Ιστική Τρανσγλουταμινάση (anti-tTG): Εξέταση για Κοιλιοκάκη – Οδηγός
Ιστική Τρανσγλουταμινάση (anti-tTG) Εξέταση – Πλήρης Οδηγός
Η εξέταση αντισωμάτων έναντι της ιστικής τρανσγλουταμινάσης (anti-tTG) αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές αιματολογικές εξετάσεις για τη διάγνωση και παρακολούθηση της κοιλιοκάκης.
Η ιστική τρανσγλουταμινάση είναι ένα ένζυμο που εμπλέκεται στη διαδικασία επούλωσης των ιστών και στην τροποποίηση της γλουτένης.
Όταν το ανοσοποιητικό σύστημα αντιδρά παθολογικά στη γλουτένη, δημιουργεί αντισώματα έναντι της tTG, τα οποία ανιχνεύονται με την εξέταση.
Η εξέταση αυτή έχει υψηλή ευαισθησία και ειδικότητα για την κοιλιοκάκη, χρησιμοποιείται ευρέως στην κλινική πράξη και συχνά συνδυάζεται με άλλες δοκιμασίες (όπως EMA, DGP και HLA-DQ2/DQ8).
Η σωστή ερμηνεία των αποτελεσμάτων είναι καθοριστική τόσο για τη διάγνωση όσο και για την παρακολούθηση της πορείας του ασθενούς υπό δίαιτα ελεύθερη γλουτένης.
📌 Πίνακας Περιεχομένων
- 1. Τι είναι η Ιστική Τρανσγλουταμινάση (tTG);
- 2. Γιατί γίνεται η εξέταση anti-tTG;
- 3. Πώς γίνεται η εξέταση;
- 4. Τιμές Αναφοράς & Ερμηνεία Αποτελεσμάτων
- 5. Ψευδώς θετικά και ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα
- 6. Anti-tTG στην Παιδική Ηλικία
- 7. Anti-tTG στην Εγκυμοσύνη
- 8. Σύγκριση με EMA, DGP και HLA-DQ2/DQ8
- 9. Χρήση στην παρακολούθηση της κοιλιοκάκης
- 10. Δίαιτα Ελεύθερη Γλουτένης & Επίδραση στα anti-tTG
- 11. Διαφορική διάγνωση & άλλα νοσήματα
- 12. Πρακτικές Συμβουλές για Ασθενείς
- ❓ Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
- 📚 Βιβλιογραφία
1. Τι είναι η Ιστική Τρανσγλουταμινάση (tTG);
Η Ιστική Τρανσγλουταμινάση (tTG) είναι ένα ένζυμο που εντοπίζεται κυρίως στους ιστούς του λεπτού εντέρου, αλλά και σε άλλα όργανα.
Ανήκει στην οικογένεια των τρανσγλουταμινασών και έχει ως κύρια λειτουργία την διασταύρωση (cross-linking) πρωτεϊνών, συμβάλλοντας στην επούλωση και αναδόμηση των ιστών.
Στην κοιλιοκάκη, το ένζυμο αυτό παίζει κεντρικό ρόλο: τροποποιεί τα πεπτίδια της γλουτένης (κυρίως τη γλιαδίνη), τα οποία στη συνέχεια αναγνωρίζονται από το ανοσοποιητικό σύστημα ως “ξένα”.
Αυτό οδηγεί στην παραγωγή αντισωμάτων έναντι της tTG, δηλαδή των anti-tTG, τα οποία ανιχνεύονται στο αίμα και αποτελούν πολύτιμο διαγνωστικό δείκτη.
Η παραγωγή αντισωμάτων anti-tTG είναι άμεσα εξαρτημένη από την κατανάλωση γλουτένης.
Εάν ο ασθενής ακολουθεί αυστηρή δίαιτα χωρίς γλουτένη, τα επίπεδα των αντισωμάτων τείνουν να μειώνονται και τελικά να εξαφανίζονται.
📌 Ο ρόλος της tTG στην Παθογένεια της Κοιλιοκάκης
- Η γλουτένη (πρωτεΐνη που βρίσκεται στο σιτάρι, το κριθάρι και τη σίκαλη) διασπάται σε μικρά πεπτίδια.
- Η tTG αποδιαμορφώνει (deamidates) αυτά τα πεπτίδια, αυξάνοντας τη συγγένειά τους με τα μόρια HLA-DQ2/DQ8.
- Τα “τροποποιημένα” πεπτίδια παρουσιάζονται στα Τ-λεμφοκύτταρα, προκαλώντας έντονη ανοσολογική αντίδραση.
- Το ανοσοποιητικό σύστημα παράγει αντισώματα τόσο έναντι της γλουτένης όσο και έναντι της ίδιας της tTG.
- Η διαδικασία αυτή οδηγεί σε φλεγμονή και καταστροφή των λαχνών του λεπτού εντέρου.
📊 Infobox – Ιστική Τρανσγλουταμινάση (tTG)
| Όνομα | Ιστική Τρανσγλουταμινάση (tTG) |
| Τύπος μορίου | Ένζυμο (τρανσγλουταμινάση) |
| Κύρια λειτουργία | Διασταύρωση πρωτεϊνών, τροποποίηση πεπτιδίων γλουτένης |
| Σχέση με κοιλιοκάκη | Δημιουργία αυτοαντισωμάτων (anti-tTG) → διάγνωση & παρακολούθηση |
| Εξάρτηση από δίαιτα | Εξαφανίζεται σταδιακά με δίαιτα χωρίς γλουτένη |
2. Γιατί γίνεται η εξέταση anti-tTG;
Η εξέταση αντισωμάτων έναντι της ιστικής τρανσγλουταμινάσης (anti-tTG) ζητείται κυρίως για τη διάγνωση και παρακολούθηση της κοιλιοκάκης.
Λόγω της υψηλής διαγνωστικής της απόδοσης, αποτελεί την πρώτη γραμμή ορολογικού ελέγχου στους ενήλικες και στα παιδιά, συχνά σε συνδυασμό με ολική IgA.
Α. Ενδείξεις Διενέργειας
- Γαστρεντερικά συμπτώματα: χρόνια διάρροια, μετεωρισμός, κοιλιακό άλγος, απώλεια βάρους, δυσαπορρόφηση.
- Εκδηλώσεις δυσαπορρόφησης: σιδηροπενική αναιμία, οστεοπενία/οστεοπόρωση, έλλειψη φολικού οξέος ή βιταμίνης Β12, υποαλβουμιναιμία.
- Δερματικές εκδηλώσεις: έρπητας herpetiformis (δερματική κοιλιοκάκη).
- Εξωεντερικές εκδηλώσεις: καθυστέρηση ανάπτυξης/ύψους στα παιδιά, υπογονιμότητα, καθ’ έξιν αποβολές, στοματίτιδες, υπερτρανσαμινασαιμία αγνώστου αιτιολογίας, νευρολογικά συμπτώματα (περιφερική νευροπάθεια, αταξία).
- Συνοδά αυτοάνοσα: σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1, αυτοάνοση θυρεοειδίτιδα, αυτοάνοση ηπατίτιδα, σύνδρομο Sjögren.
- Συγγενείς πρώτου βαθμού διαγνωσμένων ασθενών με κοιλιοκάκη.
- Εργαστηριακά “σήματα”: χαμηλή φερριτίνη/σίδηρος, αυξημένη TSH ή θυρεοειδικά αντισώματα, επίμονη αύξηση τρανσαμινασών, χαμηλή βιταμίνη D.
Β. Ρόλος στη Διάγνωση
Τα αντισώματα anti-tTG (ιδίως IgA-tTG) είναι ο κύριος ορολογικός δείκτης. Σε υψηλούς τίτλους, ιδίως όταν συνοδεύονται από θετικά EMA και συμβατό HLA-DQ2/DQ8, η πιθανότητα κοιλιοκάκης είναι πολύ αυξημένη. Σε ορισμένους παιδιατρικούς αλγορίθμους, πολύ υψηλές τιμές IgA-tTG (π.χ. ≥10×ULN) με επιβεβαίωση EMA μπορεί να θέσουν τη διάγνωση χωρίς βιοψία (ανάλογα με οδηγίες/κέντρο).
Γ. Ρόλος στην Παρακολούθηση
- Μετά τη διάγνωση: επανέλεγχος anti-tTG συνήθως σε 6–12 μήνες μετά την έναρξη δίαιτας ελεύθερης γλουτένης.
- Στη συνέχεια: ανά 6–12 μήνες μέχρις ότου αρνητικοποιηθούν ή σταθεροποιηθούν σε χαμηλά επίπεδα.
- Κλινική στόχευση: πτώση τίτλων συνεπάγεται συμμόρφωση· επίμονη θετικότητα/άνοδος υποδηλώνει λανθάνουσα έκθεση σε γλουτένη ή σπάνια άλλη αιτία.
Δ. Ποιοι πρέπει να κάνουν Screening;
Ο συστηματικός έλεγχος (χωρίς έντονα συμπτώματα) ενδείκνυται σε ομάδες υψηλού κινδύνου:
| Ομάδα | Παράδειγμα | Συχνότητα ελέγχου |
|---|---|---|
| Πρώτου βαθμού συγγενείς | Γονείς/αδέλφια ασθενούς | Αρχικός έλεγχος και επανάληψη ανά 2–3 έτη ή με νέα συμπτώματα |
| Αυτοάνοσα νοσήματα | T1DM, θυρεοειδίτιδα Hashimoto, αυτοάνοση ηπατίτιδα | Κατά τη διάγνωση και περιοδικά |
| Σύνδρομα | Down, Turner, Williams | Κατ’ εξατομίκευση (π.χ. κάθε 1–3 έτη) |
| Ανεξήγητες ανεπάρκειες | Σίδηρος, φολικό, βιτ. D, οστεοπενία | Στον αρχικό έλεγχο και αν υποτροπιάζουν |
Ε. Πότε ΔΕΝ αρκεί μόνη της η εξέταση;
- Χαμηλή κατανάλωση γλουτένης ή δίαιτα χωρίς γλουτένη πριν την εξέταση.
- Έλλειψη ολικής IgA: απαιτείται χρήση IgG-βασισμένων δοκιμασιών.
- Οριακοί/χαμηλοί τίτλοι με υψηλή κλινική υποψία → χρειάζεται EMA, DGP ή και ενδοσκόπηση με βιοψίες.
- Μη τυπικά συμπτώματα/άτυπες μορφές όπου απαιτείται ευρύτερη διερεύνηση.
ΣΤ. Προϋποθέσεις Ορθού Δείγματος & Χρονισμός
- Διατροφή: κανονική πρόσληψη γλουτένης (π.χ. 1–2 μερίδες/ημέρα) για ≥6–8 εβδομάδες.
- Συννοσηρότητες/φάρμακα: ενημέρωσε για ανοσοκατασταλτικά, καθώς μπορεί να μειώσουν τίτλους αντισωμάτων.
- Ηλικία: στα μικρότερα παιδιά ίσως απαιτούνται συμπληρωματικές δοκιμασίες (π.χ. DGP) ανά κέντρο.
🧭 Κλινικός αλγόριθμος (σύνοψη):
- Ύποπτα συμπτώματα ή ομάδα υψηλού κινδύνου → ζήτα IgA-tTG + ολική IgA.
- Αν ολική IgA χαμηλή → ζήτα IgG-tTG ή IgG-DGP.
- Σε υψηλό τίτλο → επιβεβαίωση με EMA ± HLA-DQ2/DQ8· εξέταση ενδοσκόπησης κατά ένδειξη.
- Μετά τη διάγνωση → δίαιτα χωρίς γλουτένη και επαναξιολόγηση anti-tTG σε 6–12 μήνες.
4. Τιμές Αναφοράς & Ερμηνεία Αποτελεσμάτων
Η εξέταση anti-tTG πραγματοποιείται κυρίως σε μορφή IgA αντισωμάτων, ενώ σε περιπτώσεις IgA ανεπάρκειας εξετάζονται και τα IgG αντισώματα.
Οι τιμές αναφοράς διαφέρουν ελαφρώς ανάλογα με το εργαστήριο και τη μέθοδο (ELISA, CLIA, ECLIA κ.λπ.), αλλά συνήθως κυμαίνονται ως εξής:
| Κατηγορία | Τιμή (IU/mL) | Ερμηνεία |
|---|---|---|
| Αρνητικό | < 10 | Δεν υποδηλώνει κοιλιοκάκη (εφόσον καταναλώνεται γλουτένη) |
| Οριακό | 10 – 20 | Γκρίζα ζώνη – απαιτείται επιβεβαίωση με EMA/DGP ± HLA |
| Θετικό | > 20 | Ισχυρή ένδειξη κοιλιοκάκης (ιδίως με συμβατή κλινική εικόνα) |
| Πολύ υψηλό | > 10× ULN | Σύμφωνα με ESPGHAN, σε παιδιά μπορεί να τεθεί διάγνωση χωρίς βιοψία (με θετικά EMA + HLA-DQ2/DQ8) |
🔎 Τι σημαίνει το ULN (Upper Limit of Normal);
Το ULN είναι το ανώτερο φυσιολογικό όριο που θέτει το εκάστοτε εργαστήριο.
Για παράδειγμα, αν το ULN = 20 IU/mL:
- 5 IU/mL → αρνητικό (εντός φυσιολογικών ορίων)
- 18 IU/mL → οριακό (γκρίζα ζώνη)
- 80 IU/mL → θετικό (4× ULN)
- 250 IU/mL → πολύ υψηλό (>10× ULN)
📄 Παράδειγμα Εργαστηριακής Αναφοράς
Μέθοδος: ELISA
Αποτέλεσμα: 85 IU/mL
Τιμές Αναφοράς: <20 IU/mL Αρνητικό
Σχόλιο: Σημαντικά αυξημένα επίπεδα αντισωμάτων έναντι της ιστικής τρανσγλουταμινάσης, συμβατά με κοιλιοκάκη.
Συνιστάται περαιτέρω διερεύνηση με EMA και/ή ενδοσκόπηση λεπτού εντέρου.
📌 Παράγοντες που Επηρεάζουν την Ερμηνεία
- Διατροφή: εάν ο ασθενής έχει ήδη διακόψει τη γλουτένη, τα επίπεδα μειώνονται και μπορεί να δώσουν ψευδώς αρνητικό αποτέλεσμα.
- Ηλικία: στα μικρά παιδιά τα anti-tTG μπορεί να είναι λιγότερο ευαίσθητα σε σχέση με τα DGP.
- Συνυπάρχοντα αυτοάνοσα: σπάνια μπορεί να προκαλέσουν ψευδώς θετικά.
- Μέθοδος μέτρησης: οι διαφορετικοί αναλυτές έχουν ελαφρές διαφοροποιήσεις στα cut-offs.
5. Ψευδώς Θετικά και Ψευδώς Αρνητικά Αποτελέσματα
Αν και η εξέταση anti-tTG έχει πολύ υψηλή ευαισθησία και ειδικότητα (>90%), σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν
ψευδώς θετικά ή ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα. Η κατανόηση αυτών των περιορισμών βοηθά τους ιατρούς να αποφύγουν λανθασμένες διαγνώσεις.
🔴 Ψευδώς Θετικά Αποτελέσματα
Τα επίπεδα anti-tTG μπορεί να βρεθούν αυξημένα χωρίς ο ασθενής να έχει κοιλιοκάκη.
Αυτό παρατηρείται σε παθήσεις με έντονη ανοσολογική δραστηριότητα ή φλεγμονή.
| Κατηγορία | Παράδειγμα | Μηχανισμός |
|---|---|---|
| Άλλες αυτοάνοσες παθήσεις | Σακχαρώδης Διαβήτης Τύπου 1, Θυρεοειδίτιδα Hashimoto | Διασταυρούμενη ανοσολογική αντίδραση |
| Ηπατικά νοσήματα | Αυτοάνοση ηπατίτιδα, χρόνια ηπατίτιδα C | Παραγωγή αυτοαντισωμάτων |
| Λοιμώξεις | Ιογενείς λοιμώξεις (π.χ. EBV, CMV) | Προσωρινή ανοσολογική ενεργοποίηση |
| Νεοπλασίες | Λέμφωμα, συμπαγείς όγκοι | Παρανεοπλασματικά αυτοαντισώματα |
χρειάζεται επιβεβαίωση με EMA, DGP και – εφόσον υπάρχει υποψία – ενδοσκοπική βιοψία.
🟡 Ψευδώς Αρνητικά Αποτελέσματα
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η κοιλιοκάκη υπάρχει, αλλά τα αντισώματα anti-tTG δεν ανιχνεύονται. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε:
- Δίαιτα χωρίς γλουτένη: ακόμη και μερικές εβδομάδες αποχής μειώνουν τα επίπεδα αντισωμάτων.
- Έλλειψη IgA: έως 2-3% των ασθενών με κοιλιοκάκη έχουν εκλεκτική IgA ανεπάρκεια → τα IgA-tTG δίνουν ψευδώς αρνητικό αποτέλεσμα.
- Πρώιμη νόσος: σε αρχικά στάδια τα αντισώματα μπορεί να μην έχουν φτάσει σε ανιχνεύσιμα επίπεδα.
- Νεαρά παιδιά <2 ετών: σε αυτή την ηλικία συχνά προτιμώνται και τα DGP-IgG λόγω μεγαλύτερης ευαισθησίας.
- Ανοσοκατασταλτική αγωγή: κορτικοστεροειδή ή ανοσοκατασταλτικά μπορούν να καταστείλουν την παραγωγή αντισωμάτων.
📌 Κλινική Εφαρμογή
Η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων anti-tTG πρέπει να γίνεται συνολικά, λαμβάνοντας υπόψη:
- Την ποσότητα γλουτένης στη διατροφή του ασθενούς.
- Το ιστορικό και τα συμπτώματα (εντερικά και εξωεντερικά).
- Την ηλικία και πιθανή ανοσολογική ανεπάρκεια.
- Συνοδά αυτοάνοσα ή λοιμώξεις.
Για οριστική διάγνωση κοιλιοκάκης, συνδυάζεται με άλλες εξετάσεις και – όπου ενδείκνυται – με βιοψία λεπτού εντέρου.
6. Anti-tTG στην Παιδική Ηλικία
Η διάγνωση της κοιλιοκάκης στα παιδιά παρουσιάζει κάποιες ιδιαιτερότητες σε σχέση με τους ενήλικες.
Η ανίχνευση των αντισωμάτων έναντι της ιστικής τρανσγλουταμινάσης (anti-tTG) παραμένει η βασική ορολογική δοκιμασία,
αλλά η αξιολόγηση γίνεται με βάση ειδικά παιδιατρικά κριτήρια.
📌 Ιδιαίτερες προκλήσεις στα παιδιά
- Η ηλικία <2 ετών μπορεί να δώσει ψευδώς αρνητικά anti-tTG – σε αυτές τις περιπτώσεις προτιμάται και ο έλεγχος με DGP-IgG.
- Τα συμπτώματα συχνά είναι άτυπα (καθυστέρηση ανάπτυξης, σιδηροπενία, οδοντικά ελλείμματα) και όχι μόνο διάρροια.
- Η βιοψία λεπτού εντέρου δεν είναι πάντα απαραίτητη, εφόσον πληρούνται τα σύγχρονα κριτήρια.
📑 Οδηγίες ESPGHAN (European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition)
Σύμφωνα με τις οδηγίες ESPGHAN (2012, επικαιροποίηση 2020), τα παιδιά μπορούν να διαγνωστούν με κοιλιοκάκη χωρίς βιοψία σε ορισμένες περιπτώσεις:
- Τίτλος IgA-tTG ≥10× ULN.
- Επιβεβαίωση με EMA (IgA) σε δεύτερο δείγμα.
- Συμβατό γονιδιακό υπόστρωμα (HLA-DQ2 ή HLA-DQ8).
- Κλινική βελτίωση μετά από δίαιτα ελεύθερη γλουτένης.
Σε περιπτώσεις με χαμηλότερους τίτλους anti-tTG ή αμφιλεγόμενα αποτελέσματα, απαιτείται ενδοσκοπική βιοψία του λεπτού εντέρου για επιβεβαίωση.
📊 Anti-tTG στα παιδιά – Ερμηνεία
| Εύρημα | Σημασία |
|---|---|
| IgA-tTG αρνητικό, αλλά ύποπτα συμπτώματα | Έλεγχος IgG-DGP, EMA, HLA – πιθανή βιοψία |
| IgA-tTG οριακό (1–3× ULN) | Επιβεβαίωση με EMA ή παρακολούθηση – πιθανή βιοψία |
| IgA-tTG ≥10× ULN + EMA θετικό + HLA συμβατό | Διάγνωση χωρίς βιοψία (κατά ESPGHAN) |
| Πτώση τίτλων μετά από δίαιτα χωρίς γλουτένη | Επιβεβαίωση διάγνωσης & συμμόρφωσης |
👶 Συχνά Συμπτώματα Κοιλιοκάκης στα Παιδιά
- Καθυστέρηση ανάπτυξης & χαμηλό βάρος
- Χρόνια διάρροια ή δυσκοιλιότητα
- Κοιλιακή διάταση & μετεωρισμός
- Αναιμία (σιδηροπενία)
- Καθυστέρηση εφηβείας
- Απώλεια οστικής μάζας (οστεοπενία)
- Ευερεθιστότητα, κόπωση
Η διάγνωση χωρίς βιοψία είναι δυνατή μόνο με πολύ υψηλούς τίτλους και επιβεβαίωση με EMA/HLA.
7. Anti-tTG στην Εγκυμοσύνη
Η εγκυμοσύνη αποτελεί μια ιδιαίτερη κατάσταση όπου η ανοσολογική απάντηση και η διατροφική κατάσταση της γυναίκας επηρεάζουν την ερμηνεία και τη σημασία των αντισωμάτων anti-tTG.
Η μη διαγνωσμένη ή αρρύθμιστη κοιλιοκάκη μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες τόσο για τη μητέρα όσο και για το έμβρυο.
📌 Επίδραση της εγκυμοσύνης στην ανοσία
- Η εγκυμοσύνη χαρακτηρίζεται από ανοσολογική “τροποποίηση”, ώστε να γίνει ανεκτό το έμβρυο.
- Αυτό μπορεί να επηρεάσει τα επίπεδα αντισωμάτων και να οδηγήσει σε μεταβολές στους τίτλους anti-tTG.
- Η κατανάλωση γλουτένης εξακολουθεί να είναι καθοριστική: η δίαιτα χωρίς γλουτένη οδηγεί σε πτώση τίτλων, ακόμη και κατά την εγκυμοσύνη.
🤰 Επιπτώσεις Κοιλιοκάκης στην Εγκυμοσύνη
Αν η κοιλιοκάκη δεν έχει διαγνωστεί ή δεν ελέγχεται σωστά, μπορεί να εμφανιστούν:
- Δυσκολία σύλληψης (υπογονιμότητα)
- Καθ’ έξιν αποβολές
- Ενδομήτρια καθυστέρηση ανάπτυξης (IUGR)
- Χαμηλό βάρος γέννησης
- Προεκλαμψία
- Πρόωρος τοκετός
- Ανεπάρκειες βιταμινών & μετάλλων (σίδηρος, φυλλικό οξύ, βιταμίνη D, ασβέστιο)
📊 Anti-tTG στην Εγκυμοσύνη – Τιμές & Σημασία
| Κατάσταση | Ερμηνεία | Κλινική Σημασία |
|---|---|---|
| Αρνητικό anti-tTG | Δεν ανιχνεύεται κοιλιοκάκη | Εξαιρετικά χαμηλός κίνδυνος |
| Θετικό anti-tTG (χαμηλό) | Πιθανή κοιλιοκάκη – χρειάζεται επιβεβαίωση | Παρακολούθηση, έλεγχος με EMA ± βιοψία |
| Θετικό anti-tTG (υψηλό) | Ισχυρή ένδειξη κοιλιοκάκης | Συνιστάται άμεση διερεύνηση – επίπτωση στην κύηση |
🥦 Διατροφή χωρίς γλουτένη στην εγκυμοσύνη
Η δίαιτα χωρίς γλουτένη είναι η μόνη αποτελεσματική θεραπεία για την κοιλιοκάκη και πρέπει να συνεχίζεται αυστηρά και κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.
Προσφέρει:
- Ομαλοποίηση τίτλων αντισωμάτων (anti-tTG, EMA)
- Μείωση κινδύνου αποβολής & επιπλοκών
- Καλύτερη απορρόφηση θρεπτικών συστατικών
- Υγιή ανάπτυξη εμβρύου
Οι έγκυες με κοιλιοκάκη πρέπει να παρακολουθούνται στενά με anti-tTG, EMA και έλεγχο θρεπτικών ελλείψεων.
8. Σύγκριση με EMA, DGP και HLA-DQ2/DQ8
Η εξέταση anti-tTG αποτελεί την κύρια ορολογική δοκιμασία για την κοιλιοκάκη.
Ωστόσο, στην πράξη συχνά συνδυάζεται με άλλους δείκτες, όπως τα EMA (anti-Endomysial Antibodies),
τα DGP (Deamidated Gliadin Peptides) και τον γονιδιακό έλεγχο HLA-DQ2/DQ8.
Ο συνδυασμός αυτών των εξετάσεων ενισχύει τη διαγνωστική ακρίβεια, ειδικά σε αμφίβολες περιπτώσεις.
📌 Anti-tTG vs EMA
- Anti-tTG: Ευαίσθητη, φθηνή, αυτοματοποιημένη εξέταση πρώτης γραμμής.
- EMA: Πολύ υψηλή ειδικότητα (>95%), αλλά πιο ακριβή και χρονοβόρα (έμμεσος ανοσοφθορισμός σε ιστό).
- Χρήση EMA: Επιβεβαιώνει οριακά/μέτρια αποτελέσματα anti-tTG ή πολύ υψηλούς τίτλους (σύμφωνα με ESPGHAN, απαραίτητη σε παιδιά για διάγνωση χωρίς βιοψία).
📌 Anti-tTG vs DGP
- DGP-IgA/IgG: Αντισώματα έναντι αποδιαμορφωμένων πεπτιδίων γλιαδίνης.
- Λιγότερο ειδικά από τα anti-tTG, αλλά χρήσιμα σε παιδιά <2 ετών και σε περιπτώσεις IgA ανεπάρκειας.
- Χρησιμοποιούνται όταν υπάρχει υψηλή κλινική υποψία αλλά αρνητικά anti-tTG.
📌 Anti-tTG vs HLA-DQ2/DQ8
- Η παρουσία HLA-DQ2 ή HLA-DQ8 είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη κοιλιοκάκης, αλλά δεν αρκεί από μόνη της (υπάρχει σε 30–40% του γενικού πληθυσμού).
- Η απουσία των HLA-DQ2/DQ8 αποκλείει σχεδόν με βεβαιότητα την κοιλιοκάκη (<1% πιθανότητα).
- Χρησιμοποιείται ως test αποκλεισμού σε αμφίβολες περιπτώσεις ή πριν από την εισαγωγή δίαιτας χωρίς γλουτένη.
📊 Συγκριτικός Πίνακας
| Εξέταση | Ευαισθησία | Ειδικότητα | Πλεονεκτήματα | Περιορισμοί |
|---|---|---|---|---|
| Anti-tTG (IgA) | ~95% | ~90–95% | Φθηνή, αυτοματοποιημένη, πρώτη επιλογή | Μειωμένη ευαισθησία σε IgA ανεπάρκεια |
| EMA (IgA) | 90–95% | >95% | Πολύ υψηλή ειδικότητα | Ακριβή, εξαρτάται από εμπειρία εργαστηρίου |
| DGP (IgG/IgA) | 80–90% | 85–90% | Χρήσιμα σε μικρά παιδιά, IgA ανεπάρκεια | Λιγότερο ειδικά – συχνότερα ψευδώς θετικά |
| HLA-DQ2/DQ8 | – | – | Απουσία τους αποκλείει κοιλιοκάκη | Δεν επιβεβαιώνει διάγνωση (πολλοί φορείς είναι υγιείς) |
📌 Κλινική Στρατηγική
- Πρώτο βήμα: Anti-tTG + ολική IgA.
- Εάν IgA ανεπάρκεια: Anti-tTG (IgG) ή DGP-IgG.
- Επιβεβαίωση: EMA για αυξημένους τίτλους ή αμφιβολίες.
- Σε ασαφείς περιπτώσεις: HLA-DQ2/DQ8 για αποκλεισμό.
Το anti-tTG είναι η βασική εξέταση, αλλά η διάγνωση της κοιλιοκάκης είναι συνδυαστική.
Ο ιατρός επιλέγει ποιοι δείκτες θα χρησιμοποιηθούν, με βάση την ηλικία, τα συμπτώματα και τα ευρήματα.
9. Χρήση στην Παρακολούθηση της Κοιλιοκάκης
Η εξέταση anti-tTG δεν χρησιμοποιείται μόνο για τη διάγνωση αλλά και για την
παρακολούθηση της συμμόρφωσης των ασθενών με κοιλιοκάκη στη δίαιτα ελεύθερη γλουτένης.
Η εξέταση αποτελεί έναν “βιοδείκτη” που αντανακλά την πρόσφατη ανοσολογική απάντηση στην κατανάλωση γλουτένης.
📌 Χρήση μετά τη διάγνωση
- Μετά την έναρξη δίαιτας χωρίς γλουτένη, τα επίπεδα anti-tTG πρέπει να μειώνονται προοδευτικά.
- Η αρχική επανεξέταση γίνεται συνήθως σε 6–12 μήνες μετά τη διάγνωση.
- Στη συνέχεια, ο έλεγχος γίνεται ανά έτος ή συχνότερα, ανάλογα με την πορεία.
📊 Τυπικός ρυθμός πτώσης anti-tTG
| Χρονικό Σημείο | Τυπική Εξέλιξη |
|---|---|
| 0 μήνες (διάγνωση) | Υψηλοί τίτλοι anti-tTG |
| 6–12 μήνες | Σημαντική πτώση (50–80% μείωση) |
| 12–24 μήνες | Συνήθως αρνητικοποίηση ή τιμές κοντά στο φυσιολογικό |
| >24 μήνες | Εάν παραμένουν υψηλά → πιθανή κακή συμμόρφωση ή επιπλοκές |
📌 Χρήση για συμμόρφωση
Το anti-tTG αποτελεί εργαλείο παρακολούθησης της δίαιτας:
- Η πτώση των αντισωμάτων δείχνει ότι ο ασθενής ακολουθεί σωστά τη δίαιτα.
- Επίμονη θετικότητα ή αύξηση → πιθανή λανθάνουσα κατανάλωση γλουτένης (ηθελημένη ή ακούσια).
- Εξακολουθούμενα υψηλά επίπεδα, παρά σωστή δίαιτα → σπάνιες μορφές ανθεκτικής κοιλιοκάκης (refractory celiac disease).
📌 Παρακολούθηση σε ειδικές ομάδες
- Παιδιά: οι τίτλοι συνήθως πέφτουν πιο γρήγορα, αλλά η συμμόρφωση στη δίαιτα είναι πιο δύσκολη.
- Έγκυες: απαιτείται στενότερη παρακολούθηση, ώστε να διασφαλιστεί καλή θρέψη.
- Ασθενείς με άλλες αυτοάνοσες: η πτώση μπορεί να είναι βραδύτερη λόγω ανοσολογικής δραστηριότητας.
📌 Παράδειγμα Κλινικής Ερμηνείας
Διάγνωση: anti-tTG = 120 IU/mL (ULN=20)
Μετά 12 μήνες δίαιτας: anti-tTG = 25 IU/mL
Μετά 18 μήνες: anti-tTG = 12 IU/mL
Σχόλιο: Σταδιακή πτώση → καλή συμμόρφωση. Αναμένεται πλήρης αρνητικοποίηση σε 24 μήνες.
Η αξιολόγηση γίνεται πάντα σε συνδυασμό με την κλινική εικόνα και την πορεία του ασθενούς.
10. Δίαιτα Ελεύθερη Γλουτένης & Επίδραση στα anti-tTG
Η δίαιτα χωρίς γλουτένη είναι η μοναδική θεραπευτική προσέγγιση για την κοιλιοκάκη.
Η αποτελεσματικότητα της δίαιτας αντικατοπτρίζεται άμεσα στη μείωση των τίτλων anti-tTG.
Η σωστή παρακολούθηση των αντισωμάτων βοηθά στην αξιολόγηση της συμμόρφωσης και στην έγκαιρη ανίχνευση διατροφικών λαθών.
📌 Πτώση αντισωμάτων μετά από δίαιτα
- Σε 3–6 μήνες → εμφανής μείωση τίτλων.
- Σε 6–12 μήνες → πτώση >50% (στις περισσότερες περιπτώσεις).
- Σε 12–24 μήνες → πλήρης αρνητικοποίηση (ιδίως αν υπήρξε αυστηρή δίαιτα).
πιθανότατα υπάρχει λανθάνουσα κατανάλωση γλουτένης ή ανθεκτική κοιλιοκάκη.
🥖 Πηγές Γλουτένης που συχνά “κρύβονται”
Ασθενείς που δεν βλέπουν πτώση anti-tTG, συνήθως εκτίθενται ακούσια σε γλουτένη. Συνήθεις παγίδες:
- Σάλτσες, σούπες και έτοιμα φαγητά με πηκτικά σιταριού.
- Αλλαντικά και επεξεργασμένα τρόφιμα.
- Καλλυντικά (κραγιόν) και οδοντόκρεμες με γλουτένη.
- Επικονίαση σε κουζίνες με κοινές επιφάνειες/σκεύη.
- Μπύρα, λικέρ και ποτά με βάση το κριθάρι.
Η εκπαίδευση του ασθενούς είναι καθοριστική.
📊 Δίαιτα & Anti-tTG – Ενδεικτικός Χρονοδιάγραμμα
| Χρόνος σε δίαιτα | Εξέλιξη anti-tTG | Κλινική Σημασία |
|---|---|---|
| 0 μήνες | Υψηλοί τίτλοι | Αρχική διάγνωση |
| 3–6 μήνες | Μείωση (20–50%) | Καλή αρχική ανταπόκριση |
| 6–12 μήνες | Πτώση >50% | Επιτυχής δίαιτα |
| 12–24 μήνες | Αρνητικοποίηση | Σταθεροποίηση – καλός έλεγχος |
| >24 μήνες | Επιμένουν θετικά | Κακή συμμόρφωση ή ανθεκτική κοιλιοκάκη |
🥦 Συμπληρώματα & Δίαιτα
Η αποκατάσταση της εντερικής υγείας με δίαιτα χωρίς γλουτένη οδηγεί σε καλύτερη απορρόφηση βιταμινών και μετάλλων.
Ωστόσο, στην αρχή συχνά χρειάζονται συμπληρώματα:
- Σίδηρος (για σιδηροπενία)
- Φυλλικό οξύ & βιταμίνη Β12
- Βιταμίνη D & ασβέστιο
- Ψευδάργυρος & μαγνήσιο
Η δίαιτα χωρίς γλουτένη είναι η μόνη θεραπεία και ο σημαντικότερος παράγοντας που μειώνει τα anti-tTG.
Ο έλεγχος των αντισωμάτων βοηθά στον εντοπισμό ασθενών που δεν τηρούν σωστά τη δίαιτα.
11. Διαφορική Διάγνωση & Άλλα Νοσήματα
Αν και τα αντισώματα anti-tTG είναι εξαιρετικά χρήσιμα στη διάγνωση της κοιλιοκάκης,
δεν είναι απόλυτα ειδικά. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου αυξάνονται σε άλλα νοσήματα ή όπου η κοιλιοκάκη μπορεί να μιμηθεί άλλες παθήσεις.
Η σωστή διαφορική διάγνωση είναι κρίσιμη για να αποφευχθούν λανθασμένες θεραπείες.
📌 Νοσήματα με ψευδώς θετικά anti-tTG
Σε ορισμένα αυτοάνοσα και χρόνια φλεγμονώδη νοσήματα, μπορεί να εμφανιστούν θετικά anti-tTG χωρίς κλινική κοιλιοκάκη:
| Κατηγορία | Παράδειγμα | Σχόλιο |
|---|---|---|
| Αυτοάνοσα νοσήματα | ΣΔ τύπου 1, θυρεοειδίτιδα Hashimoto, Σύνδρομο Sjögren | Συχνή συνύπαρξη με κοιλιοκάκη ή ψευδώς θετικά λόγω πολυαυτοανοσίας |
| Ηπατοπάθειες | Αυτοάνοση ηπατίτιδα, χρόνια ηπατίτιδα C | Μπορεί να δώσουν μέτρια αύξηση anti-tTG |
| Λοιμώξεις | EBV (λοιμώδης μονοπυρήνωση), CMV | Παροδικά θετικά, συνήθως εξαφανίζονται μετά την ίαση |
| Νεοπλασίες | Λεμφώματα, παρανεοπλασματικά σύνδρομα | Σπάνια, αλλά αναφέρονται ψευδώς θετικά |
📌 Παθήσεις που μιμούνται την κοιλιοκάκη
Η βλάβη του εντερικού βλεννογόνου (ατροφία λαχνών) μπορεί να εμφανιστεί και σε άλλες καταστάσεις εκτός κοιλιοκάκης.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, τα anti-tTG είναι αρνητικά, αλλά η εικόνα της δυσαπορρόφησης μπορεί να μοιάζει με κοιλιοκάκη.
- Τροφικές αλλεργίες: αλλεργία σε αγελαδινό γάλα, σόγια.
- Φλεγμονώδη νοσήματα εντέρου: Crohn, ελκώδης κολίτιδα.
- Λοιμώξεις: Giardia lamblia (γιαρδίαση), HIV.
- Υποτροπιάζουσες εντερικές λοιμώξεις σε παιδιά.
- Φάρμακα: ολσαλαζίνη, μεθοτρεξάτη, χημειοθεραπευτικά.
📌 Σχέση με άλλα Αυτοάνοσα
Η κοιλιοκάκη συχνά συνυπάρχει με άλλα αυτοάνοσα, και γι’ αυτό προτείνεται ορολογικός έλεγχος σε ασθενείς με:
- Σακχαρώδη Διαβήτη τύπου 1
- Αυτοάνοση θυρεοειδίτιδα (Hashimoto, Graves)
- Αυτοάνοση ηπατίτιδα
- Σύνδρομο Sjögren
Θετικά anti-tTG σε ασθενή με αυτοάνοση θυρεοειδίτιδα → μπορεί να σημαίνει συνύπαρξη κοιλιοκάκης, όχι απλώς “ψευδώς θετικό”.
Απαιτείται επιβεβαίωση με EMA/βιοψία.
📌 Ενδείξεις για βιοψία παρά θετικά αντισώματα
- Ασθενείς με άλλα αυτοάνοσα νοσήματα και θετικά anti-tTG, χωρίς τυπικά συμπτώματα.
- Ασθενείς με μέτρια θετικά αποτελέσματα (<3× ULN).
- Παιδιά με ασύμβατη κλινική εικόνα.
- Ενήλικες με ηπατοπάθεια ή λοιμώξεις που μπορεί να επηρεάζουν το αποτέλεσμα.
Τα anti-tTG είναι ισχυρό διαγνωστικό εργαλείο, αλλά δεν αποτελούν απόλυτη απόδειξη κοιλιοκάκης.
Η διαφορική διάγνωση με άλλα νοσήματα είναι απαραίτητη, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν αμφιβολίες ή συνυπάρχουσες παθήσεις.
12. Πρακτικές Συμβουλές για Ασθενείς
Η εξέταση anti-tTG είναι απλή αιματολογική εξέταση, αλλά η σωστή προετοιμασία και η κατανόηση των αποτελεσμάτων της είναι κρίσιμη.
Ακολουθούν μερικές πρακτικές συμβουλές για όσους πρόκειται να την κάνουν ή έχουν ήδη θετικό αποτέλεσμα.
🧪 Πριν την Εξέταση
- Μην κόβετε τη γλουτένη πριν από την εξέταση. Πρέπει να τρώτε κανονικά σιτάρι, κριθάρι, σίκαλη (π.χ. ψωμί, ζυμαρικά) για τουλάχιστον 6–8 εβδομάδες.
- Ενημερώστε τον ιατρό για φάρμακα που παίρνετε (π.χ. κορτικοστεροειδή, ανοσοκατασταλτικά).
- Αν έχετε άλλες παθήσεις (π.χ. θυρεοειδίτιδα, διαβήτη), αναφέρετέ το, γιατί μπορεί να επηρεάσει την ερμηνεία.
- Δεν απαιτείται νηστεία, αλλά καλό είναι το δείγμα να ληφθεί πρωινές ώρες.
📊 Μετά την Εξέταση
- Τα αποτελέσματα πρέπει να τα ερμηνεύσει ειδικός γαστρεντερολόγος ή παθολόγος.
- Μην ξεκινάτε μόνοι σας δίαιτα χωρίς γλουτένη χωρίς ιατρική καθοδήγηση.
- Ένα θετικό αποτέλεσμα δεν αρκεί για διάγνωση – χρειάζονται συχνά EMA, DGP ή και βιοψία.
- Ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει κοιλιοκάκη, ειδικά αν είστε σε δίαιτα χωρίς γλουτένη ή έχετε IgA ανεπάρκεια.
🥦 Αν έχεις θετικό αποτέλεσμα
- Κλείσε ραντεβού με γαστρεντερολόγο.
- Πιθανόν θα σου ζητηθούν επιπλέον εξετάσεις (EMA, HLA, βιοψία).
- Μην ξεκινήσεις δίαιτα χωρίς γλουτένη πριν ολοκληρωθεί η διάγνωση, για να μην επηρεαστούν τα αποτελέσματα.
🍽️ Αν έχεις ήδη διάγνωση κοιλιοκάκης
- Ακολούθησε αυστηρά δίαιτα χωρίς γλουτένη.
- Έλεγχε anti-tTG κάθε 6–12 μήνες για να παρακολουθείς τη συμμόρφωση.
- Πρόσεχε για “κρυφές” πηγές γλουτένης σε τρόφιμα και καλλυντικά.
- Ζήτησε έλεγχο για θρεπτικές ελλείψεις (σίδηρος, φολικό, Β12, βιταμίνη D, ασβέστιο).
🧭 Πρακτικά Tips για την Καθημερινότητα
- Διάβαζε πάντα τις ετικέτες τροφίμων.
- Ενημέρωσε το σχολείο, την εργασία ή το εστιατόριο για τη διατροφή σου.
- Κράτα ξεχωριστά σκεύη και επιφάνειες στην κουζίνα για αποφυγή επιμόλυνσης.
- Σκέψου τη συμμετοχή σε ομάδα υποστήριξης κοιλιοκάκης για πρακτικές συμβουλές.
Η εξέταση anti-tTG είναι ένα εργαλείο – όχι η τελική διάγνωση.
Ο ασθενής χρειάζεται συνεργασία με ειδικό και προσεκτική διατροφική καθοδήγηση για να διασφαλιστεί καλή υγεία και σωστή πορεία.
❓ Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Ακολουθούν οι πιο συχνές ερωτήσεις γύρω από την εξέταση anti-tTG και τη σχέση της με την κοιλιοκάκη:
1. Τι είναι η εξέταση anti-tTG;
Είναι αιματολογική εξέταση που ανιχνεύει αντισώματα έναντι της ιστικής τρανσγλουταμινάσης.
Χρησιμοποιείται κυρίως για τη διάγνωση και την παρακολούθηση της κοιλιοκάκης.
2. Χρειάζεται να είμαι νηστικός για την εξέταση;
Όχι, δεν απαιτείται νηστεία. Ωστόσο, πρέπει να καταναλώνετε γλουτένη στη διατροφή σας
για τουλάχιστον 6–8 εβδομάδες πριν την εξέταση.
3. Τι σημαίνει αν βγει θετικό το anti-tTG;
Ένα θετικό αποτέλεσμα σημαίνει ότι πιθανόν έχετε κοιλιοκάκη.
Ωστόσο, απαιτείται επιβεβαίωση με EMA, DGP ή και ενδοσκόπηση/βιοψία, ανάλογα με την περίπτωση.
4. Μπορεί το anti-tTG να είναι θετικό χωρίς να έχω κοιλιοκάκη;
Ναι. Σε ορισμένα αυτοάνοσα νοσήματα (διαβήτης τύπου 1, θυρεοειδίτιδα Hashimoto), σε ηπατίτιδα C ή σε λοιμώξεις (EBV, CMV)
μπορεί να υπάρξουν ψευδώς θετικά αποτελέσματα.
5. Αν βγει αρνητικό σημαίνει ότι αποκλείεται η κοιλιοκάκη;
Όχι πάντα. Αν ο ασθενής έχει ήδη κόψει τη γλουτένη ή έχει IgA ανεπάρκεια, μπορεί να βγει ψευδώς αρνητικό.
Σε ύποπτες περιπτώσεις ζητούνται IgG-DGP ή HLA-DQ2/DQ8.
6. Μπορεί να διαγνωστώ με κοιλιοκάκη χωρίς βιοψία;
Ναι, σε παιδιά (βάσει ESPGHAN) όταν το IgA-tTG ≥10× ULN, το EMA είναι θετικό και υπάρχει συμβατό HLA-DQ2/DQ8.
Στους ενήλικες συνήθως απαιτείται βιοψία για επιβεβαίωση.
7. Κάθε πότε πρέπει να επαναλαμβάνεται το anti-tTG;
Μετά τη διάγνωση και την έναρξη δίαιτας χωρίς γλουτένη, γίνεται συνήθως στους 6–12 μήνες και στη συνέχεια ανά έτος,
μέχρι να αρνητικοποιηθεί ή να σταθεροποιηθεί σε φυσιολογικά επίπεδα.
8. Πόσο γρήγορα πέφτουν τα anti-tTG μετά από δίαιτα χωρίς γλουτένη;
Συνήθως μειώνονται μέσα σε 3–6 μήνες και αρνητικοποιούνται σε 12–24 μήνες, ανάλογα με την αρχική τιμή και τη συμμόρφωση.
9. Πώς επηρεάζει η εγκυμοσύνη το anti-tTG;
Η εγκυμοσύνη μπορεί να τροποποιήσει την ανοσολογική απάντηση, αλλά οι γυναίκες με κοιλιοκάκη πρέπει να παραμένουν σε δίαιτα χωρίς γλουτένη.
Η μη διαγνωσμένη κοιλιοκάκη σχετίζεται με αποβολές, IUGR και προεκλαμψία.
10. Τι πρέπει να κάνω αν βγει θετικό το anti-tTG;
Μην ξεκινήσετε μόνοι σας δίαιτα χωρίς γλουτένη.
Επισκεφθείτε γαστρεντερολόγο, ο οποίος θα ζητήσει επιβεβαιωτικές εξετάσεις και θα αποφασίσει για βιοψία ή γονιδιακό έλεγχο.
11. Υπάρχει τρόπος να προλάβω την κοιλιοκάκη;
Όχι. Η κοιλιοκάκη έχει γενετική προδιάθεση.
Το μόνο μέτρο είναι η έγκαιρη διάγνωση και η αυστηρή δίαιτα χωρίς γλουτένη.
12. Μπορεί να εξαφανιστεί η κοιλιοκάκη;
Όχι, είναι χρόνια πάθηση.
Ωστόσο, με δια βίου δίαιτα χωρίς γλουτένη οι ασθενείς ζουν φυσιολογικά και τα anti-tTG παραμένουν αρνητικά.
📚 Βιβλιογραφία
- Ελληνική Γαστρεντερολογική Εταιρεία –
hsg.gr - Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ) – Κοιλιοκάκη
eody.gov.gr - Husby S, Koletzko S, Korponay-Szabó IR, et al. “European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition guidelines for diagnosing coeliac disease 2020.”
J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2020;70(1):141–156.
PubMed - Ludvigsson JF, Leffler DA, Bai JC, et al. “The Oslo definitions for coeliac disease and related terms.”
Gut. 2013;62(1):43–52.
PubMed - Rubio-Tapia A, Hill ID, Kelly CP, Calderwood AH, Murray JA; American College of Gastroenterology. “ACG Clinical Guidelines: Diagnosis and Management of Celiac Disease.”
Am J Gastroenterol. 2013;108(5):656–676.
PubMed - Rostom A, Dubé C, Cranney A, et al. “The diagnostic accuracy of serologic tests for celiac disease: a systematic review.”
Gastroenterology. 2005;128(4 Suppl 1):S38–46.
PubMed - Catassi C, Fasano A. “Celiac disease diagnosis: simple rules are better than complicated algorithms.”
Am J Med. 2010;123(8):691–693.
PubMed - Elli L, Tomba C, Branchi F, et al. “Evidence for the presence of celiac disease autoimmunity in relatives of patients with celiac disease.”
J Clin Gastroenterol. 2015;49(3):180–184.
PubMed
Σημείωση: Το άρθρο βασίζεται σε διεθνείς οδηγίες (ESPGHAN, ACG) και ελληνικές πηγές (ΕΟΔΥ, Ελληνική Γαστρεντερολογική Εταιρεία).
Η ερμηνεία των αποτελεσμάτων πρέπει πάντα να γίνεται από ειδικευμένο γαστρεντερολόγο.
