1. Τι είναι το Λίθιο και γιατί μετριέται στο αίμα

Το Λίθιο είναι ένα φυσικό στοιχείο (αλκαλικό μέταλλο) που χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες
στην ιατρική, κυρίως για τη θεραπεία της διπολικής διαταραχής, της <strongμανιοκατάθλιψης
και άλλων ψυχιατρικών παθήσεων. Η δράση του σχετίζεται με τη ρύθμιση των νευροδιαβιβαστών στον εγκέφαλο
και την εξισορρόπηση της διάθεσης.

Η μέτρηση του λιθίου στο αίμα είναι εξαιρετικά σημαντική, διότι η θεραπευτική δόση
βρίσκεται σε πολύ στενά όρια. Αυτό σημαίνει ότι μικρές αποκλίσεις προς τα πάνω ή προς τα κάτω
μπορούν να οδηγήσουν είτε σε απώλεια αποτελεσματικότητας είτε σε σοβαρή τοξικότητα.

Συνεπώς, οι γιατροί ζητούν τακτικά την εξέταση λιθίου σε ασθενείς που λαμβάνουν αγωγή, ώστε να
διασφαλιστεί ότι τα επίπεδα παραμένουν στο επιθυμητό εύρος. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται
Therapeutic Drug Monitoring (TDM), δηλαδή θεραπευτική παρακολούθηση φαρμάκου.

2. Πώς γίνεται η εξέταση (δειγματοληψία)

Η μέτρηση Λιθίου ορού (Serum Lithium) είναι μια εξέταση αίματος που απαιτεί
σωστό χρονισμό σε σχέση με τη λήψη του φαρμάκου, ώστε τα αποτελέσματα να είναι έγκυρα και συγκρίσιμα.

2.1 Τι χρονισμό χρειάζεται;

• Σημείο κοιλάδας (trough): Η αιμοληψία γίνεται συνήθως 12 ώρες μετά την τελευταία δόση
  (π.χ. αν το χάπι ληφθεί 20:00, αιμοληψία στις 08:00).
• Σε σχήματα μία φορά την ημέρα με παρατεταμένη αποδέσμευση, ο θεράπων μπορεί να ορίσει 12 ώρες ή συγκεκριμένο παράθυρο·
  ακολουθούμε πάντα τις οδηγίες του ιατρού.
• Μετά την έναρξη ή αλλαγή δόσης: μετράμε όταν επιτευχθεί σταθερή κατάσταση (steady state),
  συνήθως σε 4–7 ημέρες.

2.2 Χρειάζεται νηστεία;

Όχι, νηστεία δεν απαιτείται. Ωστόσο, αποφύγετε ασυνήθιστη καταπόνηση/αφυδάτωση πριν την αιμοληψία.

2.3 Σωληνάριο αίματος (προαναλυτικά)

• Προτιμώμενο δείγμα: Ορός (serum).
• Αποφύγετε αυστηρά σωληνάρια με λιθίου-ηπαρίνη (Li-Heparin), διότι
  προκαλούν ψευδώς αυξημένες τιμές.
• Αν χρησιμοποιηθεί πλάσμα, προτιμάται νάτριο-ηπαρίνη (Na-Heparin), κατόπιν πρωτοκόλλου του εργαστηρίου.
• Διαχωρίστε γρήγορα ορό/πλάσμα από τα κύτταρα εντός 2 ωρών.

2.4 Μεταφορά & σταθερότητα

• Θερμοκρασία περιβάλλοντος για βραχύ χρόνο· για μεγαλύτερες καθυστερήσεις, ψύξη 2–8°C.
• Αποφύγετε αιμόλυση και παρατεταμένη επαφή ορού με κύτταρα.

2.5 Μέθοδος μέτρησης

Τα εργαστήρια χρησιμοποιούν επικυρωμένες μεθόδους, όπως ιοντοεκλεκτικά ηλεκτρόδια (ISE)
ή φωτομετρικές/χρωματομετρικές τεχνικές ειδικές για λίθιο. Τα αποτελέσματα εκφράζονται συνήθως σε
mmol/L.

2.6 Παράγοντες που επηρεάζουν το δείγμα

• Ενυδάτωση & νάτριο: Αφυδάτωση ή χαμηλή πρόσληψη άλατος μπορεί να αυξήσει τα επίπεδα λιθίου.
• Νεφρική λειτουργία: Μειωμένη GFR αυξάνει τη συγκέντρωση.
• Φάρμακα: Διουρητικά (ιδίως θειαζίδες), ΜΣΑΦ, ACE-i/ARBs μπορούν να αυξήσουν τα επίπεδα (βλ. ενότητα 8).

2.7 Οδηγίες για τον/την ασθενή πριν την αιμοληψία

2.8 Πότε επαναλαμβάνεται η μέτρηση;

• Έναρξη/αλλαγή δόσης: κάθε 4–7 ημέρες έως σταθεροποίησης.
• Συντήρηση: περιοδικά (π.χ. κάθε 1–3 μήνες) ή κατά κρίση ιατρού.
• Ύποπτα συμπτώματα τοξικότητας ή αλλαγές σε νεφρική λειτουργία/φάρμακα → άμεσα.

3. Μηχανισμός δράσης του Λιθίου στον οργανισμό

Ο ακριβής μηχανισμός δράσης του Λιθίου δεν έχει πλήρως αποσαφηνιστεί,
ωστόσο γνωρίζουμε ότι δρα σε πολλαπλά επίπεδα στον εγκέφαλο και στο νευρικό σύστημα.
Το Λίθιο δεν είναι «παραδοσιακό» ψυχοφάρμακο που στοχεύει έναν και μόνο νευροδιαβιβαστή,
αλλά επηρεάζει ένα σύνολο κυτταρικών και μοριακών οδών.

3.1 Ρύθμιση νευροδιαβιβαστών

• Αυξάνει τη σεροτονινεργική και ντοπαμινεργική δραστηριότητα,
  βελτιώνοντας τη διάθεση.
• Μειώνει τη νοραδρενεργική διέγερση, περιορίζοντας τη μανία και την υπερδραστηριότητα.
• Σταθεροποιεί την ισορροπία μεταξύ διεγερτικών (γλουταμινικό) και
  ανασταλτικών (GABA) νευροδιαβιβαστών.

3.2 Επίδραση σε δευτερογενείς αγγελιοφόρους (second messengers)

Το λίθιο αναστέλλει ένζυμα που εμπλέκονται στη σηματοδότηση μέσω ινοσιτόλης
(Inositol Monophosphatase, IMPase), μειώνοντας τη δραστηριότητα του συστήματος
inositol triphosphate (IP3). Έτσι, μειώνει την υπερδραστηριότητα των νευρώνων.

3.3 Επίδραση σε γονίδια και νευροπροστασία

• Ενισχύει την παραγωγή νευροτροφικών παραγόντων (BDNF), που προάγουν την επιβίωση νευρώνων.
• Μειώνει την απόπτωση (προγραμματισμένος κυτταρικός θάνατος) σε ορισμένες συνθήκες.
• Έχει προταθεί ότι δρα νευροπροστατευτικά, πιθανόν μειώνοντας τον κίνδυνο νευροεκφυλιστικών νοσημάτων.

3.4 Επίδραση σε κυτταρικούς διαύλους

Το Λίθιο επιδρά σε διαύλους νατρίου, καλίου και ασβεστίου,
μεταβάλλοντας την ηλεκτρική δραστηριότητα των νευρικών κυττάρων. Αυτό συμβάλλει στη σταθεροποίηση της διάθεσης.

3.5 Σχέση με το κιρκαδιανό ρολόι

Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι το Λίθιο επηρεάζει γονίδια που σχετίζονται με το
κιρκαδιανό ρολόι (circadian rhythm). Αυτό εξηγεί γιατί βελτιώνει
διαταραχές ύπνου που συνοδεύουν τη διπολική διαταραχή.

4. Ενδείξεις για τη μέτρηση λιθίου

Η μέτρηση του λιθίου ορού αποτελεί βασικό σκέλος της θεραπευτικής παρακολούθησης (TDM)
λόγω του στενού θεραπευτικού εύρους και της πιθανότητας τοξικότητας. Παρακάτω συνοψίζονται οι κύριες
κλινικές ενδείξεις για τις οποίες ο/η ιατρός ζητά την εξέταση.

4.1 Κατά την έναρξη της θεραπείας

• Βασική μέτρηση μετά από 4–7 ημέρες (σταθερή κατάσταση), με αιμοληψία σε σημείο κοιλάδας (12 ώρες μετά τη δόση).
• Τιτλοποίηση δόσης: επαναλαμβανόμενες μετρήσεις έως ότου τα επίπεδα μπουν στο θεραπευτικό εύρος.

4.2 Μετά από αλλαγή δόσης ή σκευάσματος

• Κάθε αύξηση ή μείωση της δόσης απαιτεί νέα μέτρηση όταν επιτευχθεί steady state (συνήθως 4–7 ημέρες).
• Αλλαγή από άμεσης σε παρατεταμένης αποδέσμευσης (ή αντίστροφα) → αναπροσαρμογή χρονισμού και επανέλεγχος.

4.3 Περιοδική παρακολούθηση σε χρόνια θεραπεία

• Συντήρηση: τυπικά ανά 1–3 μήνες (κατά κρίση ιατρού και σταθερότητας συμπτωμάτων).
• Υψηλού κινδύνου ασθενείς (ηλικιωμένοι, ΧΝΑ, συχνές αλληλεπιδράσεις) → συχνότερα διαστήματα.

4.4 Κλινική υποψία υποθεραπείας ή υποτροπής

• Επανεμφάνιση μανιακών ή καταθλιπτικών συμπτωμάτων.
• Υποψία χαμηλής συμμόρφωσης (missed doses) ή μεταβολών στον τρόπο ζωής (ύπνος, άσκηση, δίαιτα/άλας).

4.5 Συμπτώματα ή σημεία πιθανής τοξικότητας

• Γαστρεντερικά: ναυτία, έμετοι, διάρροια.
• Νευρολογικά: τρόμος, δυσκαμψία, αταξία, υπνηλία, σύγχυση, δυσαρθρία.
• Άλλα: πολυουρία/πολυδιψία, αφυδάτωση, αδυναμία.
• Δράση: άμεση μέτρηση λιθίου και εκτίμηση νεφρικής λειτουργίας.

4.6 Μεταβολές στη νεφρική λειτουργία & υδατική ισορροπία

• Μείωση GFR/νεφρική δυσλειτουργία (οξεία ή χρόνια) → αυξάνει επίπεδα λιθίου.
• Αφυδάτωση (πυρετός, έντονη άσκηση, γαστρεντερικές απώλειες).
• Απότομες μεταβολές στην πρόσληψη άλατος/υγρών.

4.7 Έναρξη/διακοπή φαρμάκων με αλληλεπιδράσεις

Κάθε προσθήκη ή διακοπή φαρμάκου που επηρεάζει την απέκκριση του λιθίου απαιτεί επανέλεγχο επιπέδων:

• Διουρητικά (ιδίως θειαζιδικά), ΜΣΑΦ, ACE-αναστολείς, ARBs → πιθανή αύξηση επιπέδων.
• Οσμωτικά διουρητικά, πρόσληψη νάτριου → πιθανές μεταβολές προς τα κάτω.

4.8 Ηλικιωμένοι και ευάλωτοι πληθυσμοί

• Ηλικιωμένοι: συχνότερος έλεγχος λόγω μειωμένης νεφρικής εφεδρείας και πολυφαρμακίας.
• Χρόνια νοσήματα: καρδιαγγειακά, ενδοκρινικά, χρόνια νεφρική νόσος.

4.9 Εγκυμοσύνη, λοχεία & θηλασμός

• Σε εγκυμοσύνη, οι φυσιολογικές μεταβολές του όγκου πλάσματος και της GFR μπορούν να αλλάξουν τα επίπεδα.
• Απαιτείται στενότερη παρακολούθηση και εξατομίκευση (σε συνεργασία με ψυχίατρο/μαιευτήρα).

4.10 Οξείες νόσοι και χειρουργεία

• Οξείες λοιμώξεις με πυρετό/αφυδάτωση → έλεγχος επιπέδων.
• Προεγχειρητικός έλεγχος και μετεγχειρητική παρακολούθηση, ειδικά αν αλλάζει η νεφρική λειτουργία ή δίνονται ΜΣΑΦ/διουρητικά.

4.11 Αλλαγές τρόπου ζωής με πιθανό αντίκτυπο

• Έναρξη έντονης άσκησης ή προγράμματος απώλειας βάρους.
• Δίαιτες χαμηλού νατρίου ή σημαντικές διατροφικές τροποποιήσεις.
• Κλιματικές συνθήκες (καύσωνας) με αυξημένες απώλειες υγρών.

5. Τιμές αναφοράς και ερμηνεία

Τα επίπεδα Λιθίου ορού ερμηνεύονται πάντα σε σχέση με τον χρονισμό της αιμοληψίας
(τυπικά σημείο κοιλάδας: 12 ώρες μετά την τελευταία δόση) και το κλινικό πλαίσιο.
Η μονάδα μέτρησης είναι mmol/L (ισοδύναμο με mEq/L για το λίθιο).

5.1 Πώς ερμηνεύουμε μία τιμή;

• Επιβεβαιώνουμε τον χρονισμό (trough 12 ωρών). Εκτός trough → η τιμή δεν συγκρίνεται αξιόπιστα.
• Συσχετίζουμε με συμπτώματα (υποτροπή διάθεσης vs συμπτώματα τοξικότητας).
• Ελέγχουμε νεφρική λειτουργία & ηλεκτρολύτες (κρεατινίνη/eGFR, Na⁺, K⁺), TSH και ασβέστιο.
• Ελέγχουμε αλληλεπιδράσεις (θειαζίδες, ΜΣΑΦ, ACE-i/ARBs κ.ά.).

5.2 Χαμηλές τιμές (π.χ. <0.6 mmol/L στη συντήρηση)

• Πιθανή υποδοσολογία ή μη συμμόρφωση.
• Αυξημένη πρόσληψη νάτριου/υγρών ή έντονη εφίδρωση/άσκηση.
• Αύξηση GFR (π.χ. εγκυμοσύνη) → μεγαλύτερη κάθαρση λιθίου.
• Δράση: ανασκόπηση χρονισμού, συμμόρφωσης, δόσης και φαρμάκων.

5.3 Υψηλές τιμές (π.χ. >1.2 mmol/L)

• Μείωση GFR (οξεία/χρόνια νεφρική δυσλειτουργία).
• Αφυδάτωση, οξεία νόσος με εμέτους/διάρροιες, καύσωνας.
• Αλληλεπιδράσεις: θειαζιδικά διουρητικά, ΜΣΑΦ, ACE-i/ARBs κ.ά.
• Απότομη μείωση πρόσληψης άλατος.
• Δράση: κλινική εκτίμηση, επανέλεγχος, προσαρμογή δόσης/φαρμάκων, ενυδάτωση.

5.4 Η «παγίδα» της χρόνιας τοξικότητας

Η χρόνια τοξικότητα μπορεί να εκδηλωθεί με παρατεταμένα νευρολογικά συμπτώματα (τρέμουλο, αταξία, γνωστικές
διαταραχές) ακόμη και με τιμές εντός ή οριακά πάνω από το εύρος, ειδικά σε ηλικιωμένους ή με ΧΝΑ.
Η κλινική εικόνα υπερισχύει της μεμονωμένης τιμής.

5.5 Ειδικές καταστάσεις

• Εγκυμοσύνη: Αύξηση GFR στο 1ο–2ο τρίμηνο → χαμηλότερα επίπεδα· μετά τον τοκετό επιστρέφουν/ανεβαίνουν.
  Απαιτείται στενή παρακολούθηση και διεπιστημονική διαχείριση.
• Ηλικιωμένοι: Προτιμώνται χαμηλότεροι στόχοι (0.4–0.8 mmol/L) και συχνότεροι έλεγχοι.
• Οξεία νόσος/χειρουργείο: Προσωρινές διακοπές/τροποποιήσεις κατά περίπτωση, με έλεγχο επιπέδων.

6. Παράγοντες που επηρεάζουν τα επίπεδα λιθίου

Τα επίπεδα Λιθίου στο αίμα μπορούν να μεταβληθούν σημαντικά από
διάφορους βιολογικούς, φαρμακολογικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Η κατανόηση αυτών είναι κρίσιμη για την αποφυγή τοξικότητας ή υποθεραπείας.

6.1 Νεφρική λειτουργία

• Το λίθιο αποβάλλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου από τους νεφρούς.
• Μείωση GFR (χρόνια νεφρική νόσος, οξεία νεφρική βλάβη) → ↑ επίπεδα λιθίου.
• Συνεπώς, σε νεφρική δυσλειτουργία απαιτούνται χαμηλότερες δόσεις και στενότερη παρακολούθηση.

6.2 Υγρά και ισορροπία νατρίου

• Αφυδάτωση (πυρετός, διάρροια, έμετοι, καύσωνας) → ↑ επίπεδα λιθίου.
• Χαμηλή πρόσληψη άλατος → αυξημένη επαναρρόφηση λιθίου στα νεφρικά σωληνάρια.
• Απότομη αύξηση άλατος ή υπερυδάτωση → ↓ επίπεδα λιθίου (αυξημένη απέκκριση).

6.3 Ηλικία

• Στους ηλικιωμένους, η νεφρική κάθαρση μειώνεται ακόμη κι αν η κρεατινίνη φαίνεται «φυσιολογική».
• Απαιτούνται χαμηλότεροι θεραπευτικοί στόχοι (0.4–0.8 mmol/L) και πιο συχνός έλεγχος.

6.4 Συνοδά νοσήματα

• Καταστάσεις με απώλειες υγρών: γαστρεντερίτιδες, υπερβολική εφίδρωση, εμπύρετα.
• Καρδιακή ανεπάρκεια, υπέρταση: ανάγκη για διουρητικά → αλληλεπιδράσεις με λίθιο.
• Υποθυρεοειδισμός: το λίθιο μπορεί να τον επιδεινώσει, γι’ αυτό ελέγχεται και η TSH.

6.5 Φάρμακα που αυξάνουν τα επίπεδα λιθίου

• Θειαζιδικά διουρητικά → ↑ κατακράτηση λιθίου.
• ΜΣΑΦ (π.χ. ιβουπροφαίνη, δικλοφενάκη, ναπροξένη) → ↓ νεφρική αποβολή λιθίου.
• ACE-αναστολείς (π.χ. εναλαπρίλη) και ARBs (π.χ. λοσαρτάνη) → ↑ επίπεδα.
• Σπιρονολακτόνη, τριαμτερένη → πιθανή ↑ συγκέντρωση.

6.6 Φάρμακα που μειώνουν τα επίπεδα λιθίου

• Οσμωτικά διουρητικά (μαννιτόλη).
• Ακεταζολαμίδη.
• Αυξημένη κατανάλωση καφεΐνης → ↑ κάθαρση λιθίου.

6.7 Διατροφικοί παράγοντες & lifestyle

• Απότομη αλλαγή στη δίαιτα αλατιού (π.χ. low-salt δίαιτα ή αλμυρά φαγητά).
• Εντατική άσκηση με έντονη εφίδρωση → πιθανή ↑ συγκέντρωση.
• Καύσωνας / κλιματικές συνθήκες με αυξημένη απώλεια υγρών.
• Κατανάλωση αλκοόλ (αφυδάτωση, μεταβολές στη νεφρική λειτουργία).

6.8 Εγκυμοσύνη

Στην εγκυμοσύνη αυξάνεται η σπειραματική διήθηση (GFR),
γεγονός που μπορεί να μειώσει τα επίπεδα λιθίου κατά το 1ο και 2ο τρίμηνο.
Μετά τον τοκετό, τα επίπεδα επιστρέφουν ή ακόμη και αυξάνονται, αυξάνοντας τον κίνδυνο τοξικότητας.
Γι’ αυτό απαιτείται συχνός επανέλεγχος.

7. Συμπτώματα χαμηλών και υψηλών επιπέδων

Τα συμπτώματα σχετίζονται στενά με τη συγκέντρωση του λιθίου, τη διάρκεια έκθεσης
(οξεία vs χρόνια) και την ατομική ευαισθησία (ηλικία, νεφρική λειτουργία, συννοσηρότητες).
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται διότι η χρόνια τοξικότητα μπορεί να εμφανίζεται με ήπιες τιμές αλλά με
έντονες νευρολογικές εκδηλώσεις, ειδικά σε ηλικιωμένους ή άτομα με ΧΝΑ.

7.1 Όταν τα επίπεδα είναι χαμηλά (υποθεραπεία)

• Επανεμφάνιση/επιδείνωση μανιακών ή καταθλιπτικών συμπτωμάτων.
• Αϋπνία, αυξημένη δραστηριότητα, ευερεθιστότητα (σημεία υποτροπής μανίας).
• Συχνά ασυμπτωματικό εκτός ψυχιατρικής εικόνας.

7.2 Όταν τα επίπεδα είναι υψηλά (τοξικότητα)

Η τοξικότητα διακρίνεται σε ήπια, μέτρια και σοβαρή. Τα όρια τιμών είναι ενδεικτικά.

*Τα όρια είναι ενδεικτικά και δεν υποκαθιστούν την κλινική κρίση. Χρόνια τοξικότητα μπορεί να εμφανιστεί και με χαμηλότερες τιμές.

7.3 Οξεία vs Χρόνια τοξικότητα

7.4 Συστηματικές εκδηλώσεις

• Νεφροί: πολυουρία/πολυδιψία (νεφρογενής άποιος διαβήτης), αύξηση κρεατινίνης.
• Θυρεοειδής: υποθυρεοειδισμός, βρογχοκήλη (ελέγχεται TSH).
• Καρδιά: επιπέδωση/αναστροφή Τ, παράταση QT, αρρυθμίες (ΗΚΓ σε συμπτωματικούς).
• Γαστρεντερικό: ναυτία, έμετος, διάρροια (πρώιμα σημεία υπερδοσολογίας).
• Νευρολογικό: τρόμος, αταξία, μυοκλονίες, σύγχυση, υπνηλία, σπασμοί.

7.5 Πρώτες ενέργειες στην υποψία τοξικότητας

1. Επικοινωνία με τον θεράποντα ιατρό ή ΤΕΠ.
2. Διακοπή επόμενων δόσεων μέχρι εκτίμηση.
3. Ενυδάτωση (εφόσον επιτρέπεται), αποφυγή ΜΣΑΦ και άλλων αλληλεπιδράσεων.
4. Άμεσος εργαστηριακός έλεγχος: λίθιο ορού (με αναφορά χρονισμού), κρεατινίνη/eGFR, Na⁺, K⁺, Ca²⁺, TSH, ΗΚΓ.
5. Νοσοκομειακή αντιμετώπιση και συζήτηση για αιμοκάθαρση σε σοβαρή τοξικότητα ή νεφρική ανεπάρκεια.

Disclaimer: Το κείμενο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή.
Οι αποφάσεις λαμβάνονται πάντα από τον/την θεράποντα ιατρό.

8. Αλληλεπιδράσεις Λιθίου με φάρμακα

Το Λίθιο έχει στενό θεραπευτικό εύρος, γι’ αυτό ακόμη και μικρές αλλαγές
στη νεφρική του κάθαρση μπορούν να οδηγήσουν σε τοξικότητα ή υποθεραπεία.
Πολλά φάρμακα επηρεάζουν τη συγκέντρωση λιθίου μέσω νεφρικών μηχανισμών
(σωληναριακή επαναρρόφηση, αιματική ροή, ισορροπία νατρίου).
Ο παρακάτω οδηγός συνοψίζει τις βασικές αλληλεπιδράσεις.

8.1 Κλινικές συστάσεις

• Καταγράψτε όλα τα φάρμακα που λαμβάνει ο ασθενής (συμπεριλαμβανομένων OTC και φυτικών).
• Μετά την έναρξη ή διακοπή ενός φαρμάκου που αλληλεπιδρά → ελέγξτε επίπεδα λιθίου σε 5–7 ημέρες.
• Προτιμήστε παρακεταμόλη για αναλγησία αντί για ΜΣΑΦ όπου είναι εφικτό.
• Ενημερώστε τον ασθενή για τα σημεία τοξικότητας και την ανάγκη για άμεση επικοινωνία με τον ιατρό.

8.2 Παραδείγματα από κλινική πράξη

8.3 Τι να ελέγχει το εργαστήριο

• Να σημειώνει πάντα τον χρόνο από τη δόση (π.χ. “12h trough”).
• Να ρωτά για πρόσφατες μεταβολές σε φάρμακα που επηρεάζουν το λίθιο.
• Να προτείνει έλεγχο κρεατινίνης, eGFR, Na⁺, K⁺, Ca²⁺, TSH όταν ενδείκνυται.

9. Παρενέργειες και τοξικότητα

Το Λίθιο είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό αλλά διαθέτει στενό θεραπευτικό εύρος.
Οι ανεπιθύμητες ενέργειες χωρίζονται σε βραχυπρόθεσμες (συνήθως δόσο-εξαρτώμενες) και
μακροπρόθεσμες (αθροιστική έκθεση). Η έγκαιρη αναγνώριση συμπτωμάτων και ο σωστός
Therapeutic Drug Monitoring μειώνουν τον κίνδυνο τοξικότητας.

9.1 Συνήθεις βραχυπρόθεσμες ανεπιθύμητες ενέργειες

9.2 Μακροπρόθεσμες ανεπιθύμητες ενέργειες

• Νεφρικό: νεφρογενής άποιος διαβήτης (μειωμένη ανταπόκριση στην ADH) με πολυουρία/πολυδιψία·
  πιθανή προοδευτική μείωση eGFR σε μακροχρόνια χρήση.
• Θυρεοειδής: υποθυρεοειδισμός, βρογχοκήλη – απαιτείται περιοδικός έλεγχος TSH.
• Παραθυρεοειδείς/Ασβέστιο: υπερπαραθυρεοειδισμός, υπερασβεστιαιμία.
• Μεταβολικό βάρος: αύξηση βάρους/όρεξης σε ορισμένους ασθενείς.
• Καρδιά: μεταβολές στο ΗΚΓ (π.χ. επίπεδωση Τ), σπανιότερα αρρυθμίες σε τοξικότητα.
• Νευρολογικό: επίμονος τρόμος, λεπτές γνωστικές δυσκολίες σε χρόνια έκθεση.
• Δερματολογικό: επιμονή ακμής/εκζεμάτων· περιστασιακά ψωριασιακή επιδείνωση.

9.3 Τοξικότητα από Λίθιο – αναγνώριση και αρχική αντιμετώπιση

Η τοξικότητα μπορεί να είναι οξεία (λήψη μεγάλης δόσης) ή χρόνια (σωρευτική αύξηση λόγω νεφρικής δυσλειτουργίας,
αφυδάτωσης, αλληλεπιδράσεων). Η κλινική εικόνα περιλαμβάνει ΓΕΣ συμπτώματα (ναυτία/έμετος/διάρροια) και
νευρολογικά (τρόμος, αταξία, δυσαρθρία, σύγχυση, σπασμοί).

9.4 Αλγόριθμος αρχικών ενεργειών (ενδεικτικός)

1. Διακοπή επόμενων δόσεων λιθίου και άμεση επικοινωνία με ιατρό/ΤΕΠ.
2. Εργαστηριακός έλεγχος: λίθιο ορού (με αναφορά χρονισμού), κρεατινίνη/eGFR, Na⁺, K⁺, Ca²⁺, γλυκόζη, TSH· ΗΚΓ.
3. Ενυδάτωση (ενδοφλέβια όπου χρειάζεται), αποφυγή ΜΣΑΦ/θειαζιδών/ACE-i/ARBs.
4. Συχνή επανάληψη μέτρησης λιθίου (ανά 4–6 ώρες στην οξεία φάση μέχρι πτώση).
5. Νοσηλεία για μέτρια/σοβαρή τοξικότητα ή σε ευάλωτους ασθενείς.

9.5 Πότε συζητείται αιμοκάθαρση; (υψηλού επιπέδου περίληψη)

• Σοβαρά συμπτώματα νευροτοξικότητας ανεξάρτητα από τιμή.
• Πολύ υψηλές τιμές ορού (π.χ. >4.0 mmol/L στην οξεία λήψη ή >2.5 mmol/L με συμπτώματα/ΧΝΑ).
• Αποτυχία πτώσης τιμών παρά εντατική ενυδάτωση ή ύπαρξη νεφρικής ανεπάρκειας.

Disclaimer: Το περιεχόμενο είναι ενημερωτικό και δεν υποκαθιστά ιατρική γνωμάτευση.
Οι θεραπευτικές αποφάσεις λαμβάνονται αποκλειστικά από τον/την θεράποντα ιατρό.

10. Λίθιο στην εγκυμοσύνη και στο θηλασμό

Η χρήση του λιθίου στην εγκυμοσύνη αποτελεί δύσκολη κλινική απόφαση,
καθώς πρέπει να ισορροπήσει ο κίνδυνος υποτροπής διπολικής διαταραχής
έναντι των πιθανών εμβρυϊκών/νεογνικών κινδύνων.
Η παρακολούθηση απαιτεί στενή συνεργασία ψυχιάτρου, μαιευτήρα και βιοπαθολόγου.

10.1 Μεταβολές στη φαρμακοκινητική στην κύηση

• Αύξηση του όγκου πλάσματος → μείωση συγκέντρωσης λιθίου.
• Αύξηση του GFR στο 1ο–2ο τρίμηνο → αυξημένη νεφρική κάθαρση, χαμηλότερα επίπεδα.
• Μετά το 3ο τρίμηνο και κυρίως στη λοχεία, τα επίπεδα συχνά ανεβαίνουν απότομα.

10.2 Κίνδυνοι για το έμβρυο

• Καρδιακές ανωμαλίες: ο κλασικός κίνδυνος είναι η Ebstein’s anomaly (σπάνια αλλά σοβαρή).
• Άλλες συγγενείς ανωμαλίες: νευρολογικές, θυρεοειδικές, νεφρικές (ο κίνδυνος είναι αυξημένος αλλά όχι απόλυτος).
• Προγεννητικός έλεγχος: υπερηχοκαρδιογράφημα εμβρύου & εξειδικευμένος υπέρηχος β΄ επιπέδου.

10.3 Κίνδυνοι για τη μητέρα

• Αυξημένος κίνδυνος τοξικότητας λόγω μεταβολών υγρών/νεφρικής λειτουργίας.
• Αυξημένη πιθανότητα υποτροπής αν το λίθιο διακοπεί αιφνίδια.
• Αλληλεπιδράσεις με φάρμακα κύησης (π.χ. αντιυπερτασικά, αντιεμετικά).

10.4 Παρακολούθηση κατά την εγκυμοσύνη

10.5 Λίθιο και τοκετός

• Συχνά συστήνεται προσωρινή διακοπή λίγο πριν/κατά τον τοκετό λόγω αυξημένου κινδύνου τοξικότητας.
• Επανέναρξη μετά τον τοκετό με προσαρμοσμένη δόση και άμεσο έλεγχο λιθίου ορού.
• Παρακολούθηση μητέρας και νεογνού (ειδικά για νεφρική, θυρεοειδική, καρδιακή λειτουργία).

10.6 Θηλασμός

• Το λίθιο εκκρίνεται στο μητρικό γάλα (30–50% της συγκέντρωσης ορού).
• Υπάρχει κίνδυνος τοξικότητας στο νεογνό (νεφρική ανωριμότητα, αφυδάτωση).
• Οι διεθνείς οδηγίες είναι αντικρουόμενες – αρκετές σχολές συστήνουν αποφυγή θηλασμού,
  άλλες επιτρέπουν με στενό monitoring.
• Αν επιλεγεί θηλασμός: στενή παρακολούθηση νεογνού (λίθιο ορού, κρεατινίνη, TSH, υγρά).

Disclaimer: Η ενότητα έχει ενημερωτικό χαρακτήρα. Οι αποφάσεις για συνέχιση/διακοπή λιθίου στην κύηση και τον θηλασμό
λαμβάνονται αποκλειστικά σε συνεργασία με ψυχίατρο και μαιευτήρα.

11. Χρήση λιθίου σε παιδιά και εφήβους

Η χρήση Λιθίου σε παιδιά και εφήβους αποτελεί επιλογή σε επιλεγμένες περιπτώσεις
(κυρίως διπολική διαταραχή με σαφή κλινική ένδειξη), υπό εξειδικευμένη παιδοψυχιατρική παρακολούθηση.
Απαιτεί σχολαστικό TDM (Therapeutic Drug Monitoring) και στενή συνεργασία οικογένειας–ιατρών–εργαστηρίου.

11.1 Ενδείξεις

• Διπολική διαταραχή (οξεία μανία, προφύλαξη υποτροπών) με τεκμηριωμένο όφελος.
• Ανθεκτικότητα ή ανεπιθύμητες ενέργειες με εναλλακτικές θεραπείες.
• Σαφές πλάνο παρακολούθησης και υποστήριξη οικογένειας για συμμόρφωση.

11.2 Δοσολογία – Γενικές αρχές (ενδεικτικές)

• Σταδιακή τιτλοποίηση με μέτρηση λιθίου μετά από 4–7 ημέρες (steady state) ή σύμφωνα με οδηγίες.
• Συχνά σχήματα 2–3 δόσεων/ημέρα ή παρατεταμένης αποδέσμευσης για καλύτερη ανεκτικότητα.
• Εξατομίκευση με βάση βάρος σώματος, GFR και κλινική ανταπόκριση.

11.3 Στόχοι επιπέδων (trough, 12h – ενδεικτικά)

Σημείωση: Τα εύρη είναι ενδεικτικά και αποφασίζονται αποκλειστικά από τον/την θεράποντα παιδοψυχίατρο.

11.4 Παρακολούθηση ασφάλειας

• Λίθιο ορού: μετά από κάθε αλλαγή δόσης (4–7 ημέρες) και περιοδικά σε συντήρηση.
• Νεφρική λειτουργία: κρεατινίνη/eGFR, ηλεκτρολύτες (Na⁺, K⁺), ασβέστιο.
• Θυρεοειδής: TSH αρχικά και ανά τακτά διαστήματα.
• Καρδιά: ΗΚΓ σε συμπτωματικούς ή κατά κρίση (συγκοπτικά/αρρυθμίες).
• Ανεπιθύμητες: ΓΕΣ δυσανεξία, τρόμος, πολυουρία/πολυδιψία, δερματολογικά.

11.5 Συμμόρφωση & εκπαίδευση οικογένειας

11.6 Ειδικοί πληθυσμοί & ζητήματα

• Προϋπάρχουσες νεφροπάθειες ή θυρεοειδοπάθειες → απαιτούν εξατομίκευση/εναλλακτικές.
• Συννοσηρότητες (π.χ. ΔΕΠΥ, επιληψία): προσοχή σε φαρμακευτικές αλληλεπιδράσεις.
• Αθλητές/έντονη άσκηση: αυξημένος κίνδυνος αφυδάτωσης → συχνότερη επανεκτίμηση.

Disclaimer: Η ενότητα είναι ενημερωτική. Οι αποφάσεις θεραπείας λαμβάνονται αποκλειστικά από τον/την θεράποντα παιδοψυχίατρο.

12. Ηλεκτρονική παρακολούθηση & TDM (Therapeutic Drug Monitoring)

Το TDM του Λιθίου απαιτεί συντονισμό μεταξύ ιατρού, εργαστηρίου και ασθενούς.
Η ηλεκτρονική παρακολούθηση (e-monitoring) μειώνει λάθη χρονισμού, βελτιώνει τη συμμόρφωση και επιτρέπει
ταχεία προσαρμογή δόσης με βάση τυποποιημένα πρωτόκολλα.

12.1 Βασικές αρχές TDM για Λίθιο

• Σταθερός χρονισμός αιμοληψίας: trough 12 ώρες μετά την τελευταία δόση (εκτός αν οριστεί αλλιώς).
• Συνοδευτικά tests: κρεατινίνη/eGFR, Na⁺/K⁺/Ca²⁺, TSH, ± ΗΚΓ όταν ενδείκνυται.
• Συνέπεια εργαστηριακής μεθόδου: ίδια μέθοδος/πρωτόκολλο όπου είναι δυνατό.
• Καταγραφή παραγόντων: αλλαγές φαρμάκων, υγρών/άλας, πυρετικοί/ΓΕΣ παράγοντες, εγκυμοσύνη.

12.2 Ηλεκτρονικό workflow (ιατρός → εργαστήριο → ασθενής)

12.3 Πρότυπα μηνύματα/υπενθυμίσεις προς ασθενή

12.4 Checklists

12.5 Παράδειγμα διατύπωσης αποτελέσματος (reporting)

Λίθιο ορού: 0.78 mmol/L   (Στόχος συντήρησης: 0.6–1.0 mmol/L)
Χρονισμός: TR = 12h (τελευταία δόση 20:00, αιμοληψία 08:05)
Σχόλιο: Η τιμή βρίσκεται εντός θεραπευτικού εύρους συντήρησης. 
Συνιστάται παρακολούθηση κρεατινίνης/eGFR, Na⁺, K⁺, Ca²⁺ & TSH κατά πλάνο.

12.6 Διαχείριση εκτός εύρους (ενδεικτικός αλγόριθμος)

12.7 Ποιοτικός έλεγχος & τυποποίηση

• Internal QC ανά run με ορό ελέγχου για λίθιο.
• External QC/Proficiency σε αναγνωρισμένα σχήματα.
• Σαφείς SOPs: δείγμα ορού, αποφυγή Li-Heparin, τεκμηρίωση «TR=12h».

13. Πρακτικές συμβουλές για ασθενείς

Το Λίθιο είναι πολύτιμο φάρμακο για τη σταθεροποίηση της διάθεσης,
αλλά απαιτεί προσοχή και συνέπεια από τον/την ασθενή.
Ακολουθούν βασικές οδηγίες που βοηθούν στην ασφαλή και αποτελεσματική θεραπεία.

13.1 Λήψη φαρμάκου

• Λαμβάνετε το λίθιο την ίδια ώρα κάθε μέρα.
• Αν ξεχάσετε μια δόση, πάρτε την μόλις το θυμηθείτε, εκτός αν πλησιάζει η επόμενη.
• Μην διπλασιάζετε δόσεις για να «καλύψετε» χαμένη.
• Προτιμήστε να το παίρνετε με γεμάτο στομάχι για καλύτερη ανοχή.

13.2 Υγρά και άλας

• Αποφύγετε αφυδάτωση (καύσωνας, έντονη άσκηση, διάρροια, έμετοι).
• Μην ακολουθείτε δίαιτα χωρίς αλάτι χωρίς οδηγία ιατρού.
• Αν χρειαστείτε αλλαγές στη διατροφή → συμβουλευτείτε τον/την ψυχίατρο.

13.3 Συμπτώματα που πρέπει να αναφέρετε

13.4 Συμπληρωματικές εξετάσεις

• Μετρήσεις λιθίου στο αίμα σύμφωνα με το πλάνο (συνήθως κάθε 1–3 μήνες).
• Έλεγχος νεφρικής λειτουργίας (κρεατινίνη/eGFR) και ηλεκτρολυτών.
• TSH για τον θυρεοειδή ανά 6–12 μήνες.
• Ασβέστιο και παραθυρεοειδική λειτουργία κατά περίπτωση.

13.5 Φάρμακα & ουσίες προς αποφυγή

• ΜΣΑΦ (ιβουπροφαίνη, ναπροξένη) χωρίς οδηγία ιατρού.
• Διουρητικά (ιδίως θειαζίδες) εκτός εάν ελέγχονται από γιατρό.
• ACE-αναστολείς / ARBs – απαιτούν στενό monitoring.
• Υπερβολική καφεΐνη → μειώνει τη δράση του λιθίου.
• Αλκοόλ – αυξάνει τον κίνδυνο αφυδάτωσης και τοξικότητας.

13.6 Καθημερινές πρακτικές

13.7 Υποστήριξη & συμμόρφωση

• Κρατήστε ημερολόγιο φαρμάκου (χαρτί ή εφαρμογή).
• Ρυθμίστε υπενθυμίσεις στο κινητό για δόσεις και εξετάσεις.
• Συζητήστε ανοιχτά με τον/την γιατρό για ανεπιθύμητες ενέργειες.
• Ζητήστε υποστήριξη από οικογένεια για την τήρηση των οδηγιών.

Disclaimer: Οι παραπάνω συμβουλές είναι γενικές. Για εξατομικευμένες οδηγίες απευθυνθείτε
πάντα στον/στην θεράποντα ιατρό σας.

14. Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

Disclaimer: Οι απαντήσεις είναι γενικές. Για εξατομικευμένες οδηγίες συμβουλευθείτε τον/την θεράποντα ιατρό.