Κορτιζόλη εξέταση – Τιμές, Στρες, Cushing & Addison
Κορτιζόλη (Ορμόνη του Στρες) – Εξέταση Αίματος: Τι Δείχνει, Τιμές, Συμπτώματα & Ρύθμιση
Τελευταία ενημέρωση:
Η κορτιζόλη είναι ορμόνη των επινεφριδίων με φυσιολογικό κιρκαδικό ρυθμό (υψηλότερη πρωί, χαμηλότερη βράδυ).
Η εξέταση κορτιζόλης (αίμα/σίελος/ούρα 24ώρου) βοηθά στη διερεύνηση υπερκορτιζολαιμίας (π.χ. σύνδρομο Cushing),
υποκορτιζολαιμίας (π.χ. νόσος Addison) και διαταραχών του άξονα HPA.
1
Τι είναι η κορτιζόλη
Η κορτιζόλη είναι γλυκοκορτικοειδής ορμόνη που παράγεται στον φλοιό των επινεφριδίων. Συμμετέχει στη ρύθμιση της γλυκόζης, της αρτηριακής πίεσης, της φλεγμονής/ανοσολογικής απόκρισης και της προσαρμογής του οργανισμού σε σωματικό ή ψυχολογικό στρες.
Η ίδια «τιμή κορτιζόλης» μπορεί να είναι φυσιολογική ή παθολογική ανάλογα με την ώρα δειγματοληψίας και το κλινικό πλαίσιο.
2
Πώς παράγεται: ο άξονας HPA
Η παραγωγή κορτιζόλης ελέγχεται από τον άξονα Υποθάλαμος–Υπόφυση–Επινεφρίδια (HPA). Ο υποθάλαμος εκκρίνει CRH, η υπόφυση εκκρίνει ACTH και τα επινεφρίδια παράγουν κορτιζόλη. Η κορτιζόλη «φρενάρει» CRH/ACTH μέσω αρνητικής ανατροφοδότησης, ώστε να διατηρείται ισορροπία.
3
Κιρκαδικός ρυθμός: γιατί μετράει η ώρα
Η κορτιζόλη έχει φυσιολογικό κιρκαδικό ρυθμό: κορυφώνεται νωρίς το πρωί (περίπου 07:00–09:00) και μειώνεται σταδιακά μέχρι να είναι πολύ χαμηλή αργά το βράδυ. Αυτός ο ρυθμός συγχρονίζεται με τον ύπνο, το φως και τον άξονα HPA.
Γι’ αυτό η πρωινή κορτιζόλη και η βραδινή/μεσονύκτια κορτιζόλη δεν είναι εναλλάξιμες εξετάσεις: η πρώτη ελέγχει αν ο οργανισμός μπορεί να παράγει επαρκή κορτιζόλη, ενώ η δεύτερη ελέγχει αν αυτή καταστέλλεται φυσιολογικά — κρίσιμο στη διάγνωση του συνδρόμου Cushing.
4
Πότε μετράμε κορτιζόλη
Η μέτρηση κορτιζόλης ζητείται όταν υπάρχει υποψία διαταραχής των επινεφριδίων ή του άξονα HPA, όπως:
- Υπερκορτιζολαιμία (π.χ. σύνδρομο Cushing)
- Υποκορτιζολαιμία (π.χ. νόσος Addison, επινεφριδιακή ανεπάρκεια)
- Καταστολή HPA μετά από μακροχρόνια χρήση κορτικοστεροειδών
Κλινικά, ο έλεγχος βοηθά στη διερεύνηση επίμονης κόπωσης, υπότασης, ανεξήγητης αύξησης ή απώλειας βάρους, υπογλυκαιμιών ή αλλαγών στην αρτηριακή πίεση, πάντα σε συνδυασμό με την κλινική εικόνα και άλλες ορμόνες (π.χ. ACTH).
5
Τύποι εξετάσεων κορτιζόλης
Η κορτιζόλη μπορεί να μετρηθεί σε αίμα, σίελο ή ούρα 24ώρου. Η επιλογή δείγματος εξαρτάται από το κλινικό ερώτημα: έλεγχος κιρκαδικού ρυθμού, διερεύνηση υπερκορτιζολαιμίας (π.χ. Cushing) ή επινεφριδιακής ανεπάρκειας.
| Εξέταση | Τι αξιολογεί | Πότε είναι χρήσιμη |
|---|---|---|
| Κορτιζόλη ορού (πρωινή / βραδινή) | Κιρκαδική διακύμανση και βασική παραγωγή | Αρχικός έλεγχος και εκτίμηση HPA άξονα |
| Κορτιζόλη σιέλου (late-night) | Νυχτερινή καταστολή κορτιζόλης | Ιδιαίτερα ευαίσθητη για σύνδρομο Cushing |
| Ελεύθερη κορτιζόλη ούρων 24ώρου | Συνολική παραγωγή κορτιζόλης σε 24 ώρες | Τεκμηρίωση υπερκορτιζολαιμίας |
| ACTH | Σήμα από την υπόφυση προς τα επινεφρίδια | Διάκριση πρωτοπαθούς από δευτεροπαθή ανεπάρκεια |
| Δοκιμασίες διέγερσης ή καταστολής | Δυναμική λειτουργία άξονα HPA | Στοχευμένη διερεύνηση Cushing ή επινεφριδιακής ανεπάρκειας |
6
Φυσιολογικές τιμές κορτιζόλης
Οι «φυσιολογικές τιμές κορτιζόλης» εξαρτώνται από την ώρα λήψης και τον τύπο δείγματος. Για τον λόγο αυτό, μία τιμή μπορεί να είναι φυσιολογική το πρωί αλλά παθολογική αν ληφθεί τη νύχτα. Τα παρακάτω εύρη είναι ενδεικτικά και μπορεί να διαφέρουν ανά εργαστήριο και μέθοδο.
| Δείγμα | Ώρα | Ενδεικτικό εύρος |
|---|---|---|
| Κορτιζόλη ορού | 07:00–09:00 | περίπου 5–25 μg/dL |
| Κορτιζόλη ορού | 23:00–00:00 | συνήθως < 5 μg/dL |
| Κορτιζόλη σιέλου (late-night) | 23:00–01:00 | χαμηλή (όριο εξαρτάται από τη μέθοδο) |
| Ελεύθερη κορτιζόλη ούρων 24ώρου | 24 ώρες | εύρος ανά μέθοδο και εργαστήριο |
7
Υψηλή κορτιζόλη: τι σημαίνει
Η υψηλή κορτιζόλη μπορεί να είναι παροδική (π.χ. οξύ στρες, κακός ύπνος, έντονη άσκηση, οξεία νόσος) ή να αντικατοπτρίζει παρατεταμένη υπερκορτιζολαιμία, όπως στο σύνδρομο Cushing.
Κλινικά μπορεί να σχετίζεται με αύξηση βάρους στον κορμό, υπέρταση, υπεργλυκαιμία, μυϊκή αδυναμία και διαταραχές ύπνου. Ωστόσο, μία μεμονωμένη υψηλή τιμή δεν αρκεί για διάγνωση.
Η διερεύνηση γίνεται με συνδυασμό εξετάσεων — όπως κορτιζόλη σιέλου late-night, ελεύθερη κορτιζόλη ούρων 24ώρου και δοκιμασία καταστολής με δεξαμεθαζόνη — σύμφωνα με ιατρικό πρωτόκολλο.
8
Χαμηλή κορτιζόλη: τι σημαίνει
Η χαμηλή κορτιζόλη εγείρει υποψία επινεφριδιακής ανεπάρκειας ή καταστολής του άξονα HPA, συχνά μετά από παρατεταμένη χρήση κορτικοστεροειδών.
Μπορεί να εκδηλώνεται με κόπωση, ζάλη, χαμηλή αρτηριακή πίεση, υπογλυκαιμίες ή απώλεια βάρους. Η ερμηνεία γίνεται πάντα σε συνδυασμό με ACTH, νάτριο και κάλιο, και συχνά απαιτείται δοκιμασία διέγερσης (π.χ. Synacthen) για επιβεβαίωση.
9
Προετοιμασία πριν την εξέταση
Η σωστή προετοιμασία μειώνει τον κίνδυνο ψευδώς αυξημένων ή ψευδώς χαμηλών τιμών κορτιζόλης, ιδιαίτερα στην πρωινή αιμοληψία.
- Ξυπνήστε τουλάχιστον 30–60 λεπτά πριν από τη λήψη.
- Κοιμηθείτε επαρκώς το προηγούμενο βράδυ· ο κακός ύπνος αλλοιώνει τον κιρκαδικό ρυθμό.
- Αποφύγετε έντονη άσκηση, καφέ και στρεσογόνες καταστάσεις πριν την εξέταση.
- Τηρήστε νηστεία μόνο αν σας έχει ζητηθεί.
- Ενημερώστε για φάρμακα, ειδικά κορτικοστεροειδή, ορμονικές θεραπείες ή αντισυλληπτικά.
10
Παράγοντες που επηρεάζουν την τιμή
Η κορτιζόλη επηρεάζεται έντονα από την ώρα, τον ύπνο, το οξύ στρες και φαρμακευτικούς ή ορμονικούς παράγοντες. Γι’ αυτό μία μεμονωμένη μέτρηση μπορεί να είναι παραπλανητική και συχνά απαιτείται επαναληπτικός έλεγχος ή διαφορετικός τύπος δείγματος.
- Ώρα δειγματοληψίας και διαταραχή κιρκαδικού ρυθμού.
- Κακή ποιότητα ύπνου ή εργασία σε νυχτερινές βάρδιες.
- Έντονη άσκηση, οξύ στρες, οξεία νόσος ή λοίμωξη.
- Κορτικοστεροειδή, ορισμένες ορμονικές θεραπείες και άλλες αγωγές (κατόπιν ιατρικής αξιολόγησης).
11
Κορτιζόλη και στρες
Η κορτιζόλη αυξάνεται φυσιολογικά όταν ο οργανισμός χρειάζεται ενέργεια και εγρήγορση. Το πρόβλημα προκύπτει όταν το στρες είναι χρόνιο και συνοδεύεται από κακό ύπνο, ακανόνιστη διατροφή ή υπερκόπωση, γιατί μπορεί να αλλοιώσει τη φυσιολογική ημερήσια διακύμανση.
Σε τέτοιες καταστάσεις, μία πρωινή μέτρηση μπορεί να βγει υψηλή χωρίς να υπάρχει ενδοκρινική νόσος, γι’ αυτό συχνά απαιτείται επαναληπτικός έλεγχος ή νυχτερινή κορτιζόλη σιέλου για σωστή αξιολόγηση.
12
Κορτιζόλη και ύπνος
Ο ύπνος «κουμπώνει» με τον κιρκαδικό ρυθμό της κορτιζόλης. Αν η κορτιζόλη παραμένει υψηλή αργά το βράδυ, μπορεί να δυσκολεύει την είσοδο στον ύπνο και να οδηγεί σε ρηχό ή διακεκομμένο ύπνο.
Αντίστροφα, ο ανεπαρκής ύπνος μπορεί να ανεβάσει την πρωινή κορτιζόλη και να διαταράξει τον ημερήσιο ρυθμό, επηρεάζοντας έτσι και την αξιοπιστία της εξέτασης.
Όταν υπάρχει αϋπνία ή διαταραγμένος ύπνος, μια «υψηλή πρωινή κορτιζόλη» μπορεί να μην αντιπροσωπεύει ενδοκρινική νόσο αλλά διαταραχή του κιρκαδικού ρυθμού, γι’ αυτό συχνά χρειάζεται επαναληπτική μέτρηση ή νυχτερινή εξέταση.
13
Φυσική ρύθμιση: διατροφή και συνήθειες
Η «ρύθμιση κορτιζόλης» στην πράξη σχετίζεται κυρίως με σταθερό ύπνο, σταθερό ωράριο, ήπια άσκηση και ισορροπημένη διατροφή. Δεν αντικαθιστά τη θεραπεία όταν υπάρχει ενδοκρινική νόσος, αλλά βοηθά στη φυσιολογική λειτουργία του άξονα HPA.
Οι απότομες αιχμές καφεΐνης, η υπερβολική ζάχαρη και η συνεχής υπερδιέγερση αργά το βράδυ μπορούν να επιδεινώσουν τη νυχτερινή καταστολή της κορτιζόλης.
Έλεγχος κορτιζόλης σε ημέρα με πολύ κακό ύπνο ή έντονο στρες και εξαγωγή συμπεράσματος από μία μόνο τιμή χωρίς επανάληψη ή σωστή ώρα λήψης.
14
Πότε πρέπει να ανησυχήσω
Αν υπάρχουν επίμονα συμπτώματα όπως σημαντική υπόταση, έντονη κόπωση με ζάλη, υπογλυκαιμίες, ανεξήγητη απώλεια ή αύξηση βάρους ή εικόνα παρατεταμένης υπερκορτιζολαιμίας, απαιτείται αξιολόγηση από ιατρό με στοχευμένες επιβεβαιωτικές δοκιμασίες.
Επείγουσα εκτίμηση χρειάζεται όταν υπάρχει κλινική εικόνα οξείας επινεφριδιακής ανεπάρκειας (π.χ. έντονη αδυναμία, σύγχυση, σοβαρή υπόταση, εμέτοι).
15
Κλινική ερμηνεία αποτελεσμάτων κορτιζόλης
Η ερμηνεία της εξέτασης κορτιζόλης δεν γίνεται ποτέ μεμονωμένα. Ακόμη και μία τιμή εκτός ορίων δεν αρκεί για διάγνωση αν δεν ληφθούν υπόψη η ώρα λήψης, η κλινική εικόνα και τα συνοδά εργαστηριακά ευρήματα. Στην πράξη, ο ιατρός αξιολογεί αν η απόκλιση είναι παροδική (π.χ. στρες, κακός ύπνος, λοίμωξη) ή αν υποδηλώνει ενδοκρινική διαταραχή.
Για παράδειγμα, μια υψηλή πρωινή κορτιζόλη σε ασθενή που κοιμήθηκε ελάχιστα ή βίωσε έντονο άγχος την προηγούμενη ημέρα μπορεί να είναι φυσιολογική αντίδραση. Αν όμως η κορτιζόλη παραμένει αυξημένη και στη νυχτερινή μέτρηση ή στα ούρα 24ώρου, τότε αυξάνεται η υποψία υπερκορτιζολαιμίας.
Αντίστοιχα, μια χαμηλή πρωινή κορτιζόλη μπορεί να είναι αποτέλεσμα καταστολής μετά από θεραπεία με κορτικοστεροειδή ή να υποδηλώνει επινεφριδιακή ανεπάρκεια. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο έλεγχος με ACTH και δυναμικές δοκιμασίες είναι καθοριστικός για τη σωστή διάγνωση.
Στην κλινική πράξη, οι πιο χρήσιμες πληροφορίες προκύπτουν όταν η κορτιζόλη αξιολογείται μαζί με άλλους δείκτες όπως νάτριο, κάλιο, γλυκόζη και ACTH. Αυτό επιτρέπει στον ιατρό να διακρίνει αν πρόκειται για πρωτοπαθή διαταραχή των επινεφριδίων ή για δευτεροπαθή διαταραχή λόγω υπόφυσης.
Τέλος, πρέπει να τονιστεί ότι πολλές καταστάσεις που μιμούνται συμπτώματα «υψηλής κορτιζόλης» (κόπωση, αύξηση βάρους, άγχος) δεν οφείλονται σε ενδοκρινική νόσο. Γι’ αυτό η εξέταση κορτιζόλης χρησιμοποιείται για να αποκλείσει ή να επιβεβαιώσει συγκεκριμένες παθολογίες και όχι για γενικό έλεγχο στρες.
16
Τι σημαίνει πρακτικά το αποτέλεσμα της εξέτασης
Η εξέταση κορτιζόλης δεν είναι “καλή ή κακή” από μόνη της. Το αποτέλεσμα χρησιμοποιείται για να αποφασιστεί αν χρειάζεται περαιτέρω έλεγχος και ποια κατεύθυνση πρέπει να ακολουθήσει ο ιατρός.
Συνήθως αποκλείεται σοβαρή επινεφριδιακή ανεπάρκεια. Αν τα συμπτώματα επιμένουν, ο έλεγχος μπορεί να συνεχιστεί με άλλες ορμόνες ή με έλεγχο στρες και ύπνου.
Συνήθως απαιτείται έλεγχος ACTH και συχνά δοκιμασία διέγερσης για να διαπιστωθεί αν πρόκειται για επινεφριδιακή ανεπάρκεια ή για καταστολή λόγω φαρμάκων.
Η επόμενη κίνηση δεν είναι θεραπεία αλλά επιβεβαίωση με νυχτερινή κορτιζόλη σιέλου, ούρα 24ώρου ή δοκιμασία δεξαμεθαζόνης για αποκλεισμό συνδρόμου Cushing.
Αυτός ο βηματικός τρόπος ερμηνείας αποτρέπει λανθασμένες διαγνώσεις και άσκοπη ανησυχία, κάτι που είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε εξετάσεις που επηρεάζονται τόσο έντονα από το στρες και τον ύπνο.
17
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Ποια είναι η καλύτερη ώρα για εξέταση κορτιζόλης;
Η πρωινή μέτρηση γίνεται συνήθως 07:00–09:00, αλλά ο θεράπων μπορεί να ζητήσει και βραδινή ή σίελο late-night ανάλογα με την υποψία.
Μπορεί το στρες να ανεβάσει την κορτιζόλη σε μία εξέταση;
Ναι, οξύ στρες και κακός ύπνος μπορούν να αυξήσουν την κορτιζόλη και να αλλοιώσουν την ερμηνεία μιας μεμονωμένης μέτρησης.
Τι σημαίνει χαμηλή πρωινή κορτιζόλη;
Χαμηλή πρωινή κορτιζόλη μπορεί να σχετίζεται με επινεφριδιακή ανεπάρκεια ή καταστολή άξονα HPA και συνήθως χρειάζεται έλεγχος με ACTH/δυναμικές δοκιμασίες.
Η κορτιζόλη μετριέται και σε σίελο;
Ναι, η κορτιζόλη σιέλου late-night χρησιμοποιείται συχνά για αξιολόγηση της νυχτερινής καταστολής σε υποψία υπερκορτιζολαιμίας.
Ποια φάρμακα μπορεί να επηρεάσουν την κορτιζόλη;
Κορτικοστεροειδή και ορισμένες ορμονικές/φαρμακευτικές αγωγές μπορεί να επηρεάσουν την κορτιζόλη, γι’ αυτό ενημερώστε τον ιατρό πριν τον έλεγχο.
Πρέπει να είμαι νηστικός για την εξέταση κορτιζόλης;
Συνήθως όχι, αλλά ορισμένα εργαστήρια ή πρωτόκολλα ζητούν νηστεία· ακολουθήστε τις οδηγίες του θεράποντος ή του εργαστηρίου.
Μπορεί ο κακός ύπνος να επηρεάσει το αποτέλεσμα;
Ναι, ο ανεπαρκής ή διακεκομμένος ύπνος μπορεί να αυξήσει την πρωινή κορτιζόλη και να αλλοιώσει τον κιρκαδικό ρυθμό.
Αρκεί μία μέτρηση κορτιζόλης για διάγνωση;
Όχι· συνήθως απαιτείται συνδυασμός εξετάσεων και επαναληπτικός έλεγχος για ασφαλή διάγνωση.
Τι είναι η δοκιμασία δεξαμεθαζόνης;
Είναι δοκιμασία καταστολής που χρησιμοποιείται για να φανεί αν η κορτιζόλη μειώνεται φυσιολογικά σε υποψία συνδρόμου Cushing.
Η κορτιζόλη σχετίζεται με το άγχος και την κατάθλιψη;
Το χρόνιο στρες και οι διαταραχές διάθεσης μπορούν να επηρεάσουν τον άξονα HPA και τις τιμές κορτιζόλης, χωρίς απαραίτητα να υπάρχει ενδοκρινική νόσος.
18
Κλείστε Ραντεβού
Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.
19
Βιβλιογραφία
1. Tsigos C, Chrousos GP. Hypothalamic–pituitary–adrenal axis, neuroendocrine factors and stress. J Psychosom Res.
2. Sapolsky RM, Romero LM, Munck AU. How do glucocorticoids influence stress responses? Endocr Rev.
3. MedlinePlus. Cortisol test. U.S. National Library of Medicine.
4. NHS. Addison’s disease.
5. Mayo Clinic. Cushing syndrome.
6. Κατάλογος εξετάσεων Μικροβιολογικού Λαμία.
Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος, Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος
Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας, Έσλιν 19, Λαμία 35100
📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30
