις πιο χρήσιμες εξετάσεις της δεύτερης φάσης του κύκλου. Δεν ζητείται σε όλες τις γυναίκες προληπτικά, αλλά κυρίως όταν υπάρχει συγκεκριμένο κλινικό ερώτημα.

• διαταραχές περιόδου
• διερεύνηση υπογονιμότητας
• παρακολούθηση ωορρηξίας
• καφέ εκκρίσεις ή spotting πριν την περίοδο
• υποψία ανεπαρκούς ωχρινικής φάσης
• παρακολούθηση πρώιμης κύησης σε ειδικά σενάρια
• ενδοκρινολογικός έλεγχος μαζί με άλλες ορμόνες

Μπορεί επίσης να ζητηθεί σε πλαίσιο θεραπείας γονιμότητας ή μετά από παρακολούθηση ωορρηξίας, όταν ο στόχος είναι να επιβεβαιωθεί ότι ο κύκλος εξελίχθηκε όπως αναμενόταν.

9

Πότε γίνεται η εξέταση στον κύκλο

Η εξέταση προγεστερόνης γίνεται συνήθως περίπου 7 ημέρες μετά την ωορρηξία. Για αυτό δεν είναι σωστό να λέμε ότι γίνεται πάντα την 21η ημέρα.

Η οδηγία «21η ημέρα» ισχύει κυρίως για κύκλο περίπου 28 ημερών. Αν ο κύκλος είναι μεγαλύτερος ή ακανόνιστος, η σωστή ημέρα αλλάζει. Αυτό είναι ένα από τα πιο συχνά σημεία παρερμηνείας.

Σε γυναίκες με ακανόνιστους κύκλους, η μέτρηση αποκτά πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια όταν βασίζεται σε τεστ ωορρηξίας, βασική θερμοκρασία ή υπερηχογραφική τεκμηρίωση.

10

Πώς να προετοιμαστείτε

Η εξέταση γίνεται με απλή αιμοληψία και συνήθως δεν απαιτεί νηστεία. Το πιο σημαντικό δεν είναι η διατροφή πριν από την εξέταση, αλλά ο σωστός χρονισμός της αιμοληψίας.

• σημειώστε την πρώτη ημέρα της τελευταίας περιόδου
• αναφέρετε αν λαμβάνετε προγεστερόνη, αντισυλληπτικά ή άλλη ορμονική αγωγή
• αναφέρετε πιθανή εγκυμοσύνη
• σε ακανόνιστο κύκλο, ενημερώστε το εργαστήριο ή τον ιατρό σας
• αν χρησιμοποιείτε τεστ LH, ενημερώστε ποια ημέρα βγήκε θετικό

Αν η εξέταση γίνεται στο πλαίσιο υπογονιμότητας, είναι πολύ χρήσιμο να υπάρχει σαφής καταγραφή του κύκλου και της πιθανής ημέρας ωορρηξίας. Αν γίνεται στο πλαίσιο κύησης, η εβδομάδα κύησης είναι επίσης απαραίτητη πληροφορία.

11

Τιμές προγεστερόνης και πίνακας αναφοράς

Οι τιμές προγεστερόνης διαφέρουν ανάλογα με το εργαστήριο και τη μέθοδο μέτρησης. Ο παρακάτω πίνακας είναι ενδεικτικός και βοηθά κυρίως στην κατανόηση των βασικών φάσεων.

Ο πίνακας βοηθά στην κατανόηση, αλλά η τελική ερμηνεία γίνεται πάντα με βάση τις τιμές αναφοράς του δικού σας εργαστηρίου και τη συγκεκριμένη φάση του κύκλου ή της κύησης.

12

Ερμηνεία αποτελεσμάτων

Η ερμηνεία της προγεστερόνης εξαρτάται κυρίως από τρία στοιχεία: την ημέρα του κύκλου, την ύπαρξη εγκυμοσύνης και τον λόγο για τον οποίο ζητήθηκε η εξέταση.

• <1 ng/mL στη μέση του κύκλου μπορεί να υποδηλώνει ότι δεν έγινε ωορρηξία
• >5 ng/mL στη σωστή χρονική στιγμή συνήθως υποστηρίζει ότι έγινε ωορρηξία
• >10 ng/mL συχνά θεωρείται πιο ικανοποιητική ωχρινική απάντηση
• στην εγκυμοσύνη, η τιμή αξιολογείται μαζί με β-hCG και υπερηχογράφημα

Σε γυναίκα με κύκλο 28 ημερών, μία μέτρηση στην 21η ημέρα έχει τελείως διαφορετική ερμηνευτική αξία από μία μέτρηση στην 10η ημέρα. Αυτό ακούγεται αυτονόητο, αλλά στην πράξη είναι ένα από τα πιο συχνά αίτια λανθασμένων συμπερασμάτων.

Το ίδιο ισχύει και στην εγκυμοσύνη. Μία τιμή μπορεί να δημιουργεί ερώτημα, αλλά σπάνια επιτρέπει από μόνη της ασφαλές συμπέρασμα για τη βιωσιμότητα της κύησης. Συχνά χρειάζεται επανάληψη β-hCG, συσχέτιση με την ηλικία κύησης και υπερηχογραφικός έλεγχος.

Σε άνδρες ή παιδιά, η εξέταση γίνεται πιο επιλεκτικά και συνήθως μέσα σε πλαίσιο συνολικού ενδοκρινολογικού ελέγχου. Για αυτό, η ερμηνεία είναι πάντα εξατομικευμένη και όχι «μηχανική».

13

Συνοδές εξετάσεις

Η προγεστερόνη συχνά συνδυάζεται με άλλες ορμονικές και εργαστηριακές εξετάσεις για να δοθεί πιο ολοκληρωμένη απάντηση στο κλινικό ερώτημα.

• LH, FSH: για εκτίμηση του κύκλου και της ωοθηκικής λειτουργίας
• Οιστραδιόλη: για συνολική εικόνα οιστρογονικής δραστηριότητας
• β-hCG: όταν υπάρχει πιθανότητα εγκυμοσύνης
• TSH: γιατί οι θυρεοειδικές διαταραχές επηρεάζουν τον κύκλο
• Προλακτίνη: γιατί μπορεί να συνδέεται με διαταραχές ωορρηξίας
• 17-OH προγεστερόνη: σε ειδικό ενδοκρινολογικό έλεγχο

Για παράδειγμα, σε γυναίκα με αμηνόρροια ή πολύ ακανόνιστο κύκλο, μία μεμονωμένη προγεστερόνη δίνει περιορισμένη πληροφορία. Αντίθετα, όταν συνοδεύεται από LH, FSH, οιστραδιόλη, προλακτίνη και TSH, η εικόνα γίνεται πολύ πιο καθαρή.

Στην αρχόμενη κύηση, το συνηθέστερο ζεύγος είναι προγεστερόνη + β-hCG. Αυτό επιτρέπει καλύτερη εκτίμηση της πορείας σε σχέση με οποιαδήποτε από τις δύο εξετάσεις μόνη της.

Σε ειδικά σενάρια μπορεί να ζητηθούν και άλλες εξετάσεις, ανάλογα με το ιστορικό, τα συμπτώματα και το τι ακριβώς θέλουμε να ξεκαθαρίσουμε.

14

Προγεστερόνη, εμμηνόπαυση και θεραπεία

Μετά την εμμηνόπαυση, τα επίπεδα προγεστερόνης πέφτουν σημαντικά, επειδή δεν υπάρχει πλέον ωορρηξία και άρα δεν σχηματίζεται ωχρό σωμάτιο.

Στην ορμονική θεραπεία υποκατάστασης, η προγεστερόνη ή συγγενείς θεραπευτικές ουσίες χρησιμοποιούνται σε γυναίκες που έχουν μήτρα, ώστε να προστατεύεται το ενδομήτριο όταν χορηγούνται οιστρογόνα.

Στην αναπαραγωγική ηλικία, χορήγηση προγεστερόνης μπορεί να γίνει σε ειδικές περιπτώσεις, όπως σε υποστήριξη ωχρινικής φάσης, σε κύκλους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής ή σε συγκεκριμένα μαιευτικά σενάρια, πάντα με ιατρική καθοδήγηση.

Είναι σημαντικό να μην ερμηνεύεται επιφανειακά το εύρημα «χαμηλή προγεστερόνη» ως αυτόματη ένδειξη για θεραπεία. Πρώτα χρειάζεται να απαντηθεί αν η μέτρηση έγινε στη σωστή ημέρα, αν υπάρχει πραγματικά διαταραχή ωορρηξίας και ποιος είναι ο ακριβής θεραπευτικός στόχος.

15

Συχνές ερωτήσεις

16

Τι να θυμάστε

17

Κλείστε ραντεβού & βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.