1Τι είναι η ουρολοίμωξη;

Η ουρολοίμωξη είναι λοίμωξη σε οποιοδήποτε τμήμα του ουροποιητικού συστήματος. Το ουροποιητικό περιλαμβάνει τους νεφρούς, τους ουρητήρες, την ουροδόχο κύστη και την ουρήθρα. Στην καθημερινή πράξη, όταν κάποιος λέει «έχω ουρολοίμωξη», συνήθως εννοεί λοίμωξη της ουροδόχου κύστης, δηλαδή κυστίτιδα. Ωστόσο, η λοίμωξη μπορεί να είναι πιο χαμηλά, στην ουρήθρα, ή πιο ψηλά, στους νεφρούς, όπου ονομάζεται πυελονεφρίτιδα.

Η ουρολοίμωξη προκαλείται συνήθως όταν μικρόβια από την περιοχή του εντέρου ή του δέρματος εισέρχονται στην ουρήθρα και ανεβαίνουν προς την κύστη. Το συχνότερο μικρόβιο είναι το Escherichia coli, γνωστό ως E. coli στα ούρα, όμως μπορεί να συμμετέχουν και άλλα βακτήρια, όπως Proteus spp, Klebsiella, Enterococcus ή Pseudomonas.

Δεν είναι όλες οι ουρολοιμώξεις ίδιες. Άλλη βαρύτητα έχει μια απλή κυστίτιδα σε κατά τα άλλα υγιή γυναίκα και άλλη βαρύτητα έχει μια ουρολοίμωξη με πυρετό, πόνο στη μέση, νεφρική δυσλειτουργία, εγκυμοσύνη, καθετήρα ή πρόσφατη νοσηλεία. Για αυτό η σωστή αξιολόγηση δεν βασίζεται μόνο στο «τσούξιμο», αλλά στον συνδυασμό συμπτωμάτων, ιστορικού και εργαστηριακών ευρημάτων.

2Είδη ουρολοίμωξης: κυστίτιδα, ουρηθρίτιδα, πυελονεφρίτιδα

Η ουρολοίμωξη χωρίζεται πρακτικά σε λοίμωξη κατώτερου ουροποιητικού και λοίμωξη ανώτερου ουροποιητικού. Η διάκριση είναι σημαντική, γιατί επηρεάζει τη βαρύτητα της εικόνας, τις εξετάσεις που θα ζητηθούν και τον τρόπο θεραπείας.

Υπάρχει επίσης η διάκριση σε απλή και επιπλεγμένη ουρολοίμωξη. Επιπλεγμένη θεωρείται συχνά όταν υπάρχει παράγοντας που δυσκολεύει την ίαση ή αυξάνει τον κίνδυνο επιπλοκών, όπως άνδρας ασθενής, εγκυμοσύνη, καθετήρας, πέτρα στο ουροποιητικό, απόφραξη, σακχαρώδης διαβήτης, ανοσοκαταστολή ή χρόνια νεφρική νόσος.

Αυτή η ταξινόμηση βοηθά να αποφευχθούν δύο συχνά λάθη: αφενός η υποτίμηση μιας σοβαρής λοίμωξης και αφετέρου η υπερθεραπεία μιας απλής κατάστασης χωρίς σωστή τεκμηρίωση. Σε κάθε περίπτωση, όταν τα συμπτώματα δεν είναι τυπικά ή όταν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου, η καλλιέργεια ούρων αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

3Συμπτώματα ουρολοίμωξης

Τα συμπτώματα της ουρολοίμωξης εξαρτώνται από το σημείο της λοίμωξης και από την ηλικία, το φύλο και τη γενική κατάσταση του ασθενούς. Η απλή κυστίτιδα συνήθως δίνει ενοχλήματα στην ούρηση, ενώ η λοίμωξη των νεφρών δίνει πιο γενικά συμπτώματα, όπως πυρετό και έντονη κακουχία.

• Τσούξιμο ή κάψιμο στην ούρηση: συχνό και χαρακτηριστικό σύμπτωμα, κυρίως σε κυστίτιδα ή ουρηθρίτιδα.
• Συχνουρία: ανάγκη για ούρηση πολλές φορές μέσα στην ημέρα, συχνά με μικρή ποσότητα ούρων.
• Επιτακτική ούρηση: έντονη αίσθηση ότι πρέπει να ουρήσετε αμέσως.
• Πόνος χαμηλά στην κοιλιά: πίεση ή βάρος πάνω από την ηβική περιοχή.
• Θολά ή δύσοσμα ούρα: μπορεί να σχετίζονται με πυουρία, βακτηριουρία ή συμπυκνωμένα ούρα.
• Αίμα στα ούρα: μπορεί να εμφανιστεί σε κυστίτιδα, αλλά χρειάζεται αξιολόγηση, ειδικά αν επιμένει. Δείτε και τον οδηγό για την αιματουρία.
• Πυρετός, ρίγος, πόνος στη μέση: σημεία που στρέφουν την προσοχή προς πιθανή πυελονεφρίτιδα.

Σε ηλικιωμένους τα συμπτώματα μπορεί να είναι λιγότερο σαφή. Μπορεί να υπάρχει αδυναμία, πτώση, ανορεξία ή επιδείνωση της γενικής κατάστασης. Ωστόσο, δεν πρέπει κάθε αλλαγή συμπεριφοράς ή κάθε θετική καλλιέργεια να θεωρείται αυτόματα ουρολοίμωξη. Η ερμηνεία πρέπει να γίνεται με προσοχή, γιατί η ασυμπτωματική βακτηριουρία είναι συχνή σε μεγαλύτερες ηλικίες και δεν χρειάζεται πάντα θεραπεία.

4Πότε η ουρολοίμωξη χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση;

Η ουρολοίμωξη δεν είναι πάντα επείγουσα, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου δεν πρέπει να καθυστερεί η ιατρική εκτίμηση. Το βασικό ερώτημα είναι αν πρόκειται για απλή λοίμωξη της κύστης ή αν υπάρχουν στοιχεία συστηματικής λοίμωξης, νεφρικής συμμετοχής ή απόφραξης.

Ο πόνος στη μέση μαζί με πυρετό μπορεί να δείχνει πυελονεφρίτιδα. Αν συνυπάρχει λίθος ή απόφραξη, η κατάσταση μπορεί να εξελιχθεί γρήγορα και χρειάζεται ουρολογική εκτίμηση. Για αυτό σε ασθενείς με γνωστή λιθίαση ή έντονο κολικό, η ουρολοίμωξη αξιολογείται διαφορετικά από μια απλή κυστίτιδα. Σχετικό είναι και το άρθρο για τους ουρόλιθους και την πέτρα στα νεφρά.

Άμεση αξιολόγηση χρειάζεται επίσης όταν τα συμπτώματα επιμένουν παρά τη θεραπεία, όταν υπάρχει πρόσφατη λήψη αντιβιοτικών, όταν ο ασθενής έχει ιστορικό ανθεκτικών μικροβίων ή όταν η καλλιέργεια δείχνει μικρόβιο που δεν καλύπτεται από το αντιβιοτικό που ήδη λαμβάνεται. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το αντιβιόγραμμα είναι κρίσιμο για τη σωστή προσαρμογή της αγωγής.

Η καθυστέρηση μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο επιπλοκών, όπως πυελονεφρίτιδα, βακτηριαιμία, σήψη ή επιδείνωση της νεφρικής λειτουργίας. Από την άλλη πλευρά, δεν πρέπει να ξεκινά αντιβιοτικό χωρίς λόγο σε κάθε ενόχλημα, γιατί αυτό οδηγεί σε αντοχή των μικροβίων και δυσκολότερη θεραπεία στο μέλλον.

5Αίτια και συχνότερα μικρόβια

Η ουρολοίμωξη προκαλείται συνήθως από βακτήρια που προέρχονται από το έντερο και μεταφέρονται στην περιοχή της ουρήθρας. Από εκεί μπορούν να ανέβουν προς την ουροδόχο κύστη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, προς τους νεφρούς. Ο πιο συχνός μηχανισμός είναι η ανιούσα λοίμωξη, δηλαδή η είσοδος και άνοδος μικροβίων από χαμηλά προς τα πάνω.

Το συχνότερο μικρόβιο είναι το E. coli, επειδή υπάρχει φυσιολογικά στο έντερο και έχει μηχανισμούς προσκόλλησης στο ουροθήλιο. Όταν προσκολλάται στα κύτταρα της κύστης, μπορεί να πολλαπλασιαστεί και να προκαλέσει φλεγμονή. Για περισσότερες λεπτομέρειες μπορείτε να δείτε τον ξεχωριστό οδηγό για το E. coli στα ούρα.

Άλλα μικρόβια που μπορεί να βρεθούν σε ουρολοίμωξη είναι η Klebsiella στα ούρα, ο Proteus spp, ο Enterococcus και η Pseudomonas στα ούρα. Η Pseudomonas και ορισμένα στελέχη Klebsiella έχουν μεγαλύτερη σημασία όταν υπάρχει ιστορικό νοσηλείας, καθετήρα, πρόσφατης αντιβίωσης ή ανθεκτικών μικροβίων.

Σε ειδικές περιπτώσεις, κυρίως σε ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς, διαβητικούς, ασθενείς με καθετήρες ή μετά από πολλά αντιβιοτικά, μπορεί να ανιχνευθούν και μύκητες, όπως Candida spp. Η παρουσία Candida στα ούρα δεν σημαίνει πάντα ενεργή λοίμωξη. Μπορεί να είναι αποικισμός, επιμόλυνση ή κλινικά σημαντικό εύρημα ανάλογα με το ιστορικό, τα συμπτώματα και τον τρόπο λήψης του δείγματος.

Για αυτό η καλλιέργεια δεν πρέπει να ερμηνεύεται μηχανικά. Το όνομα του μικροβίου, η ποσότητα ανάπτυξης, η καθαρότητα της καλλιέργειας, τα συμπτώματα και το ιστορικό του ασθενούς πρέπει να αξιολογούνται μαζί.

6Παράγοντες κινδύνου

Οι ουρολοιμώξεις είναι συχνότερες σε γυναίκες, επειδή η γυναικεία ουρήθρα είναι μικρότερη και βρίσκεται πιο κοντά στην περιπρωκτική περιοχή. Αυτό διευκολύνει τη μεταφορά μικροβίων προς την ουροδόχο κύστη. Ωστόσο, οι ουρολοιμώξεις δεν αφορούν μόνο τις γυναίκες. Μπορούν να εμφανιστούν σε άνδρες, παιδιά, ηλικιωμένους και άτομα με υποκείμενα νοσήματα.

• Γυναικεία ανατομία: μικρότερη ουρήθρα και ευκολότερη είσοδος μικροβίων.
• Σεξουαλική δραστηριότητα: μπορεί να ευνοήσει τη μετακίνηση μικροβίων προς την ουρήθρα.
• Εγκυμοσύνη: ορμονικές και ανατομικές αλλαγές αυξάνουν τον κίνδυνο.
• Εμμηνόπαυση: η μείωση των οιστρογόνων επηρεάζει τη φυσιολογική άμυνα της περιοχής.
• Σακχαρώδης διαβήτης: αυξάνει την ευπάθεια σε λοιμώξεις, ειδικά όταν δεν είναι καλά ρυθμισμένος.
• Καθετήρας ούρων: διευκολύνει τον αποικισμό και τη δημιουργία βιοφίλμ.
• Λίθοι ή απόφραξη: εμποδίζουν την ελεύθερη ροή των ούρων και ευνοούν επιμένουσες λοιμώξεις.
• Προηγούμενη αντιβίωση: μπορεί να επιλέξει ανθεκτικά μικρόβια.
• Ανοσοκαταστολή: μειώνει την ικανότητα του οργανισμού να περιορίζει τη λοίμωξη.

Η ύπαρξη παραγόντων κινδύνου δεν σημαίνει ότι ο ασθενής θα πάθει οπωσδήποτε ουρολοίμωξη. Σημαίνει όμως ότι, αν εμφανιστούν συμπτώματα, η αξιολόγηση πρέπει να γίνει πιο προσεκτικά. Για παράδειγμα, μια ουρολοίμωξη σε άνδρα συχνά χρειάζεται διερεύνηση για προστάτη ή απόφραξη, ενώ μια ουρολοίμωξη σε διαβητικό ασθενή μπορεί να χρειάζεται παράλληλο έλεγχο σακχάρου και νεφρικής λειτουργίας.

7Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση της ουρολοίμωξης βασίζεται στον συνδυασμό συμπτωμάτων, κλινικού ιστορικού και εργαστηριακών εξετάσεων. Δεν αρκεί πάντα ένα σύμπτωμα, όπως το τσούξιμο, ούτε αρκεί πάντα μια θετική καλλιέργεια χωρίς συμπτώματα. Η σωστή ερμηνεία είναι αυτή που ξεχωρίζει τη λοίμωξη από την επιμόλυνση, τον αποικισμό ή άλλες αιτίες ενοχλημάτων.

Οι βασικές εξετάσεις είναι η γενική ούρων και η καλλιέργεια ούρων. Η γενική ούρων δίνει άμεσες ενδείξεις φλεγμονής, όπως λευκά αιμοσφαίρια, νιτρώδη, ερυθρά, βακτήρια ή αλλαγές στο pH. Η καλλιέργεια ούρων δείχνει ποιο μικρόβιο αναπτύσσεται και, όταν χρειάζεται, συνοδεύεται από αντιβιόγραμμα.

Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να ζητηθούν γενική αίματος, CRP, ουρία, κρεατινίνη, ηλεκτρολύτες ή απεικονιστικός έλεγχος. Αν υπάρχει υποψία νεφρικής συμμετοχής, χρήσιμος είναι και ο έλεγχος της νεφρικής λειτουργίας.

8Γενική ούρων: τι δείχνει στην ουρολοίμωξη;

Η γενική ούρων είναι η πιο άμεση και βασική εξέταση όταν υπάρχουν συμπτώματα ουρολοίμωξης. Δεν ταυτοποιεί το μικρόβιο όπως η καλλιέργεια, αλλά δίνει σημαντικές ενδείξεις για το αν υπάρχει φλεγμονή ή λοίμωξη στο ουροποιητικό.

Στην ουρολοίμωξη, συχνά παρατηρούνται λευκά αιμοσφαίρια στα ούρα, δηλαδή πυουρία. Τα λευκά είναι ένδειξη φλεγμονώδους αντίδρασης. Μπορεί επίσης να υπάρχουν νιτρώδη, τα οποία παράγονται από ορισμένα βακτήρια που μετατρέπουν τα νιτρικά σε νιτρώδη. Η παρουσία νιτρωδών στηρίζει τη διάγνωση, αλλά η απουσία τους δεν αποκλείει την ουρολοίμωξη, γιατί δεν τα παράγουν όλα τα μικρόβια.

Άλλα ευρήματα είναι τα ερυθρά αιμοσφαίρια, τα βακτήρια στο ίζημα, η αλλαγή του pH και η αυξημένη θολερότητα. Σε λοίμωξη από μικρόβια που παράγουν ουρεάση, όπως ο Proteus, τα ούρα μπορεί να γίνουν πιο αλκαλικά και να εμφανιστούν συγκεκριμένοι κρύσταλλοι, όπως οι κρύσταλλοι ενναμμωνίου φωσφορικού μαγνησίου.

Ένα σημαντικό σημείο είναι ότι η γενική ούρων πρέπει να ερμηνεύεται με βάση τα συμπτώματα. Λευκά ή βακτήρια σε ένα δείγμα που έχει συλλεχθεί λάθος μπορεί να οφείλονται σε επιμόλυνση. Αντίστοιχα, σε ηλικιωμένους ή ασθενείς με καθετήρα μπορεί να υπάρχουν βακτήρια χωρίς πραγματική λοίμωξη. Για αναλυτικό οδηγό μπορείτε να δείτε το άρθρο Γενική Ούρων: τι δείχνει και πώς ερμηνεύεται.

9Καλλιέργεια ούρων: πότε χρειάζεται και τι δείχνει;

Η καλλιέργεια ούρων είναι η εξέταση που αναζητά και ταυτοποιεί το μικρόβιο που αναπτύσσεται στα ούρα. Είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν η ουρολοίμωξη δεν είναι απλή, όταν υπάρχουν υποτροπές, όταν ο ασθενής είναι έγκυος, άνδρας, παιδί ή ηλικιωμένος, όταν υπάρχει πυρετός ή όταν η αρχική θεραπεία δεν έχει αποτέλεσμα.

Στην καλλιέργεια, το δείγμα τοποθετείται σε ειδικά θρεπτικά υλικά ώστε να φανεί αν αναπτύσσονται βακτήρια ή μύκητες. Αν αναπτυχθεί μικρόβιο, αξιολογείται το είδος του, η ποσότητα ανάπτυξης και η καθαρότητα της καλλιέργειας. Μια καθαρή ανάπτυξη ενός ουροπαθογόνου μικροβίου σε σωστά συλλεγμένο δείγμα έχει διαφορετική σημασία από μια μικτή ανάπτυξη πολλών μικροβίων, που συχνά δείχνει επιμόλυνση.

Η καλλιέργεια είναι απαραίτητη όταν υπάρχει υποψία πυελονεφρίτιδας, όταν υπάρχει ιστορικό ανθεκτικών μικροβίων, σε υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις, σε ουρολοίμωξη με καθετήρα και σε ασθενείς με σύνθετο ιστορικό. Είναι επίσης πολύ χρήσιμη πριν από την αλλαγή αντιβιοτικού, γιατί βοηθά να μη γίνεται θεραπεία «στα τυφλά».

Στο εργαστήριο, η καλλιέργεια μπορεί να συνδυαστεί με αντιβιόγραμμα, ώστε να φανεί ποια αντιβιοτικά έχουν πιθανότητα αποτελεσματικότητας. Αυτό έχει μεγάλη αξία σε μικρόβια όπως Klebsiella, Proteus, Pseudomonas ή ανθεκτικά στελέχη E. coli.

10Αντιβιόγραμμα και αντοχή στα αντιβιοτικά

Το αντιβιόγραμμα είναι η εξέταση που δείχνει σε ποια αντιβιοτικά είναι ευαίσθητο ή ανθεκτικό το μικρόβιο που απομονώθηκε στην καλλιέργεια. Δεν γίνεται ανεξάρτητα από την καλλιέργεια. Πρώτα πρέπει να αναπτυχθεί και να ταυτοποιηθεί το μικρόβιο και στη συνέχεια ελέγχεται η ευαισθησία του σε κατάλληλα αντιβιοτικά.

Το αντιβιόγραμμα είναι ιδιαίτερα χρήσιμο στις υποτροπές, στην αποτυχία αρχικής θεραπείας, σε πρόσφατη λήψη αντιβιοτικών, σε ουρολοίμωξη από νοσοκομειακά ή πιο ανθεκτικά μικρόβια και σε ασθενείς με καθετήρα ή χρόνια προβλήματα ουροποιητικού. Για παράδειγμα, σε λοίμωξη από Pseudomonas spp, η εμπειρική αγωγή χωρίς αντιβιόγραμμα μπορεί να αποτύχει, επειδή το μικρόβιο έχει συχνά φυσική ή επίκτητη αντοχή σε πολλά αντιβιοτικά.

Σημαντικό είναι επίσης ότι το αντιβιόγραμμα δεν αντικαθιστά την ιατρική κρίση. Ένα αντιβιοτικό μπορεί να φαίνεται ευαίσθητο στο εργαστήριο, αλλά να μην είναι κατάλληλο για τον συγκεκριμένο ασθενή λόγω αλλεργίας, νεφρικής λειτουργίας, εγκυμοσύνης, αλληλεπιδράσεων ή θέσης της λοίμωξης. Άλλη επιλογή χρειάζεται για απλή κυστίτιδα και άλλη για πυελονεφρίτιδα.

Η αντοχή στα αντιβιοτικά είναι πλέον ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα στη θεραπεία των ουρολοιμώξεων. Κάθε περιττή θεραπεία αυξάνει την πιθανότητα να επιλεγούν ανθεκτικά μικρόβια. Για περισσότερες πληροφορίες δείτε τον οδηγό Αντιβιόγραμμα – τι είναι και πώς ερμηνεύεται.

11Σωστή συλλογή δείγματος ούρων

Η σωστή συλλογή του δείγματος είναι καθοριστική για την αξιοπιστία της γενικής ούρων και της καλλιέργειας. Ένα λάθος δείγμα μπορεί να δώσει παραπλανητικό αποτέλεσμα, να δείξει μικτή χλωρίδα ή να οδηγήσει σε άσκοπη αντιβίωση. Για αυτό η διαδικασία πρέπει να γίνεται προσεκτικά, ειδικά όταν πρόκειται για καλλιέργεια.

1. Χρησιμοποιήστε αποστειρωμένο δοχείο. Δεν χρησιμοποιούμε ποτήρια, μπουκαλάκια ή μη αποστειρωμένα δοχεία.
2. Πλύνετε καλά την περιοχή. Ο καθαρισμός μειώνει την πιθανότητα επιμόλυνσης από μικρόβια του δέρματος ή της περιοχής.
3. Συλλέξτε μέσο ρεύμα ούρων. Αφήνετε πρώτα λίγα ούρα να φύγουν και συλλέγετε το μεσαίο τμήμα της ούρησης.
4. Κλείστε καλά το δοχείο. Αποφύγετε να αγγίξετε το εσωτερικό του δοχείου ή το καπάκι.
5. Μεταφέρετε γρήγορα το δείγμα στο εργαστήριο. Η καθυστέρηση μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα.

Ιδανικά, το δείγμα συλλέγεται από τα πρώτα πρωινά ούρα, όταν αυτό είναι εφικτό. Ωστόσο, σε έντονα συμπτώματα, δεν πρέπει να καθυστερεί η εξέταση μόνο και μόνο για να είναι πρωινό το δείγμα. Το σημαντικό είναι να υπάρχει σωστή τεχνική και γρήγορη μεταφορά.

Σε βρέφη, μικρά παιδιά, ασθενείς με καθετήρα ή ειδικές κλινικές συνθήκες, η συλλογή γίνεται με διαφορετικό τρόπο και πρέπει να ακολουθούνται οι οδηγίες του γιατρού ή του εργαστηρίου. Το σακουλάκι συλλογής στα βρέφη μπορεί να είναι πρακτικό για γενική ούρων, αλλά για αξιόπιστη καλλιέργεια συχνά χρειάζεται πιο προσεκτική μέθοδος.

12Θεραπεία ουρολοίμωξης: βασικές αρχές

Η θεραπεία της ουρολοίμωξης εξαρτάται από το αν πρόκειται για απλή κυστίτιδα, πυελονεφρίτιδα ή επιπλεγμένη λοίμωξη. Δεν υπάρχει ένα αντιβιοτικό που να είναι κατάλληλο για όλες τις περιπτώσεις. Η επιλογή γίνεται με βάση τα συμπτώματα, το ιστορικό, τις αλλεργίες, τη νεφρική λειτουργία, την εγκυμοσύνη, την πρόσφατη λήψη αντιβιοτικών και, όταν υπάρχει, το αποτέλεσμα της καλλιέργειας και του αντιβιογράμματος.

Σε απλή κυστίτιδα, ο γιατρός μπορεί να ξεκινήσει εμπειρική αγωγή όταν τα συμπτώματα είναι τυπικά. Σε υποτροπές, πυρετό, άνδρες, εγκυμοσύνη ή επιπλεγμένη εικόνα, η καλλιέργεια ούρων πριν ή κατά την έναρξη της αγωγής είναι πολύ σημαντική. Αν η καλλιέργεια δείξει ότι το μικρόβιο είναι ανθεκτικό στο αρχικό αντιβιοτικό, η θεραπεία πρέπει να προσαρμοστεί.

Η διάρκεια της θεραπείας δεν πρέπει να αποφασίζεται αυθαίρετα. Πολύ μικρή διάρκεια μπορεί να οδηγήσει σε αποτυχία, ενώ πολύ μεγάλη διάρκεια αυξάνει τις παρενέργειες και την αντοχή. Επίσης, η βελτίωση των συμπτωμάτων δεν σημαίνει ότι πρέπει ο ασθενής να σταματήσει μόνος του την αγωγή πριν από τις οδηγίες του γιατρού.

• Μην ξεκινάτε αντιβίωση χωρίς ιατρική οδηγία.
• Μην χρησιμοποιείτε παλιά αντιβιοτικά που έχουν περισσέψει.
• Μην αλλάζετε αγωγή μόνοι σας επειδή «δεν πέρασε σε μία ημέρα».
• Μην αγνοείτε πυρετό ή πόνο στη μέση.
• Μην υποτιμάτε την καλλιέργεια όταν υπάρχουν υποτροπές.

Συμπληρωματικά, η ενυδάτωση βοηθά στη ροή των ούρων, ενώ η αποφυγή ερεθιστικών παραγόντων, όπως πολλή καφεΐνη ή αλκοόλ, μπορεί να μειώσει την ενόχληση της κύστης. Τα παυσίπονα ή αντιπυρετικά μπορεί να βοηθήσουν στα συμπτώματα, αλλά δεν αντικαθιστούν τη θεραπεία όταν υπάρχει βακτηριακή λοίμωξη.

13Πυελονεφρίτιδα: όταν η λοίμωξη ανεβαίνει στους νεφρούς

Η πυελονεφρίτιδα είναι λοίμωξη του ανώτερου ουροποιητικού, δηλαδή αφορά τους νεφρούς. Είναι πιο σοβαρή από την απλή κυστίτιδα και χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση. Τα πιο χαρακτηριστικά σημεία είναι πυρετός, ρίγος, πόνος στη μέση ή στα πλευρά, έντονη κακουχία, ναυτία ή εμετός. Μπορεί να συνυπάρχουν συμπτώματα κυστίτιδας, αλλά δεν είναι απαραίτητο.

Σε πυελονεφρίτιδα, η καλλιέργεια ούρων και το αντιβιόγραμμα έχουν μεγάλη σημασία. Συχνά χρειάζεται και αιματολογικός έλεγχος με γενική αίματος, CRP, ουρία, κρεατινίνη και ηλεκτρολύτες. Η αξιολόγηση της νεφρικής λειτουργίας είναι σημαντική, γιατί η λοίμωξη μπορεί να επηρεάσει τους νεφρούς ή να εμφανιστεί σε ασθενείς που ήδη έχουν μειωμένη νεφρική εφεδρεία. Δείτε επίσης τον οδηγό για ουρία και κρεατινίνη.

Σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάζεται απεικονιστικός έλεγχος, όπως υπερηχογράφημα ή αξονική τομογραφία, ιδίως όταν υπάρχει υποψία απόφραξης, λίθου, αποστήματος, έντονος πόνος, επιμονή πυρετού ή μη ανταπόκριση στη θεραπεία. Η πυελονεφρίτιδα με απόφραξη είναι κατάσταση υψηλού κινδύνου και χρειάζεται επείγουσα ουρολογική αντιμετώπιση.

Η νοσηλεία μπορεί να χρειαστεί όταν ο ασθενής δεν μπορεί να λάβει υγρά ή φάρμακα από το στόμα, όταν υπάρχουν εμετοί, σημεία σήψης, σοβαρή νεφρική δυσλειτουργία, εγκυμοσύνη ή σημαντικά συνοδά νοσήματα. Η απόφαση λαμβάνεται από τον γιατρό με βάση τη συνολική εικόνα.

14Υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις

Υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις σημαίνει ότι τα επεισόδια επανέρχονται συχνά. Συνήθως μιλάμε για υποτροπές όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα επεισόδια σε έξι μήνες ή τρία ή περισσότερα σε έναν χρόνο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η θεραπεία κάθε επεισοδίου δεν είναι αρκετή. Χρειάζεται να αναζητηθεί γιατί οι λοιμώξεις επανέρχονται.

Η πρώτη ερώτηση είναι αν κάθε επεισόδιο έχει τεκμηριωθεί με καλλιέργεια ή αν βασίστηκε μόνο σε συμπτώματα. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί συμπτώματα όπως κάψιμο, συχνουρία ή ενόχληση μπορεί να οφείλονται και σε άλλες αιτίες, όπως κολπίτιδα, ατροφία βλεννογόνου, ερεθισμός, σεξουαλικώς μεταδιδόμενη λοίμωξη ή σύνδρομο επώδυνης κύστης.

Η επαναλαμβανόμενη καλλιέργεια βοηθά να φανεί αν πρόκειται για το ίδιο μικρόβιο που επιμένει ή για νέα λοίμωξη από διαφορετικό μικρόβιο. Επίσης δείχνει αν αναπτύσσεται αντοχή στα αντιβιοτικά. Σε υποτροπές από Proteus, για παράδειγμα, μπορεί να χρειάζεται διερεύνηση για λίθους, επειδή ορισμένα μικρόβια σχετίζονται με αλκαλικά ούρα και σχηματισμό λίθων.

Η πρόληψη των υποτροπών μπορεί να περιλαμβάνει αλλαγές στην ενυδάτωση και στις συνήθειες ούρησης, ούρηση μετά τη σεξουαλική επαφή, αποφυγή ερεθιστικών προϊόντων στην περιοχή, αντιμετώπιση κολπικής ατροφίας σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, ιατρικά καθοδηγούμενη προφύλαξη.

15Ουρολοίμωξη σε γυναίκες, εγκυμοσύνη και εμμηνόπαυση

Στις γυναίκες οι ουρολοιμώξεις είναι συχνές λόγω ανατομίας, ορμονικών παραγόντων και αλλαγών στη μικροχλωρίδα της περιοχής. Η μικρότερη ουρήθρα διευκολύνει την είσοδο μικροβίων στην κύστη, ενώ η σεξουαλική δραστηριότητα μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα εμφάνισης επεισοδίου. Η ούρηση μετά την επαφή και η αποφυγή ερεθιστικών προϊόντων μπορούν να βοηθήσουν σε ορισμένες γυναίκες.

Στην εγκυμοσύνη η ουρολοίμωξη χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Οι ορμονικές αλλαγές και η πίεση του αναπτυσσόμενου εμβρύου στο ουροποιητικό μπορεί να ευνοήσουν στάση ούρων. Ακόμη και η ασυμπτωματική βακτηριουρία στην εγκυμοσύνη έχει διαφορετική σημασία από ό,τι σε μη έγκυες γυναίκες και αξιολογείται από τον μαιευτήρα. Η επιλογή αντιβιοτικού πρέπει να είναι συμβατή με την κύηση και δεν πρέπει να γίνεται αυτοθεραπεία.

Στην εγκυμοσύνη μπορεί επίσης να χρειαστούν άλλες μικροβιολογικές εξετάσεις ανάλογα με το στάδιο και το ιστορικό, όπως ο έλεγχος για GBS – Streptococcus agalactiae, ο οποίος αφορά διαφορετικό κλινικό πλαίσιο από την ουρολοίμωξη αλλά έχει σημασία για τη μαιευτική παρακολούθηση.

Μετά την εμμηνόπαυση, η μείωση των οιστρογόνων μπορεί να οδηγήσει σε ξηρότητα, αλλαγές στο pH και μείωση της φυσιολογικής άμυνας της περιοχής. Αυτό μπορεί να αυξήσει τις υποτροπές ή να προκαλέσει συμπτώματα που μοιάζουν με ουρολοίμωξη. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η διάκριση ανάμεσα σε πραγματική λοίμωξη, ατροφική κολπίτιδα και άλλες αιτίες ενοχλημάτων είναι σημαντική.

Όταν συνυπάρχει κνησμός, κολπικές εκκρίσεις ή εξωτερικός ερεθισμός, χρειάζεται να εξεταστεί και το ενδεχόμενο κολπίτιδας ή κολπικής μυκητίασης, γιατί τα συμπτώματα μπορεί να μπερδεύονται με ουρολοίμωξη.

16Ουρολοίμωξη σε άνδρες, παιδιά και ηλικιωμένους

Η ουρολοίμωξη σε άνδρες θεωρείται συχνά πιο σύνθετη από την απλή κυστίτιδα σε νεαρή γυναίκα. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι πάντα σοβαρή, αλλά σημαίνει ότι χρειάζεται προσεκτικότερη αξιολόγηση. Σε άνδρες, τα συμπτώματα μπορεί να σχετίζονται με προστάτη, απόφραξη, λίθο, ουρηθρίτιδα ή άλλη ουρολογική αιτία. Για αυτό η καλλιέργεια ούρων και η κλινική εξέταση έχουν ιδιαίτερη σημασία.

Στα παιδιά, η ουρολοίμωξη μπορεί να εμφανιστεί με άτυπα συμπτώματα. Τα μικρά παιδιά μπορεί να έχουν πυρετό χωρίς σαφή εστία, ανορεξία, ευερεθιστότητα, εμετούς ή κακή γενική κατάσταση. Σε μεγαλύτερα παιδιά μπορεί να υπάρχει τσούξιμο, συχνουρία, πόνος στην κοιλιά ή βρεγμένο εσώρουχο ενώ είχαν ήδη αποκτήσει έλεγχο ούρησης. Η σωστή συλλογή δείγματος είναι δύσκολη αλλά κρίσιμη, γιατί η επιμόλυνση είναι συχνή.

Στους ηλικιωμένους, η διάγνωση χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Η παρουσία βακτηρίων στα ούρα είναι πιο συχνή, ειδικά σε άτομα με καθετήρα ή λειτουργικά προβλήματα. Αυτό δεν σημαίνει πάντα λοίμωξη. Η θεραπεία πρέπει να βασίζεται σε συμπτώματα και συνολική εικόνα, όχι μόνο σε μια θετική καλλιέργεια. Η άσκοπη θεραπεία ασυμπτωματικής βακτηριουρίας αυξάνει την αντοχή και τις παρενέργειες χωρίς πραγματικό όφελος.

Σε όλες αυτές τις ομάδες, η ουρολοίμωξη πρέπει να αξιολογείται εξατομικευμένα. Το ιστορικό, η νεφρική λειτουργία, η γενική κατάσταση, η λήψη φαρμάκων και το αποτέλεσμα της καλλιέργειας καθοδηγούν τη θεραπεία.

17Διαβήτης, νεφρική λειτουργία και ουρολοίμωξη

Ο σακχαρώδης διαβήτης αυξάνει την πιθανότητα ουρολοιμώξεων, ιδιαίτερα όταν το σάκχαρο δεν είναι καλά ρυθμισμένο. Η γλυκόζη στα ούρα, η μειωμένη ανοσολογική άμυνα, η νευροπάθεια της κύστης και η πιθανή νεφρική συμμετοχή μπορούν να δημιουργήσουν συνθήκες που ευνοούν τις λοιμώξεις. Για αυτό σε διαβητικούς ασθενείς οι ουρολοιμώξεις χρειάζονται πιο προσεκτική παρακολούθηση.

Όταν υπάρχουν συχνές ουρολοιμώξεις, έχει νόημα να ελέγχεται η γλυκαιμική ρύθμιση με σάκχαρο και HbA1c, σε συνεννόηση με τον γιατρό. Περισσότερα μπορείτε να δείτε στον οδηγό για τον σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 και στον οδηγό για το σάκχαρο αίματος.

Η νεφρική λειτουργία είναι επίσης σημαντική. Η κρεατινίνη, η ουρία και ο eGFR βοηθούν να εκτιμηθεί αν οι νεφροί λειτουργούν σωστά και αν η επιλογή ή η δόση ορισμένων φαρμάκων πρέπει να προσαρμοστεί. Σε ειδικές περιπτώσεις, ο γιατρός μπορεί να ζητήσει και κυστατίνη C, η οποία χρησιμοποιείται ως νεότερος δείκτης εκτίμησης της νεφρικής λειτουργίας.

Αν υπάρχουν ευρήματα όπως πρωτεΐνη στα ούρα, αφρώδη ούρα ή χρόνια νεφρική νόσος, μπορεί να χρειαστεί έλεγχος για αλβουμινουρία ή λεύκωμα ούρων 24ώρου. Αυτό δεν γίνεται για κάθε απλή κυστίτιδα, αλλά είναι σημαντικό όταν η ουρολοίμωξη εντάσσεται σε ευρύτερο νεφρολογικό ή διαβητολογικό ιστορικό.

18Καθετήρας, νοσοκομειακή ουρολοίμωξη και επιπλεγμένες λοιμώξεις

Ο ουροκαθετήρας αυξάνει τον κίνδυνο βακτηριουρίας και ουρολοίμωξης, επειδή δημιουργεί μια επιφάνεια πάνω στην οποία μπορούν να προσκολληθούν μικρόβια και να σχηματίσουν βιοφίλμ. Όσο περισσότερο παραμένει ο καθετήρας, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα αποικισμού. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε θετική καλλιέργεια σε ασθενή με καθετήρα χρειάζεται αντιβίωση.

Η διάκριση ανάμεσα σε αποικισμό και πραγματική λοίμωξη είναι κρίσιμη. Αν ο ασθενής δεν έχει συμπτώματα και η καλλιέργεια είναι θετική, η θεραπεία μπορεί να μην είναι απαραίτητη, εκτός από ειδικές περιπτώσεις που αποφασίζει ο γιατρός. Αντίθετα, όταν υπάρχουν πυρετός, ρίγος, πόνος, επιδείνωση γενικής κατάστασης ή σημεία συστηματικής λοίμωξης, η αξιολόγηση πρέπει να είναι άμεση.

Οι νοσοκομειακές και επιπλεγμένες ουρολοιμώξεις έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να οφείλονται σε ανθεκτικά μικρόβια. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η προηγούμενη καλλιέργεια του ίδιου ασθενούς, το ιστορικό αντιβιοτικών, οι νοσηλείες και το τοπικό μικροβιολογικό προφίλ έχουν σημασία. Η θεραπεία δεν πρέπει να βασίζεται μόνο σε γενικές οδηγίες, αλλά σε εξατομικευμένη εκτίμηση.

Στα μικροβιολογικά δεδομένα μπορεί να εμφανίζονται μικρόβια όπως Pseudomonas, Klebsiella με αντοχές, Enterococcus ή Candida. Η ερμηνεία τους εξαρτάται από τα συμπτώματα, τον τρόπο συλλογής, την ύπαρξη καθετήρα και την κλινική εικόνα. Για τον ευρύτερο έλεγχο λοιμώξεων μπορείτε να δείτε τη σελίδα Μικροβιολογικές εξετάσεις & καλλιέργειες.

19Πρόληψη ουρολοιμώξεων

Η πρόληψη των ουρολοιμώξεων βασίζεται σε απλές αλλά σταθερές συνήθειες. Δεν υπάρχει ένα μέτρο που να προστατεύει απόλυτα όλους τους ανθρώπους, γιατί οι ουρολοιμώξεις έχουν διαφορετικούς μηχανισμούς ανάλογα με το φύλο, την ηλικία, το ιστορικό και τους παράγοντες κινδύνου. Ωστόσο, υπάρχουν πρακτικές που μπορούν να μειώσουν την πιθανότητα επεισοδίων, ειδικά σε άτομα με υποτροπές.

• Επαρκής ενυδάτωση: βοηθά στη φυσιολογική ροή των ούρων και στη μείωση της στάσης.
• Μη καθυστέρηση της ούρησης: η παρατεταμένη κατακράτηση ούρων μπορεί να ευνοήσει ενοχλήματα και λοιμώξεις.
• Ούρηση μετά τη σεξουαλική επαφή: μπορεί να βοηθήσει σε γυναίκες με επεισόδια που σχετίζονται χρονικά με την επαφή.
• Ήπια υγιεινή: αποφυγή σκληρών σαπουνιών, αρωματικών προϊόντων και υπερβολικών πλύσεων που ερεθίζουν την περιοχή.
• Ρύθμιση σακχάρου: σε διαβητικούς ασθενείς η καλή γλυκαιμική ρύθμιση μειώνει την ευπάθεια σε λοιμώξεις.
• Αντιμετώπιση λίθων ή απόφραξης: όταν υπάρχει ουρολογικός παράγοντας, η πρόληψη απαιτεί διόρθωση της αιτίας.

Τα cranberry και η D-mannose χρησιμοποιούνται συχνά ως συμπληρωματικά μέτρα σε υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις. Μπορεί να βοηθήσουν ορισμένα άτομα, αλλά δεν αντικαθιστούν την καλλιέργεια, την ιατρική εκτίμηση ή την αντιβιοτική θεραπεία όταν υπάρχει ενεργή λοίμωξη. Επίσης, δεν είναι κατάλληλα για όλους, ειδικά όταν υπάρχουν φάρμακα, εγκυμοσύνη, νεφρική νόσος ή άλλα προβλήματα υγείας.

Σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, όταν οι υποτροπές σχετίζονται με ατροφία βλεννογόνου, ο γιατρός μπορεί να συζητήσει τοπική θεραπεία. Σε πολύ συχνές υποτροπές μπορεί να εξεταστεί προφυλακτική στρατηγική, αλλά αυτό πρέπει να γίνεται μόνο με ιατρική καθοδήγηση και τεκμηρίωση με καλλιέργειες.

20Συχνά λάθη και μύθοι

Οι ουρολοιμώξεις είναι τόσο συχνές ώστε γύρω τους υπάρχουν πολλά λάθη και μύθοι. Μερικά οδηγούν σε καθυστέρηση θεραπείας, ενώ άλλα οδηγούν σε άσκοπη χρήση αντιβιοτικών. Και τα δύο μπορεί να βλάψουν τον ασθενή.

Ένα ακόμη συχνό λάθος είναι η λήψη αντιβιοτικού πριν δοθεί δείγμα για καλλιέργεια. Αν ο ασθενής πάρει αντιβιοτικό και μετά κάνει καλλιέργεια, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ψευδώς αρνητικό ή να μη δείξει σωστά το υπεύθυνο μικρόβιο. Όταν η κατάσταση το επιτρέπει, είναι προτιμότερο το δείγμα να λαμβάνεται πριν από την έναρξη αγωγής.

Τέλος, η αυτοδιάγνωση είναι επικίνδυνη σε ομάδες υψηλότερου κινδύνου. Άνδρες, έγκυες, παιδιά, ηλικιωμένοι με επιδείνωση, ασθενείς με πυρετό, πόνο στη μέση, νεφρική νόσο ή καθετήρα χρειάζονται πιο προσεκτική προσέγγιση.

21Συχνές ερωτήσεις

22Εξετάσεις, CTA και βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

Ενημέρωση για εξετάσεις, φάρμακα και οδηγούς υγείας

Λάβετε σύντομες, ιατρικά επιμελημένες ενημερώσεις για εργαστηριακές εξετάσεις, σωστή προετοιμασία, φάρμακα, συχνές παρενέργειες και νέα άρθρα του Μικροβιολογικού Εργαστηρίου Λαμίας.

Email για λήψη ενημέρωσης*

Η ενημέρωση είναι εκπαιδευτική και δεν υποκαθιστά την ιατρική αξιολόγηση, την οδηγία του θεράποντος ιατρού ή του φαρμακοποιού.

Βιβλιογραφία & Πηγές