1

Τι είναι ο Ρευματοειδής Παράγοντας (RF)

Ο Ρευματοειδής Παράγοντας, γνωστός διεθνώς ως Rheumatoid Factor (RF), είναι ένα αυτοαντίσωμα. Αυτό σημαίνει ότι πρόκειται για αντίσωμα που στρέφεται εναντίον συστατικών του ίδιου του οργανισμού και όχι μόνο εναντίον ξένων μικροβίων. Στην κλασική του μορφή, ο RF αναγνωρίζει το Fc τμήμα των IgG ανοσοσφαιρινών. Με πιο απλά λόγια, το ανοσοποιητικό δημιουργεί ένα «αντίσωμα εναντίον αντισωμάτων».

Ο πιο συχνός τύπος που μετριέται στην καθημερινή πράξη είναι ο IgM-RF, αν και υπάρχουν και μορφές IgA και IgG. Η παρουσία του στο αίμα δεν σημαίνει αυτόματα ότι κάποιος έχει ρευματοειδή αρθρίτιδα. Σημαίνει όμως ότι υπάρχει πιθανότητα χρόνιας ανοσολογικής ενεργοποίησης ή φλεγμονώδους διεργασίας που χρειάζεται σωστή ερμηνεία.

Η εξέταση RF χρησιμοποιείται εδώ και πολλά χρόνια στη διαγνωστική προσέγγιση της ρευματοειδούς αρθρίτιδας, επειδή αρκετοί ασθενείς με τη νόσο εμφανίζουν θετικό αποτέλεσμα. Παρόλα αυτά, ο RF δεν είναι ούτε απολύτως ευαίσθητος ούτε απολύτως ειδικός. Υπάρχουν ασθενείς με ξεκάθαρη ρευματοειδή αρθρίτιδα που παραμένουν αρνητικοί, και άλλοι ασθενείς με θετικό RF που έχουν τελικά διαφορετική πάθηση.

Στη ρευματοειδή αρθρίτιδα, ο RF συνδέεται συχνά με πιο επίμονη φλεγμονή, μεγαλύτερη πιθανότητα συμμετρικής πολυαρθρίτιδας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, με εξωαρθρικές εκδηλώσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε υψηλό RF προδικάζει βαριά νόσο, αλλά δίνει στον ρευματολόγο ένα επιπλέον εργαλείο για να εκτιμήσει τον συνολικό κίνδυνο.

Στην πράξη, λοιπόν, όταν λέμε ότι κάποιος έχει «θετικό ρευματοειδή παράγοντα», δεν δίνουμε τελική απάντηση. Λέμε ότι υπάρχει ένα εργαστηριακό εύρημα που πρέπει να ερμηνευτεί μέσα στο σωστό πλαίσιο. Αυτό είναι το πιο σημαντικό σημείο για έναν ασθενή που βλέπει لأول مرة την εξέταση RF στο χαρτί των αποτελεσμάτων του.

2

Γιατί ζητείται η εξέταση

Η εξέταση Ρευματοειδούς Παράγοντα (RF) ζητείται κυρίως όταν ο γιατρός θέλει να διερευνήσει αν υπάρχουν ενδείξεις για ρευματοειδή αρθρίτιδα ή άλλη αυτοάνοση φλεγμονώδη πάθηση. Δεν είναι εξέταση που γίνεται συνήθως «προληπτικά» σε εντελώς υγιή άτομα χωρίς συμπτώματα, γιατί ένα απομονωμένο θετικό αποτέλεσμα μπορεί να δημιουργήσει περισσότερο άγχος παρά πραγματική διαγνωστική αξία.

Ο βασικός λόγος για τον οποίο ζητείται είναι η ύπαρξη αρθρικών ενοχλημάτων. Αν κάποιος έχει πόνο, πρωινή δυσκαμψία, πρήξιμο στις μικρές αρθρώσεις των χεριών ή των ποδιών, συμμετρική ενόχληση και παρατεταμένη φλεγμονώδη εικόνα, ο RF μπορεί να προσθέσει χρήσιμη πληροφορία στη διαγνωστική διερεύνηση.

• Για υποψία ρευματοειδούς αρθρίτιδας.
• Για διαφορική διάγνωση από άλλες μορφές αρθρίτιδας.
• Για διερεύνηση πιθανής αυτοάνοσης νόσου, όπως το σύνδρομο Sjögren.
• Για καλύτερη προγνωστική εκτίμηση όταν συνδυάζεται με άλλα ευρήματα.
• Για αξιολόγηση επίμονης φλεγμονώδους δραστηριότητας χωρίς σαφή αιτία.

Είναι επίσης σημαντικό να καταλάβει ο ασθενής ότι ο RF δεν είναι screening test γενικού πληθυσμού. Δηλαδή, δεν έχει νόημα να γίνεται αλόγιστα επειδή «πιάστηκαν λίγο οι αρθρώσεις» ή επειδή υπάρχει μόνο ένα οικογενειακό ιστορικό χωρίς συμπτώματα. Η εξέταση αποκτά πραγματική αξία όταν υπάρχει κλινική υποψία.

Σε ορισμένους ασθενείς, ο RF ζητείται μαζί με ένα μεγαλύτερο ανοσολογικό πακέτο εξετάσεων. Αυτό συμβαίνει όταν η εικόνα δεν περιορίζεται σε απλό πόνο στις αρθρώσεις αλλά συνοδεύεται από ξηροστομία, ξηροφθαλμία, κόπωση, ανεξήγητη αύξηση δεικτών φλεγμονής ή άλλες εκδηλώσεις που παραπέμπουν σε συστηματική αυτοάνοση διαταραχή.

3

Πότε προτείνεται να γίνει

Η εξέταση RF προτείνεται όταν υπάρχουν επίμονα συμπτώματα που δεν εξηγούνται εύκολα από μηχανική καταπόνηση ή παροδικό ερεθισμό. Ένας περιστασιακός πόνος μετά από κούραση ή υπερβολική χρήση των αρθρώσεων συνήθως δεν είναι επαρκής λόγος για έλεγχο RF. Αντίθετα, η εξέταση αποκτά σημασία όταν η εικόνα είναι φλεγμονώδης και επιμένει.

Ιδιαίτερα ύποπτη θεωρείται η εικόνα με πρωινή δυσκαμψία που διαρκεί αρκετή ώρα, πόνο στις μικρές αρθρώσεις των χεριών, συμμετρική κατανομή, πρήξιμο, αίσθημα θερμότητας και δυσκολία στις καθημερινές κινήσεις, όπως να κλείσει κάποιος το χέρι του ή να πιάσει μικρά αντικείμενα.

• Όταν υπάρχει πρωινή δυσκαμψία που επιμένει πάνω από 30 λεπτά.
• Όταν υπάρχουν διογκωμένες μικρές αρθρώσεις σε χέρια ή καρπούς.
• Όταν ο πόνος είναι συμμετρικός, δεξιά και αριστερά.
• Όταν οι δείκτες φλεγμονής όπως CRP και ΤΚΕ είναι αυξημένοι.
• Όταν υπάρχουν συνοδά συμπτώματα όπως ξηροφθαλμία, ξηροστομία, κόπωση ή ανεξήγητη καταβολή.

Η εξέταση μπορεί να ζητηθεί και αρκετά νωρίς, ακόμη και στις πρώτες εβδομάδες ή μήνες συμπτωμάτων, ειδικά αν ο γιατρός υποψιάζεται πρώιμη φλεγμονώδη αρθρίτιδα. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί στη ρευματοειδή αρθρίτιδα η έγκαιρη διάγνωση βοηθά ώστε η θεραπευτική παρέμβαση να ξεκινήσει νωρίς και να μειωθεί ο κίνδυνος μόνιμων βλαβών στις αρθρώσεις.

Σε άλλες περιπτώσεις, ο RF ζητείται όχι επειδή ο γιατρός είναι ήδη βέβαιος για τη διάγνωση, αλλά επειδή θέλει να χαρτογραφήσει καλύτερα το πρόβλημα. Έτσι, ένας ασθενής με ασαφή αρθραλγία, μικρή αύξηση φλεγμονωδών δεικτών και οικογενειακό ιστορικό αυτοανοσίας μπορεί να οδηγηθεί σε έλεγχο RF ως μέρος μιας ευρύτερης διερεύνησης.

4

Ποια συμπτώματα αυξάνουν την υποψία

Ο RF δεν αξιολογείται σωστά αν δεν ληφθούν υπόψη τα συμπτώματα. Η εξέταση έχει μεγαλύτερη βαρύτητα όταν συνοδεύει μια εικόνα που μοιάζει με φλεγμονώδη ρευματολογική νόσο. Ο γιατρός δεν κοιτάζει απλώς έναν αριθμό. Κοιτάζει αν ο αριθμός αυτός «ταιριάζει» με όσα περιγράφει ο ασθενής και με όσα βρίσκει στην κλινική εξέταση.

Τα πιο χαρακτηριστικά συμπτώματα που κατευθύνουν προς έλεγχο RF είναι ο πόνος στις μικρές αρθρώσεις, η δυσκαμψία το πρωί, η διόγκωση και το αίσθημα ότι τα χέρια «δεν ανοίγουν» εύκολα όταν κάποιος ξυπνά. Συχνά ο ασθενής λέει ότι νιώθει καλύτερα όσο περνά η ώρα και κινείται, κάτι που ταιριάζει περισσότερο με φλεγμονή παρά με εκφυλισμό.

• Πρωινή δυσκαμψία που επιμένει και δεν λύνεται αμέσως.
• Πρήξιμο στις αρθρώσεις των δακτύλων, των καρπών ή των ποδιών.
• Συμμετρική εντόπιση των ενοχλημάτων.
• Κόπωση ή αίσθημα καταβολής χωρίς άλλη προφανή αιτία.
• Ξηροστομία και ξηροφθαλμία όταν υπάρχει σκέψη για Sjögren.
• Μειωμένη δύναμη, δυσκολία σε λεπτές κινήσεις ή αίσθημα «σφιξίματος» στα χέρια.

Από την άλλη πλευρά, πόνος που εμφανίζεται μόνο μετά από έντονη χρήση, χωρίς πρωινή δυσκαμψία, χωρίς πρήξιμο και χωρίς αυξημένους δείκτες φλεγμονής, είναι λιγότερο συμβατός με εικόνα που θα έδινε ιδιαίτερο βάρος σε ένα θετικό RF. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί βοηθά να μη γίνονται υπερερμηνείες σε αποτελέσματα χαμηλού τίτλου.

Με άλλα λόγια, το ερώτημα δεν είναι μόνο «είναι θετικός ο RF;» αλλά και «υπάρχει κλινική εικόνα που να δίνει σε αυτό το αποτέλεσμα πραγματικό νόημα;». Αυτή η λογική προστατεύει τον ασθενή τόσο από άσκοπη ανησυχία όσο και από καθυστέρηση στην έγκαιρη διάγνωση όταν τα συμπτώματα είναι πράγματι ύποπτα.

5

Προετοιμασία πριν από την εξέταση

Η εξέταση Ρευματοειδούς Παράγοντα (RF) είναι απλή αιματολογική εξέταση και συνήθως δεν απαιτεί νηστεία. Ο ασθενής μπορεί να προσέλθει στο εργαστήριο χωρίς ιδιαίτερη προετοιμασία, εκτός αν ο γιατρός έχει ζητήσει ταυτόχρονα και άλλες εξετάσεις που χρειάζονται νηστεία, όπως σάκχαρο ή λιπιδαιμικό προφίλ.

• Νηστεία: συνήθως δεν χρειάζεται.
• Νερό: επιτρέπεται και συχνά βοηθά στην αιμοληψία.
• Φάρμακα: ενημερώστε για θεραπεία με κορτιζόνη, ανοσοκατασταλτικά ή βιολογικούς παράγοντες.
• Πρόσφατη λοίμωξη: καλό είναι να αναφερθεί, γιατί μπορεί να επηρεάσει την ερμηνεία.
• Συνδυασμός εξετάσεων: αν γίνουν μαζί CRP, ΤΚΕ, anti-CCP ή ANA, ενημερώστε το εργαστήριο.

Αν και τα περισσότερα φάρμακα δεν «χαλούν» τεχνικά τη μέτρηση, ο γιατρός πρέπει να γνωρίζει τι λαμβάνει ο ασθενής. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μια ανοσοτροποποιητική θεραπεία μπορεί να επηρεάσει τη συνολική ανοσολογική εικόνα και να αλλάξει τον τρόπο που ερμηνεύεται ένα αποτέλεσμα. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να διακοπεί η αγωγή χωρίς ιατρική οδηγία. Σημαίνει απλώς ότι το αποτέλεσμα πρέπει να διαβαστεί μέσα στο σωστό θεραπευτικό πλαίσιο.

Σε επίπεδο πρακτικής οργάνωσης, η εξέταση γίνεται οποιαδήποτε ώρα της ημέρας, αν και πολλά εργαστήρια προτιμούν πρωινές αιμοληψίες για ευκολότερο συνδυασμό με άλλες εξετάσεις. Το πιο σημαντικό δεν είναι τόσο η ώρα, όσο το να υπάρχει καθαρή εικόνα για το γιατί ζητήθηκε ο RF και ποιες άλλες εξετάσεις θα αξιολογηθούν μαζί του.

6

Πώς γίνεται η εξέταση RF

Η εξέταση του Ρευματοειδούς Παράγοντα γίνεται με απλή αιμοληψία από φλέβα, συνήθως από το χέρι. Το δείγμα αποστέλλεται στο εργαστήριο και αναλύεται με ανοσολογική ή νεφελομετρική μέθοδο, ανάλογα με το σύστημα που χρησιμοποιείται. Για τον ασθενή, η διαδικασία είναι γρήγορη και πρακτικά δεν διαφέρει από οποιαδήποτε άλλη εξέταση αίματος.

1. Γίνεται λήψη μικρής ποσότητας φλεβικού αίματος.
2. Το δείγμα προετοιμάζεται και οδηγείται στον αναλυτή.
3. Με ειδική μέθοδο ανιχνεύεται η παρουσία ή ο τίτλος του RF.
4. Το αποτέλεσμα δίνεται συνήθως σε IU/mL.

Στα σύγχρονα εργαστήρια, χρησιμοποιούνται μέθοδοι όπως νεφελομετρία, τουρβιδιμετρία, ELISA ή CLIA. Ο ασθενής δεν χρειάζεται να γνωρίζει όλες τις τεχνικές λεπτομέρειες, αλλά έχει σημασία να καταλάβει ότι οι τιμές αναφοράς μπορεί να διαφέρουν ελαφρώς ανάλογα με τη μέθοδο και τον αναλυτή. Γι’ αυτό βλέπουμε μερικές φορές διαφορετικά όρια από εργαστήριο σε εργαστήριο.

Η αιμοληψία από μόνη της δεν έχει κάποιον ειδικό κίνδυνο πέρα από τα γνωστά μικρά ενοχλήματα μιας κοινής λήψης αίματος, όπως ένα ήπιο τσίμπημα ή σπάνια ένα μικρό αιμάτωμα στο σημείο. Δεν υπάρχει κάτι ιδιαίτερο που να κάνει την εξέταση RF δύσκολη ή απαιτητική για τον ασθενή.

Αυτό που έχει πραγματική σημασία δεν είναι η τεχνική της αιμοληψίας, αλλά το να γίνει η εξέταση στο κατάλληλο κλινικό πλαίσιο και να διαβαστεί σωστά. Δηλαδή, το πιο δύσκολο κομμάτι στον RF δεν είναι «πώς γίνεται», αλλά πώς ερμηνεύεται.

7

Τιμές αναφοράς και μονάδες μέτρησης

Ο RF δίνεται συνήθως σε διεθνείς μονάδες ανά mL (IU/mL). Το όριο του «φυσιολογικού» εξαρτάται από τη μέθοδο του εργαστηρίου. Για αυτόν τον λόγο, το σωστό είναι να διαβάζει κανείς το αποτέλεσμα σε σχέση με το reference range που αναγράφεται στο συγκεκριμένο έντυπο και όχι μόνο βάσει μιας γενικής τιμής που βρήκε στο διαδίκτυο.

Οι παραπάνω τιμές είναι ενδεικτικές. Η ακριβής ερμηνεία εξαρτάται από τη μέθοδο του εργαστηρίου και την κλινική εικόνα.

Η απόλυτη τιμή έχει νόημα, αλλά όχι ανεξάρτητα από τα υπόλοιπα. Ένα RF 22 IU/mL σε ασθενή χωρίς αρθρίτιδα, με φυσιολογική CRP και χωρίς anti-CCP, δεν έχει το ίδιο βάρος με RF 22 IU/mL σε ασθενή με πρωινή δυσκαμψία, διογκωμένες αρθρώσεις και θετικά anti-CCP. Το ίδιο ισχύει και για υψηλότερες τιμές: όσο αυξάνεται ο τίτλος, τόσο ανεβαίνει η πιθανότητα παθολογικής σημασίας, αλλά η τελική απάντηση παραμένει κλινική.

Επίσης, οι πολύ μικρές αυξήσεις έχουν συχνά μικρότερη διαγνωστική ειδικότητα, ιδιαίτερα σε μεγαλύτερες ηλικίες. Γι’ αυτό ο γιατρός συνήθως δίνει μεγαλύτερο βάρος σε έναν συνδυασμό ευρημάτων παρά σε μία μόνο οριακή τιμή.

8

Τι σημαίνει αρνητικό αποτέλεσμα

Ένα αρνητικό RF συνήθως σημαίνει ότι ο Ρευματοειδής Παράγοντας δεν ανιχνεύθηκε πάνω από το όριο αναφοράς του εργαστηρίου. Αυτό είναι καθησυχαστικό, αλλά δεν αποκλείει από μόνο του τη ρευματοειδή αρθρίτιδα. Υπάρχει η λεγόμενη οροαρνητική ρευματοειδής αρθρίτιδα, όπου ο ασθενής μπορεί να έχει τυπική νόσο αλλά να παραμένει αρνητικός στον RF.

Ιδιαίτερα στα πρώιμα στάδια της νόσου, ο RF μπορεί να είναι ακόμα αρνητικός. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο γιατρός στρέφεται συχνά στα anti-CCP, τα οποία έχουν υψηλότερη ειδικότητα και μπορεί να θετικοποιηθούν νωρίτερα σε ορισμένους ασθενείς. Αν λοιπόν το κλινικό ιστορικό «φωνάζει» φλεγμονώδη αρθρίτιδα, ένα αρνητικό RF δεν σταματά τη διερεύνηση.

• Αρνητικό RF δεν αποκλείει ρευματοειδή αρθρίτιδα.
• Μπορεί να υπάρχει οροαρνητική μορφή νόσου.
• Σε πρώιμη φάση, ο RF μπορεί να μην έχει ακόμα αυξηθεί.
• Η εξέταση πρέπει να συνεκτιμηθεί με anti-CCP, CRP, ΤΚΕ και την εικόνα των αρθρώσεων.

Ένα αρνητικό RF μπορεί επίσης να βοηθήσει στη διαφορική σκέψη όταν η συνολική εικόνα δεν δείχνει αυτοάνοση αρθρίτιδα. Για παράδειγμα, σε μηχανικό πόνο, οστεοαρθρίτιδα ή παροδικές μεταλοιμώδεις αρθραλγίες, ένα αρνητικό RF ταιριάζει περισσότερο με λιγότερο ειδική ή μη αυτοάνοση αιτία. Πάλι όμως δεν λειτουργεί μόνο του, αλλά ως μέρος του παζλ.

Το πιο ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι το αρνητικό RF είναι χρήσιμη πληροφορία, αλλά όχι τελική ετυμηγορία. Αν τα συμπτώματα επιμένουν, ο ασθενής χρειάζεται περαιτέρω κλινική αξιολόγηση και συχνά συμπληρωματικό εργαστηριακό ή απεικονιστικό έλεγχο.

9

Τι σημαίνει οριακά ή χαμηλά θετικό RF

Ένα οριακά ή χαμηλά θετικό RF είναι ίσως το πιο συχνό σημείο σύγχυσης. Πολλοί ασθενείς θεωρούν ότι οποιαδήποτε τιμή πάνω από το όριο σημαίνει αυτόματα ρευματοειδή αρθρίτιδα. Στην πραγματικότητα, οι μικρές αυξήσεις είναι οι πιο δύσκολες στην ερμηνεία και απαιτούν τη μεγαλύτερη προσοχή.

Χαμηλά θετικές τιμές μπορεί να εμφανιστούν σε ηλικιωμένα άτομα χωρίς ενεργή νόσο, μετά από ορισμένες λοιμώξεις, σε άλλες αυτοάνοσες καταστάσεις ή ακόμη και παροδικά χωρίς τελικά να υπάρχει εγκατεστημένη ρευματολογική πάθηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι το αποτέλεσμα αγνοείται. Σημαίνει ότι δεν μεταφράζεται αυτόματα σε διάγνωση.

• Χαμηλά θετικό RF χωρίς συμπτώματα έχει συχνά περιορισμένη ειδικότητα.
• Αν συνδυάζεται με αρνητικά anti-CCP και φυσιολογική CRP, η διαγνωστική βαρύτητα μειώνεται.
• Αν συνδυάζεται με αρθρίτιδα και αυξημένους δείκτες φλεγμονής, αποκτά πολύ μεγαλύτερη αξία.
• Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο γιατρός θα ζητήσει επανάληψη του ελέγχου μετά από διάστημα.

Ο γιατρός, σε τέτοιες περιπτώσεις, συνήθως αναζητά απαντήσεις σε τρία ερωτήματα: υπάρχει πράγματι αρθρική φλεγμονή; Υπάρχουν anti-CCP; Υπάρχει άλλη εξήγηση, όπως λοίμωξη, Sjögren, ηπατοπάθεια ή ηλικία; Η σωστή ερμηνεία προκύπτει από αυτόν τον συνδυασμό, όχι από τον τίτλο μόνο.

Σε μερικούς ασθενείς, το χαμηλά θετικό RF λειτουργεί σαν «σήμα» για πιο στενή παρακολούθηση. Δεν λέει μόνο του τι νόσος υπάρχει, αλλά λέει ότι ίσως χρειάζεται να δούμε το πρόβλημα πιο οργανωμένα και όχι να το αποδώσουμε αμέσως σε απλή κόπωση ή ηλικία.

10

Τι σημαίνει υψηλό RF

Ένας υψηλός τίτλος RF γενικά αυξάνει περισσότερο την πιθανότητα ότι το εύρημα έχει πραγματική παθολογική σημασία. Δεν σημαίνει όμως ότι η διάγνωση βγαίνει μόνο από αυτό. Η μεγάλη αξία ενός υψηλού RF είναι ότι, όταν συνδυάζεται με τυπική κλινική εικόνα και άλλα συμβατά ευρήματα, μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την υποψία για ρευματοειδή αρθρίτιδα.

Σε ασθενείς με επιβεβαιωμένη ρευματοειδή αρθρίτιδα, οι υψηλοί τίτλοι RF έχουν συσχετιστεί με μεγαλύτερη πιθανότητα εξωαρθρικών εκδηλώσεων, όπως ρευματοειδή οζίδια, πνευμονική συμμετοχή ή αγγειιτιδικές εκδηλώσεις. Επίσης, συχνά θεωρούνται ένδειξη μιας νόσου που μπορεί να έχει πιο επίμονη ή επιθετική πορεία.

• Υψηλό RF αυξάνει την πιθανότητα κλινικά σημαντικής αυτοανοσίας.
• Όταν συνοδεύεται από θετικά anti-CCP, η ειδικότητα για RA αυξάνει σημαντικά.
• Μπορεί να συνδέεται με βαρύτερη πρόγνωση, αλλά όχι πάντα.
• Δεν χρησιμοποιείται μόνος του για να μετρά καθημερινά τη δραστηριότητα της νόσου.

Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις υψηλού RF εκτός RA, αν και είναι λιγότερο συνηθισμένο να αγνοηθεί ένα τόσο έντονο αποτέλεσμα. Για παράδειγμα, σε ορισμένες χρόνιες λοιμώξεις ή σε σύνδρομο Sjögren μπορεί να βρεθούν ιδιαίτερα αυξημένοι τίτλοι. Γι’ αυτό, ακόμη και εδώ, η τελική λέξη παραμένει κλινική.

Ουσιαστικά, όσο πιο υψηλός είναι ο RF, τόσο περισσότερο ο γιατρός αισθάνεται ότι πρόκειται για αποτέλεσμα που πρέπει να διερευνηθεί σοβαρά. Δεν είναι απόδειξη από μόνο του, αλλά σίγουρα είναι εύρημα που δεν περνά αδιάφορα.

11

Άλλες αιτίες αυξημένου RF και ψευδώς θετικά

Ο όρος «ψευδώς θετικό» χρησιμοποιείται συχνά όταν ο RF είναι θετικός αλλά ο ασθενής δεν έχει ρευματοειδή αρθρίτιδα. Στην πραγματικότητα, το αποτέλεσμα δεν είναι τεχνικά «λάθος». Είναι απλώς μη ειδικό για τη συγκεκριμένη διάγνωση. Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του RF και ο βασικός λόγος που δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί μόνος του.

Υπάρχουν αρκετές παθήσεις που μπορούν να συνοδεύονται από αυξημένο RF. Μερικές από αυτές είναι αυτοάνοσες, άλλες λοιμώδεις, ενώ ορισμένες σχετίζονται με χρόνια ανοσολογική διέγερση ή ηλικία.

• Σύνδρομο Sjögren.
• Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος.
• Ηπατίτιδα C και άλλες χρόνιες ιογενείς λοιμώξεις.
• Λοιμώδης ενδοκαρδίτιδα.
• Φυματίωση ή άλλες χρόνιες λοιμώξεις.
• Χρόνιες ηπατοπάθειες.
• Ορισμένες αιματολογικές κακοήθειες ή δυσπρωτεϊναιμίες.
• Προχωρημένη ηλικία, ακόμη και χωρίς σαφή νόσο.

Η κλασική παγίδα είναι να ερμηνευθεί ένα χαμηλά θετικό RF ως οριστική διάγνωση ρευματοειδούς αρθρίτιδας, ενώ ο ασθενής στην πραγματικότητα έχει άλλη κατάσταση ή και κανένα κλινικά σημαντικό ρευματολογικό νόσημα. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε περιττό άγχος, υπερδιάγνωση ή άσκοπες παραπομπές.

Ένα συχνό κλινικό παράδειγμα είναι ο μεγαλύτερος σε ηλικία ασθενής με RF ελαφρώς πάνω από το όριο, χωρίς τυπική αρθρίτιδα και με φυσιολογική CRP. Σε αυτή την περίπτωση, η πιθανότητα το εύρημα να είναι μη ειδικό είναι μεγαλύτερη. Αντίθετα, σε ασθενή με συμμετρική πολυαρθρίτιδα, αυξημένη CRP και θετικά anti-CCP, ο ίδιος RF αποκτά πολύ διαφορετική βαρύτητα.

Η σωστή στάση απέναντι στον RF είναι λοιπόν να τον θεωρούμε δείκτη που ανοίγει σκέψη, όχι απάντηση που κλείνει το διαγνωστικό ζήτημα. Αυτό προστατεύει τόσο από λάθη όσο και από καθυστερήσεις.

12

RF, anti-CCP και οι υπόλοιπες χρήσιμες εξετάσεις

Ο RF είναι σημαντικός, αλλά δεν είναι η μόνη εξέταση που βοηθά στη διερεύνηση της ρευματοειδούς αρθρίτιδας. Στην καθημερινή ρευματολογική πράξη, συνδυάζεται συνήθως με τα anti-CCP αντισώματα, καθώς και με δείκτες φλεγμονής όπως CRP και ΤΚΕ. Αυτή η συνδυαστική αξιολόγηση δίνει σαφώς πιο ασφαλές συμπέρασμα από τον RF μόνο του.

Τα anti-CCP έχουν γενικά υψηλότερη ειδικότητα για τη ρευματοειδή αρθρίτιδα. Αυτό σημαίνει ότι όταν είναι θετικά, ταιριάζουν περισσότερο με πραγματική RA και λιγότερο με μη ειδική θετικότητα. Επιπλέον, σε αρκετούς ασθενείς μπορούν να εμφανιστούν νωρίς και να σχετίζονται με μεγαλύτερη πιθανότητα διάβρωσης των αρθρώσεων.

Ο συνδυασμός θετικού RF και θετικού anti-CCP είναι ιδιαίτερα ισχυρός όταν συνοδεύεται από φλεγμονώδη εικόνα αρθρώσεων. Αντίστοιχα, αρνητικός RF αλλά θετικό anti-CCP δεν είναι καθόλου σπάνιο σε πρώιμη ή οροαρνητική κλινική φάση. Για αυτόν τον λόγο, πολλά περιστατικά που θα χάνονταν αν κοιτούσαμε μόνο τον RF διαγιγνώσκονται χάρη σε αυτόν τον συνδυαστικό έλεγχο.

Σε ορισμένους ασθενείς, ο γιατρός θα ζητήσει και απεικονιστικό έλεγχο, όπως υπέρηχο ή ακτινογραφίες αρθρώσεων, ιδιαίτερα όταν υπάρχει υποψία διαβρώσεων ή εγκατεστημένης φλεγμονής. Έτσι ολοκληρώνεται η εικόνα και ο RF αποκτά τη σωστή του θέση μέσα στη διάγνωση, χωρίς ούτε να υπερεκτιμάται ούτε να υποτιμάται.

13

Παιδιά, ηλικιωμένοι και εγκυμοσύνη

Η εξέταση RF δεν ερμηνεύεται ακριβώς με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις ηλικίες και σε όλες τις φυσιολογικές καταστάσεις. Σε παιδιά, ηλικιωμένους και στην εγκυμοσύνη, χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή και πιο εξατομικευμένη ανάγνωση των αποτελεσμάτων.

Παιδιά

Στην παιδική ηλικία, ο RF έχει περιορισμένη διαγνωστική αξία για τη νεανική ιδιοπαθή αρθρίτιδα. Πολλά παιδιά με πραγματική φλεγμονώδη αρθρίτιδα είναι αρνητικά, ενώ ήπιες παροδικές θετικότητες μπορεί να εμφανιστούν μετά από λοιμώξεις. Για αυτόν τον λόγο, στα παιδιά μεγαλύτερη βαρύτητα έχει η κλινική εικόνα και η εκτίμηση από παιδορευματολόγο.

Ηλικιωμένοι

Σε μεγαλύτερες ηλικίες, ο RF μπορεί να εμφανίζεται ήπια αυξημένος χωρίς να υπάρχει ενεργή ρευματοειδής αρθρίτιδα. Αυτό είναι ένας λόγος που οι μικρές αυξήσεις σε ασθενείς άνω των 65 ετών πρέπει να ερμηνεύονται με μέτρο και πάντα σε συνδυασμό με το ιστορικό και την εξέταση των αρθρώσεων.

Εγκυμοσύνη

Στην εγκυμοσύνη, η ανοσολογική ισορροπία μεταβάλλεται και ορισμένες γυναίκες με γνωστή ρευματοειδή αρθρίτιδα παρουσιάζουν βελτίωση των συμπτωμάτων κατά τη διάρκεια της κύησης και πιθανή επιδείνωση μετά τον τοκετό. Ο RF δεν αποτελεί ειδικό δείκτη παρακολούθησης της κύησης, αλλά αν υπάρχει υποψία αυτοάνοσης νόσου, η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται από τον θεράποντα γιατρό σε συνεργασία με ρευματολόγο και γυναικολόγο.

Αυτό σημαίνει ότι το ίδιο αποτέλεσμα μπορεί να έχει διαφορετικό βάρος ανάλογα με την ηλικία, το φύλο, τα συνοδά συμπτώματα και το συνολικό ιατρικό πλαίσιο. Η εξατομίκευση είναι εδώ ακόμη πιο σημαντική από ό,τι στον γενικό ενήλικο πληθυσμό.

14

Παρακολούθηση και πότε χρειάζεται επανάληψη

Ο RF δεν είναι η καλύτερη εξέταση για να παρακολουθεί κανείς καθημερινά ή σε κάθε επίσκεψη τη δραστηριότητα της ρευματοειδούς αρθρίτιδας. Σε αντίθεση με τη CRP ή την ΤΚΕ, που μεταβάλλονται πιο άμεσα με τη φλεγμονώδη δραστηριότητα, ο RF είναι πιο σταθερός ανοσολογικός δείκτης και δεν αντικατοπτρίζει πάντα γρήγορα τη βελτίωση ή την επιδείνωση της νόσου.

Η επανάληψη της εξέτασης έχει νόημα σε συγκεκριμένες περιπτώσεις:

• Όταν το πρώτο αποτέλεσμα είναι οριακό και η κλινική εικόνα παραμένει αμφίβολη.
• Όταν αρχικά ο RF είναι αρνητικός αλλά τα συμπτώματα επιμένουν ή εξελίσσονται.
• Όταν ο γιατρός θέλει να επανεκτιμήσει το αποτέλεσμα μετά από αποδρομή λοίμωξης ή άλλου πιθανού παροδικού παράγοντα.
• Σπανιότερα, όταν χρειάζεται επικουρική εκτίμηση της μακροχρόνιας ανοσολογικής εικόνας.

Στην καθημερινή παρακολούθηση γνωστής ρευματοειδούς αρθρίτιδας, ο γιατρός δίνει περισσότερο βάρος στη φυσική εξέταση, στα συμπτώματα, στη διάρκεια της πρωινής δυσκαμψίας, στην παρουσία ή όχι διογκωμένων αρθρώσεων και σε εργαστηριακές εξετάσεις όπως CRP, ΤΚΕ, γενική αίματος και άλλους δείκτες που αφορούν και την ασφάλεια της θεραπείας.

Με άλλα λόγια, ο RF είναι πιο χρήσιμος ως εργαλείο διάγνωσης και πρόγνωσης παρά ως δείκτης στενής παρακολούθησης της καθημερινής πορείας. Η απόφαση για επανάληψη πρέπει να λαμβάνεται στοχευμένα και όχι μηχανικά.

15

Συχνές ερωτήσεις

Οι παρακάτω ερωτήσεις είναι από τις πιο συχνές απορίες που έχουν οι ασθενείς όταν βλέπουν για πρώτη φορά την εξέταση Ρευματοειδούς Παράγοντα (RF).

16

Τι να θυμάστε

Ο Ρευματοειδής Παράγοντας είναι μία πολύ χρήσιμη εξέταση, αλλά η σωστή του αξία προκύπτει μόνο όταν διαβαστεί μέσα στο σωστό κλινικό πλαίσιο. Τα παρακάτω σημεία είναι τα βασικά που αξίζει να κρατήσετε:

Το σημαντικότερο είναι να μην αντιμετωπίζεται ο RF ως «διάγνωση σε έναν αριθμό». Είναι ένα εργαλείο, και όπως όλα τα καλά εργαλεία, δίνει τη μεγαλύτερη αξία του όταν χρησιμοποιείται σωστά, μαζί με όλα τα υπόλοιπα δεδομένα του ασθενούς.

17

Κλείστε Ραντεβού & Βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.