Δοκιμασία Διέγερσης Κορτιζόλης (ACTH / Synacthen): Πότε γίνεται και πώς ερμηνεύεται

Η δοκιμασία διέγερσης κορτιζόλης αποτελεί εξειδικευμένο δυναμικό έλεγχο του άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων και συμπληρώνει τον βασικό οδηγό μας για την Κορτιζόλη (Ορμόνη του Στρες): Τιμές, Συμπτώματα & Ρύθμιση.
Στο παρόν άρθρο αναλύουμε πότε ζητείται η εξέταση, πώς εκτελείται και πώς ερμηνεύονται κλινικά τα αποτελέσματά της.

1

Τι είναι η δοκιμασία ACTH

Η δοκιμασία διέγερσης κορτιζόλης με ACTH είναι δυναμική ενδοκρινολογική εξέταση που αξιολογεί τη λειτουργική ικανότητα των επινεφριδίων να παράγουν κορτιζόλη μετά από χορήγηση συνθετικής ACTH (Synacthen / cosyntropin).

Χρησιμοποιείται για την επιβεβαίωση ή τον αποκλεισμό επινεφριδιακής ανεπάρκειας, ιδίως όταν η απλή πρωινή μέτρηση κορτιζόλης βρίσκεται σε οριακές τιμές και δεν επαρκεί για ασφαλή διάγνωση.

2

Πότε ζητείται

Η δοκιμασία διέγερσης κορτιζόλης ζητείται όταν υπάρχει κλινική υποψία επινεφριδιακής ανεπάρκειας ή όταν η πρωινή κορτιζόλη βρίσκεται σε οριακές τιμές και απαιτείται δυναμικός έλεγχος του άξονα υπόφυσης–επινεφριδίων.

Συμπτώματα που μπορεί να οδηγήσουν σε έλεγχο είναι ανεξήγητη κόπωση, υπόταση, υπονατριαιμία, απώλεια βάρους ή υπογλυκαιμικά επεισόδια, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχει άλλη σαφής αιτία.

• Έλεγχος πρωτοπαθούς επινεφριδιακής ανεπάρκειας (νόσος Addison).
• Έλεγχος δευτεροπαθούς ή τριτοπαθούς ανεπάρκειας (διαταραχές υπόφυσης ή υποθαλάμου), ιδίως μετά από χειρουργείο υπόφυσης ή παρατεταμένη κορτικοθεραπεία.
• Διερεύνηση όταν τα συμπτώματα δεν εξηγούνται από άλλες αιτίες και οι στατικές μετρήσεις κορτιζόλης δεν επαρκούν για ασφαλές συμπέρασμα.

3

Προετοιμασία πριν την εξέταση

Η εξέταση πραγματοποιείται συνήθως τις πρωινές ώρες, όταν η φυσιολογική έκκριση κορτιζόλης είναι υψηλότερη. Η σωστή προετοιμασία είναι καθοριστική, καθώς ορισμένα φάρμακα και καταστάσεις μπορούν να επηρεάσουν την απάντηση.

• Ενημερώστε τον ιατρό και το εργαστήριο για όλα τα φάρμακα που λαμβάνετε, ιδίως κορτικοστεροειδή (από το στόμα, εισπνεόμενα ή τοπικά) και οιστρογόνα.
• Σε θεραπεία με υδροκορτιζόνη ή πρεδνιζολόνη, ο θεράπων ιατρός καθορίζει αν απαιτείται προσωρινή διακοπή ή τροποποίηση πριν τη δοκιμασία.
• Σε οξεία λοίμωξη, πυρετό ή έντονο στρες, μπορεί να χρειαστεί αναβολή ή ειδική ιατρική αξιολόγηση.

4

Πώς γίνεται (βήματα & χρόνοι)

Η δοκιμασία διέγερσης κορτιζόλης πραγματοποιείται με χορήγηση συνθετικής ACTH και διαδοχικές μετρήσεις κορτιζόλης σε συγκεκριμένα χρονικά σημεία.

Το συνηθέστερο πρωτόκολλο είναι η “standard” δοκιμασία με 250 μg ACTH. Λαμβάνεται αρχικό δείγμα (0′) και στη συνέχεια δείγματα συνήθως στα 30′ και/ή 60′, ώστε να αξιολογηθεί η μέγιστη απάντηση των επινεφριδίων.

5

Ερμηνεία αποτελέσματος: τι θεωρείται φυσιολογικό

Ως επαρκής απάντηση θεωρείται η επίτευξη κορτιζόλης κορυφής πάνω από το όριο αναφοράς της μεθόδου που χρησιμοποιείται.

Παραδοσιακά χρησιμοποιούνταν όριο περίπου ≥18 μg/dL (≈500 nmol/L). Με νεότερες, πιο ειδικές μεθόδους μέτρησης (σύγχρονα ανοσοπροσδιοριστικά συστήματα ή LC-MS/MS), τα διαγνωστικά cutoffs μπορεί να είναι χαμηλότερα, συχνά περίπου 14–15 μg/dL, ώστε να αποφεύγεται η υπερδιάγνωση.

Η φυσιολογική έκκριση κορτιζόλης ακολουθεί κιρκάδιο ρυθμό, με υψηλότερες τιμές το πρωί.
Για αναλυτική παρουσίαση των φυσιολογικών τιμών και της ημερήσιας διακύμανσης, δείτε το άρθρο
Κορτιζόλη (Ορμόνη του Στρες).Πρακτικός κανόνας

6

Τι σημαίνει ανεπαρκής αύξηση κορτιζόλης

Ανεπαρκής αύξηση της κορτιζόλης μετά από διέγερση με ACTH υποδηλώνει πιθανή επινεφριδιακή ανεπάρκεια, όταν η τιμή κορύφωσης δεν υπερβαίνει το διαγνωστικό όριο της μεθόδου ή όταν η δυναμική απάντηση είναι σαφώς μειωμένη.

Η ερμηνεία βασίζεται όχι μόνο στον αριθμό, αλλά και στο κλινικό πλαίσιο, τα συμπτώματα και τις συνοδές εργαστηριακές παραμέτρους.

• Πρωτοπαθής επινεφριδιακή ανεπάρκεια (επινεφρίδια): συνήθως συνοδεύεται από αυξημένη ACTH, υπονατριαιμία, υπερκαλιαιμία και ανάγκη διερεύνησης αιτιολογίας (π.χ. αυτοάνοση νόσος).
• Δευτεροπαθής ή τριτοπαθής ανεπάρκεια (υπόφυση / υποθάλαμος): η ACTH μπορεί να είναι χαμηλή ή ανεπαρκώς αυξημένη· συχνά σχετίζεται με ιστορικό μακροχρόνιας κορτικοθεραπείας ή παθήσεις της υπόφυσης.

7

Συχνές παγίδες & γιατί μπορεί να προκύψει λανθασμένο αποτέλεσμα

• Διαφορετικά διαγνωστικά όρια ανά μέθοδο: τα cutoffs διαφέρουν μεταξύ ανοσομεθόδων και LC-MS/MS, γεγονός που μπορεί να αλλάξει την ερμηνεία σε οριακές τιμές.
• Οιστρογόνα / αντισυλληπτικά: αυξάνουν τη σφαιρίνη δέσμευσης κορτιζόλης (CBG), επηρεάζοντας τις ολικές τιμές.
• Λήψη κορτικοστεροειδών: συστηματικά, εισπνεόμενα ή τοπικά στεροειδή μπορεί να καταστείλουν τον άξονα και να αλλοιώσουν τη δοκιμασία.
• Λανθασμένος χρόνος δειγματοληψίας: απουσία δείγματος στα 30′ ή 60′ μπορεί να οδηγήσει σε εσφαλμένη αξιολόγηση της κορύφωσης.
• Οξεία νόσος ή νοσηλεία: το στρες της νόσου μεταβάλλει τη φυσιολογική ρύθμιση της κορτιζόλης και απαιτεί ειδική κλινική εκτίμηση.
  

  
  8
  
  Κλινικές εφαρμογές & ειδικές καταστάσεις
  

  Η δοκιμασία διέγερσης κορτιζόλης δεν περιορίζεται στη διάγνωση της πρωτοπαθούς επινεφριδιακής ανεπάρκειας (νόσος Addison). Στην κλινική πράξη αποτελεί βασικό εργαλείο για την αξιολόγηση της λειτουργικής επάρκειας του άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων (HPA) σε διαφορετικά διαγνωστικά σενάρια.

  1. Μετά από μακροχρόνια κορτικοθεραπεία
  

  Η παρατεταμένη χορήγηση συστηματικών κορτικοστεροειδών μπορεί να καταστείλει τον άξονα HPA. Σε ασθενείς που πρόκειται να διακόψουν θεραπεία εβδομάδων ή μηνών, η δοκιμασία ACTH συμβάλλει στην εκτίμηση της ανάκτησης της ενδογενούς παραγωγής κορτιζόλης.

  Ανεπαρκής απάντηση υποδηλώνει ότι απαιτείται σταδιακή μείωση της δόσης και ιδιαίτερη προσοχή σε καταστάσεις αυξημένου στρες (χειρουργείο, σοβαρή λοίμωξη), όπου μπορεί να χρειαστεί προσαρμογή της θεραπείας υποκατάστασης.

  2. Μετά από χειρουργείο υπόφυσης
  

  Μετά από διασφηνοειδική αφαίρεση αδενώματος υπόφυσης ή άλλες επεμβάσεις στην περιοχή, υπάρχει κίνδυνος δευτεροπαθούς επινεφριδιακής ανεπάρκειας λόγω διαταραχής της έκκρισης ACTH. Η δοκιμασία διέγερσης κορτιζόλης χρησιμοποιείται για τον έλεγχο της υπολειπόμενης λειτουργίας του άξονα και τον καθορισμό της ανάγκης μακροχρόνιας υποκατάστασης.

  3. Υπονατριαιμία αδιευκρίνιστης αιτιολογίας
  

  Σε επίμονη υπονατριαιμία χωρίς σαφή αιτία — ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από υπόταση, κόπωση ή απώλεια βάρους — η αξιολόγηση της λειτουργίας των επινεφριδίων είναι απαραίτητη. Η δοκιμασία ACTH βοηθά στον αποκλεισμό υποκλινικής ή ήπιας επινεφριδιακής ανεπάρκειας.

  4. Οριακή πρωινή κορτιζόλη
  

  Πρωινές τιμές κορτιζόλης περίπου 3–15 μg/dL θεωρούνται «διαγνωστική γκρίζα ζώνη». Σε αυτό το εύρος, η στατική μέτρηση δεν επαρκεί για ασφαλή διάγνωση και απαιτείται δυναμικός έλεγχος για τεκμηριωμένη εκτίμηση της λειτουργικής εφεδρείας των επινεφριδίων.

  
  Σημαντική κλινική παρατήρηση
  

  Σε πρώιμη δευτεροπαθή ανεπάρκεια, η δοκιμασία με 250 μg ACTH μπορεί να εμφανίσει φυσιολογική κορύφωση κορτιζόλης, καθώς το επινεφρίδιο δεν έχει ακόμη ατροφεί. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η κλινική εικόνα και το ιστορικό έχουν καθοριστική σημασία.

  5. Νοσηλευόμενοι ασθενείς & οξεία νόσος
  

  Σε σοβαρή λοίμωξη, σήψη ή άλλη κατάσταση αυξημένου στρες, οι τιμές κορτιζόλης μεταβάλλονται σημαντικά. Η ερμηνεία της δοκιμασίας σε αυτό το πλαίσιο απαιτεί εξειδικευμένη κλινική εκτίμηση και δεν πρέπει να γίνεται απομονωμένα από τα υπόλοιπα δεδομένα.

  Η δοκιμασία διέγερσης κορτιζόλης αποτελεί διαγνωστικό εργαλείο υψηλής αξίας, αλλά δεν αντικαθιστά τη συνολική ενδοκρινολογική αξιολόγηση.

  Διαφορική διάγνωση: Δοκιμασία ACTH έναντι άλλων δυναμικών δοκιμασιών
  

  Η δοκιμασία διέγερσης κορτιζόλης δεν αποτελεί τη μοναδική δυναμική εξέταση του άξονα HPA. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις, χρησιμοποιούνται εναλλακτικές δοκιμασίες με διαφορετική ευαισθησία και ειδικότητα.

  Η δοκιμασία ανοχής στην ινσουλίνη (Insulin Tolerance Test – ITT) θεωρείται ιστορικά το «gold standard» για την εκτίμηση της κεντρικής επινεφριδιακής ανεπάρκειας, καθώς η επαγόμενη υπογλυκαιμία διεγείρει φυσιολογικά τον άξονα. Ωστόσο, έχει σημαντικές αντενδείξεις (π.χ. καρδιαγγειακή νόσος, επιληψία) και απαιτεί στενή ιατρική παρακολούθηση.

  Η δοκιμασία CRH εφαρμόζεται κυρίως σε εξειδικευμένα κέντρα, όταν υπάρχει διαγνωστική αμφιβολία μεταξύ υποθαλαμικής και υποφυσιακής αιτιολογίας ή όταν τα αποτελέσματα της δοκιμασίας ACTH είναι οριακά.

  Στην πλειονότητα των περιστατικών, η δοκιμασία ACTH παραμένει η ασφαλέστερη και πρακτικότερη εξέταση πρώτης γραμμής για τον αποκλεισμό πρωτοπαθούς επινεφριδιακής ανεπάρκειας και την αρχική διερεύνηση ύποπτων περιπτώσεων.

  
  9
  
  Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

  Πονάει η δοκιμασία ACTH;

  Όχι συνήθως. Περιλαμβάνει αιμοληψίες και μία ενδοφλέβια ή ενδομυϊκή χορήγηση, με παραμονή 30–60 λεπτών για τα επόμενα δείγματα.

  Γιατί άλλος ιατρός αναφέρει cutoff 18 μg/dL και άλλος 14–15 μg/dL;

  Τα διαγνωστικά όρια διαφέρουν ανάλογα με τη μέθοδο μέτρησης κορτιζόλης· τα νεότερα assays είναι πιο ειδικά και συχνά χρησιμοποιούν χαμηλότερα cutoffs.

  Αν το αποτέλεσμα είναι οριακό, τι ακολουθεί;

  Συνεκτιμώνται συμπτώματα, ηλεκτρολύτες, βασική ACTH και φαρμακευτικό ιστορικό· ενδέχεται να ζητηθεί επανάληψη ή επιπλέον δυναμικός έλεγχος.

  Η δοκιμασία αφορά υψηλή κορτιζόλη (σύνδρομο Cushing);

  Όχι. Χρησιμοποιείται κυρίως για διερεύνηση χαμηλής ή ανεπαρκούς παραγωγής κορτιζόλης· για υπερκορτιζολαιμία εφαρμόζονται άλλα διαγνωστικά πρωτόκολλα.

  
  10
  
  Κλείστε Ραντεβού & Βιβλιογραφία

  Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας.
  Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

  Κλείστε εύκολα εξέταση Δοκιμασίας Διέγερσης Κορτιζόλης (ACTH) ή δείτε τον πλήρη κατάλογο:

  📘 Κατάλογος Εξετάσεων
  📅 Κλείστε Ραντεβού Τώρα

  📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30
  Βιβλιογραφία & Πηγές

   Κατάλογος Εξετάσεων – Μικροβιολογικό Λαμία
  https://mikrobiologikolamia.gr/katalogos-eksetaseon/

  Endocrine Society. Primary Adrenal Insufficiency Guideline
  Endocrine Society
  https://www.endocrine.org/clinical-practice-guidelines/primary-adrenal-insufficiency

   Bornstein SR, et al. Diagnosis and Treatment of Primary Adrenal Insufficiency
  J Clin Endocrinol Metab
  https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4880116/

   Javorsky BR, et al. New Cutoffs for ACTH Stimulation Testing
  J Endocr Soc
  https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7975762/

   Birtolo MF, et al. ACTH Stimulation Test in Secondary Adrenal Insufficiency
  Biomedicines
  https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10045406/
  Επιστημονική επιμέλεια:
  Δρ. Παντελής Αναγνωστόπουλος, Ιατρός Μικροβιολόγος – Βιοπαθολόγος
  Μικροβιολογικό Εργαστήριο Λαμίας, Έσλιν 19, Λαμία 35100
  📞 +30-22310-66841 • Δευτέρα–Παρασκευή 07:00–13:30