1Τι είναι ο κατακερματισμός DNA σπέρματος;

Ο κατακερματισμός DNA σπέρματος είναι η βλάβη, η ρήξη ή η αποδιοργάνωση του γενετικού υλικού που βρίσκεται μέσα στην κεφαλή του σπερματοζωαρίου. Δεν αφορά μόνο την εξωτερική εικόνα του σπερματοζωαρίου, αλλά την ποιότητα του DNA που θα μεταφέρει στο ωάριο κατά τη γονιμοποίηση.

Ένα σπερματοζωάριο μπορεί να φαίνεται κινητικό και μορφολογικά αποδεκτό στο απλό σπερμοδιάγραμμα, αλλά να έχει εσωτερική βλάβη στο DNA. Αυτό εξηγεί γιατί ορισμένοι άνδρες έχουν «καλό» ή οριακά καλό σπερμοδιάγραμμα, αλλά το ζευγάρι εμφανίζει ανεξήγητη υπογονιμότητα, επαναλαμβανόμενες αποτυχίες IVF ή αποβολές πρώτου τριμήνου.

Το DNA του σπερματοζωαρίου είναι εξαιρετικά συμπυκνωμένο. Κατά την ωρίμανση του σπέρματος, οι πρωτεΐνες που οργανώνουν το DNA αλλάζουν, ώστε το γενετικό υλικό να γίνει πιο συμπαγές και προστατευμένο. Όταν αυτή η διαδικασία δεν γίνει σωστά ή όταν το σπέρμα εκτεθεί σε οξειδωτικό στρες, θερμότητα, φλεγμονή, τοξίνες ή λοιμώξεις, το DNA μπορεί να υποστεί βλάβη.

Η εξέταση εκφράζεται συνήθως ως DFI, δηλαδή DNA Fragmentation Index. Το DFI δείχνει το ποσοστό των σπερματοζωαρίων που παρουσιάζουν σημαντική βλάβη στο DNA. Όσο υψηλότερο είναι το DFI, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα το σπερματικό δείγμα να έχει μειωμένη λειτουργική ποιότητα, ακόμη και όταν οι κλασικές παράμετροι φαίνονται αποδεκτές.

2Γιατί έχει σημασία για την ανδρική γονιμότητα;

Η ακεραιότητα του DNA των σπερματοζωαρίων είναι σημαντική γιατί το σπερματοζωάριο δεν μεταφέρει μόνο γενετική πληροφορία. Συμμετέχει στα πρώτα στάδια της εμβρυϊκής ανάπτυξης, στην ποιότητα του εμβρύου, στην εμφύτευση και στη διατήρηση της κύησης.

Στα πρώτα στάδια μετά τη γονιμοποίηση, το ωάριο έχει μηχανισμούς επιδιόρθωσης βλαβών. Όμως αυτοί οι μηχανισμοί δεν είναι απεριόριστοι. Όταν το σπερματικό DNA έχει μεγάλη έκταση βλάβης, η επιδιόρθωση μπορεί να μην είναι επαρκής. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι χαμηλότερη ποιότητα εμβρύου, αποτυχία ανάπτυξης, αποτυχία εμφύτευσης ή αυξημένος κίνδυνος πρώιμης απώλειας κύησης.

Ο υψηλός κατακερματισμός DNA δεν σημαίνει ότι η φυσική σύλληψη είναι αδύνατη. Σημαίνει όμως ότι ένα σημαντικό ποσοστό σπερματοζωαρίων μπορεί να έχει μειωμένη γενετική ακεραιότητα. Για αυτό το DFI αξιολογείται πάντα μαζί με την ηλικία της γυναίκας, την ωοθηκική εφεδρεία, το ιστορικό αποβολών, το σπερμοδιάγραμμα, τη διάρκεια υπογονιμότητας και τις προηγούμενες προσπάθειες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Η μεγαλύτερη αξία της εξέτασης είναι ότι μπορεί να αποκαλύψει έναν «κρυφό» ανδρικό παράγοντα. Σε πολλά ζευγάρια, ο έλεγχος εστιάζει κυρίως στη γυναίκα, ενώ το σπερμοδιάγραμμα θεωρείται αρκετό για τον άνδρα. Στην πράξη όμως, το φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα δεν αποκλείει βλάβη στο DNA του σπέρματος.

3Πότε ζητείται η εξέταση κατακερματισμού;

Η εξέταση κατακερματισμού DNA σπέρματος δεν ζητείται απαραίτητα σε κάθε άνδρα που ξεκινά έλεγχο γονιμότητας. Συνήθως έχει μεγαλύτερη αξία όταν υπάρχει ειδική ένδειξη ή όταν τα μέχρι τώρα ευρήματα δεν εξηγούν την κλινική εικόνα.

Συχνές περιπτώσεις όπου μπορεί να ζητηθεί είναι η ανεξήγητη υπογονιμότητα, το φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα με παρατεταμένη αποτυχία σύλληψης, οι επαναλαμβανόμενες αποβολές, η αποτυχία εμφύτευσης, οι επαναλαμβανόμενες αποτυχημένες προσπάθειες IVF/ICSI, η κιρσοκήλη, το ιστορικό φλεγμονής του γεννητικού συστήματος, η έκθεση σε υψηλή θερμοκρασία, το κάπνισμα, η ηλικία άνω των 40 ετών και η προηγούμενη χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία.

Η εξέταση έχει μεγαλύτερη πρακτική αξία όταν το αποτέλεσμα μπορεί να αλλάξει τη διαχείριση: διακοπή καπνίσματος, θεραπεία λοίμωξης, αντιμετώπιση κιρσοκήλης, αλλαγή αποχής, αντιοξειδωτική στρατηγική, επανέλεγχος μετά από 3 μήνες ή τροποποίηση του πλάνου IVF.

4Πώς δημιουργείται η βλάβη στο DNA του σπέρματος;

Η βλάβη στο σπερματικό DNA δημιουργείται κυρίως με δύο μηχανισμούς: με λάθη κατά την παραγωγή και ωρίμανση των σπερματοζωαρίων και με εξωτερική βλάβη μετά τον σχηματισμό τους. Στην πρώτη περίπτωση, το πρόβλημα ξεκινά μέσα στον όρχι κατά τη σπερματογένεση. Στη δεύτερη, το σπερματοζωάριο έχει ήδη δημιουργηθεί, αλλά βλάπτεται κατά τη μεταφορά και αποθήκευσή του στην επιδιδυμίδα ή μετά την εκσπερμάτιση.

Ο πιο σημαντικός μηχανισμός είναι το οξειδωτικό στρες. Οι ελεύθερες ρίζες οξυγόνου είναι μόρια που σε μικρές ποσότητες έχουν φυσιολογικό ρόλο. Όταν όμως παράγονται υπερβολικά ή όταν τα αντιοξειδωτικά συστήματα δεν επαρκούν, μπορούν να βλάψουν τη μεμβράνη, τις πρωτεΐνες και το DNA των σπερματοζωαρίων.

Το σπέρμα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στο οξειδωτικό στρες, γιατί η μεμβράνη του περιέχει πολλά πολυακόρεστα λιπαρά οξέα και το σπερματοζωάριο έχει περιορισμένη ικανότητα επιδιόρθωσης. Έτσι, όταν η βλάβη συμβεί, δεν μπορεί πάντα να διορθωθεί πριν από τη γονιμοποίηση.

Άλλος μηχανισμός είναι η διαταραχή της συμπύκνωσης της χρωματίνης. Κατά την ωρίμανση, το DNA πρέπει να συσκευαστεί πολύ σφιχτά. Αν αυτό δεν γίνει σωστά, το γενετικό υλικό μένει πιο ευάλωτο σε βλάβες. Αυτό μπορεί να σχετίζεται με κιρσοκήλη, φλεγμονή, ορμονικές διαταραχές, τοξικούς παράγοντες ή ηλικία.

5Αιτίες και παράγοντες κινδύνου

Ο κατακερματισμός DNA σπέρματος είναι πολυπαραγοντικός. Σπάνια υπάρχει μόνο μία αιτία. Συνήθως συνυπάρχουν στοιχεία τρόπου ζωής, φλεγμονής, θερμικού στρες, ηλικίας, περιβαλλοντικών εκθέσεων και υποκείμενων παθήσεων.

Οι συχνότεροι παράγοντες είναι το κάπνισμα, η παχυσαρκία, η κακή διατροφή, η καθιστική ζωή, η κιρσοκήλη, οι ουρογεννητικές λοιμώξεις, η προστατίτιδα, ο πυρετός, η πρόσφατη λοίμωξη, η υπερθέρμανση των όρχεων, η χρήση αναβολικών, η χημειοθεραπεία, η ακτινοβολία και η έκθεση σε τοξικές ουσίες.

Η ηλικία του άνδρα επίσης έχει σημασία. Μετά τα 40 έτη, αυξάνεται σταδιακά η πιθανότητα βλάβης στο σπερματικό DNA. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι οι άνδρες άνω των 40 έχουν πρόβλημα, αλλά ότι η ηλικία πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στην ερμηνεία, ειδικά όταν συνυπάρχουν αποβολές ή αποτυχίες IVF.

6Σπερμοδιάγραμμα και DFI: ποια είναι η διαφορά;

Το σπερμοδιάγραμμα αξιολογεί βασικές παραμέτρους του σπέρματος: όγκο, συγκέντρωση, συνολικό αριθμό σπερματοζωαρίων, κινητικότητα, μορφολογία, pH, ρευστοποίηση και συχνά παρουσία στρογγυλών κυττάρων ή λευκοκυττάρων. Είναι η πρώτη και βασική εξέταση στην ανδρική γονιμότητα.

Το DFI αξιολογεί κάτι διαφορετικό: την ακεραιότητα του DNA μέσα στα σπερματοζωάρια. Δεν δείχνει πόσα σπερματοζωάρια υπάρχουν, ούτε πόσο γρήγορα κινούνται. Δείχνει αν το γενετικό τους υλικό είναι ακέραιο ή κατακερματισμένο.

Αυτός είναι ο λόγος που οι δύο εξετάσεις δεν ανταγωνίζονται η μία την άλλη. Το σπερμοδιάγραμμα είναι η βάση. Ο κατακερματισμός DNA είναι συμπληρωματική εξέταση σε επιλεγμένες περιπτώσεις.

Ένα συχνό λάθος είναι η υπερερμηνεία ενός μεμονωμένου DFI χωρίς να έχει προηγηθεί σωστό σπερμοδιάγραμμα. Αν υπάρχουν σοβαρές διαταραχές στον αριθμό ή στην κινητικότητα, το DFI πρέπει να μπαίνει στο συνολικό πλαίσιο και όχι να θεωρείται αυτόματα η μοναδική αιτία.

7Διαγνωστικές μέθοδοι: SCSA, TUNEL, COMET, Halo

Υπάρχουν διαφορετικές τεχνικές για την αξιολόγηση του κατακερματισμού DNA. Δεν μετρούν όλες ακριβώς το ίδιο βιολογικό φαινόμενο και δεν έχουν πάντα τα ίδια όρια ερμηνείας. Για αυτό, το αποτέλεσμα πρέπει να αξιολογείται με βάση τη μέθοδο που χρησιμοποιήθηκε και τα όρια του συγκεκριμένου εργαστηρίου.

SCSA – Sperm Chromatin Structure Assay

Η SCSA είναι μέθοδος που βασίζεται στη ροή κυτταρομετρίας και αξιολογεί την ευαισθησία της χρωματίνης σε αποδιάταξη. Δίνει δείκτη DFI και θεωρείται αναπαραγώγιμη μέθοδος, ιδιαίτερα σε οργανωμένα εργαστηριακά περιβάλλοντα.

TUNEL assay

Η TUNEL ανιχνεύει σημεία διάσπασης του DNA με ενζυμική σήμανση. Μπορεί να είναι ευαίσθητη τεχνική, αλλά απαιτεί αυστηρή τυποποίηση. Τα αποτελέσματα επηρεάζονται από το πρωτόκολλο, τον εξοπλισμό και την εμπειρία του εργαστηρίου.

COMET assay

Στη μέθοδο COMET, το DNA μετακινείται μέσα σε γέλη υπό ηλεκτρικό πεδίο. Όσο μεγαλύτερη είναι η «ουρά» που σχηματίζεται, τόσο μεγαλύτερη θεωρείται η βλάβη. Είναι τεχνική με υψηλή ερευνητική αξία, αλλά όχι πάντα η πιο πρακτική για καθημερινή κλινική χρήση.

SCD / Halo test

Το SCD ή Halo test βασίζεται στη διασπορά της χρωματίνης. Σπερματοζωάρια με ακέραιο DNA σχηματίζουν χαρακτηριστική άλω, ενώ σπερματοζωάρια με βλάβη εμφανίζουν μικρή ή απούσα άλω. Είναι πιο απλή και πιο προσιτή μέθοδος, αλλά χρειάζεται σωστή μικροσκοπική αξιολόγηση.

8Προετοιμασία και σωστή συλλογή δείγματος

Η σωστή προετοιμασία είναι καθοριστική για αξιόπιστη ερμηνεία. Το δείγμα σπέρματος επηρεάζεται από την αποχή, τον πυρετό, πρόσφατες λοιμώξεις, φάρμακα, αλκοόλ, κάπνισμα, έντονη θερμική έκθεση και τον τρόπο συλλογής.

Συνήθως προτείνεται αποχή 2–5 ημερών, ανάλογα με το πρωτόκολλο του εργαστηρίου. Πολύ μικρή αποχή μπορεί να μειώσει τον όγκο και τον συνολικό αριθμό. Πολύ μεγάλη αποχή μπορεί να αυξήσει το ποσοστό γηρασμένων σπερματοζωαρίων και να επιβαρύνει δείκτες οξειδωτικού στρες και DNA fragmentation.

Η συλλογή πρέπει να γίνεται σε αποστειρωμένο δοχείο, με αποφυγή απώλειας μέρους του δείγματος. Το πρώτο κλάσμα της εκσπερμάτισης είναι ιδιαίτερα πλούσιο σε σπερματοζωάρια, επομένως αν χαθεί, το αποτέλεσμα μπορεί να αλλοιωθεί.

Το δείγμα πρέπει να φτάνει στο εργαστήριο στον χρόνο και στις συνθήκες που έχει ορίσει το εργαστήριο. Η καθυστέρηση, οι ακραίες θερμοκρασίες και η μη σωστή συλλογή μπορούν να επηρεάσουν την αξιολόγηση. Η ερμηνεία πρέπει να καταγράφει πάντα την αποχή, την ώρα συλλογής, τυχόν απώλεια δείγματος, πρόσφατο πυρετό και φάρμακα.

9Τιμές DFI και ερμηνεία αποτελέσματος

Οι τιμές του DFI εκφράζονται ως ποσοστό. Όμως τα όρια δεν είναι απόλυτα ίδια σε όλες τις μεθόδους. Η ερμηνεία πρέπει να βασίζεται στο πρωτόκολλο, στη μέθοδο, στο εργαστήριο και στο κλινικό ιστορικό.

Γενικά, χαμηλές τιμές DFI θεωρούνται πιο ευνοϊκές για φυσική σύλληψη και υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Ενδιάμεσες τιμές χρειάζονται προσεκτική ερμηνεία. Υψηλές τιμές σχετίζονται με αυξημένη πιθανότητα μειωμένης γονιμοποιητικής ικανότητας, αποτυχίας εμφύτευσης ή αποβολής, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν άλλοι παράγοντες.

Ένα υψηλό DFI δεν είναι διάγνωση από μόνο του. Είναι εργαστηριακός δείκτης που πρέπει να οδηγήσει σε ερωτήσεις: υπάρχει κιρσοκήλη; υπάρχει φλεγμονή; υπάρχει λοίμωξη; υπάρχει πρόσφατος πυρετός; υπάρχει κάπνισμα; υπάρχει μεγάλη αποχή; υπάρχει έκθεση σε θερμότητα; υπάρχουν φάρμακα ή τοξικοί παράγοντες; Η απάντηση σε αυτά καθορίζει το επόμενο βήμα.

10Φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα με υψηλό DFI

Ένα από τα πιο συχνά σενάρια είναι ο άνδρας να έχει φυσιολογική συγκέντρωση, καλή κινητικότητα και αποδεκτή μορφολογία, αλλά αυξημένο κατακερματισμό DNA. Αυτό μπορεί να προκαλεί σύγχυση, γιατί το ζευγάρι έχει ήδη ακούσει ότι «το σπέρμα είναι καλό».

Το σπερμοδιάγραμμα βλέπει το σπέρμα σε επίπεδο ποσότητας και μορφολογικής-λειτουργικής εικόνας. Το DFI βλέπει το γενετικό υλικό. Επομένως, οι δύο εξετάσεις μπορούν να δώσουν διαφορετικές πληροφορίες χωρίς να αναιρεί η μία την άλλη.

Σε φυσιολογικό σπερμοδιάγραμμα με υψηλό DFI, η ερμηνεία πρέπει να είναι προσεκτική. Δεν σημαίνει αυτόματα ότι ο άνδρας είναι η μοναδική αιτία της υπογονιμότητας. Σημαίνει ότι υπάρχει ένας πιθανός ανδρικός παράγοντας που αξίζει να διερευνηθεί, ιδίως αν υπάρχει ανεξήγητη υπογονιμότητα, αποτυχία εμφύτευσης ή ιστορικό αποβολών.

Συχνά ελέγχονται παράγοντες όπως κιρσοκήλη, ουρογεννητική φλεγμονή, λευκοκυτταροσπερμία, προστατίτιδα, τρόπος ζωής, κάπνισμα, παχυσαρκία, αποχή, πρόσφατος πυρετός και έκθεση σε θερμότητα. Η παρέμβαση στοχεύει στη μείωση του οξειδωτικού στρες και στη βελτίωση της ποιότητας των επόμενων κύκλων σπερματογένεσης.

11Κάπνισμα, αλκοόλ και τρόπος ζωής

Το κάπνισμα είναι από τους πιο σημαντικούς τροποποιήσιμους παράγοντες που σχετίζονται με οξειδωτικό στρες στο σπέρμα. Ο καπνός περιέχει ουσίες που μπορούν να αυξήσουν τις ελεύθερες ρίζες, να επηρεάσουν τη μικροκυκλοφορία, να επιβαρύνουν τη φλεγμονή και να μειώσουν την αντιοξειδωτική άμυνα του σπερματικού υγρού.

Η επίδραση δεν αφορά μόνο τον αριθμό ή την κινητικότητα. Μπορεί να αφορά και την ακεραιότητα του DNA. Για αυτό, σε άνδρα με αυξημένο DFI, η διακοπή του καπνίσματος είναι από τα πρώτα πρακτικά μέτρα που έχουν νόημα, ειδικά όταν το ζευγάρι προγραμματίζει φυσική σύλληψη ή νέα προσπάθεια IVF.

Το αλκοόλ σε υπερβολική κατανάλωση, η κακή διατροφή, η έλλειψη ύπνου, το έντονο χρόνιο στρες και η παχυσαρκία μπορούν επίσης να επηρεάσουν την ποιότητα του σπέρματος. Η παχυσαρκία συνδέεται με φλεγμονώδες περιβάλλον, ορμονικές διαταραχές και αύξηση θερμοκρασίας στην περιοχή των όρχεων.

Η βελτίωση του τρόπου ζωής δεν λειτουργεί από τη μία μέρα στην άλλη. Επειδή η παραγωγή νέων σπερματοζωαρίων χρειάζεται περίπου 3 μήνες, οι αλλαγές πρέπει να εφαρμόζονται σταθερά. Η διακοπή καπνίσματος για λίγες ημέρες πριν από την εξέταση δεν αρκεί για να αντικατοπτρίσει πραγματική αλλαγή στη σπερματογένεση.

12Θερμικό στρες, πυρετός και όρχεις

Η σπερματογένεση απαιτεί θερμοκρασία χαμηλότερη από τη θερμοκρασία του σώματος. Για αυτό οι όρχεις βρίσκονται στο όσχεο και όχι μέσα στην κοιλιά. Η παρατεταμένη ή επαναλαμβανόμενη αύξηση της θερμοκρασίας μπορεί να επιβαρύνει την παραγωγή σπέρματος και την ακεραιότητα του DNA.

Πηγές θερμικού στρες είναι η συχνή σάουνα, τα πολύ θερμά λουτρά, η εργασία σε θερμό περιβάλλον, τα πολύ στενά εσώρουχα, η παρατεταμένη καθιστική στάση, η χρήση laptop πάνω στα πόδια και η κιρσοκήλη. Δεν σημαίνει ότι μία μεμονωμένη έκθεση θα προκαλέσει μόνιμη βλάβη. Όμως η συστηματική έκθεση μπορεί να επιβαρύνει το αποτέλεσμα.

Ο πυρετός είναι επίσης σημαντικός. Μια λοίμωξη με υψηλό πυρετό μπορεί να επηρεάσει παροδικά το σπέρμα για εβδομάδες έως μήνες. Αν γίνει εξέταση πολύ σύντομα μετά από πυρετό, το αποτέλεσμα μπορεί να δείχνει χειρότερη εικόνα από τη σταθερή κατάσταση του άνδρα.

Η αποφυγή θερμικού στρες είναι απλή αλλά συχνά υποτιμημένη παρέμβαση. Σε άνδρα με αυξημένο DFI, η αποφυγή σάουνας, χαμάμ, θερμών λουτρών και συστηματικής τοπικής θέρμανσης είναι λογικό μέτρο πριν από φυσική προσπάθεια ή υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.

13Λοιμώξεις, φλεγμονή και κιρσοκήλη

Οι λοιμώξεις και η φλεγμονή του ανδρικού γεννητικού συστήματος μπορούν να αυξήσουν τον κατακερματισμό DNA μέσω οξειδωτικού στρες. Προστατίτιδα, επιδιδυμίτιδα, ουρηθρίτιδα, λευκοκυτταροσπερμία και χρόνιος ερεθισμός μπορούν να δημιουργήσουν φλεγμονώδες περιβάλλον που βλάπτει τα σπερματοζωάρια.

Δεν χρειάζεται κάθε άνδρας με υψηλό DFI να πάρει αντιβίωση. Χρειάζεται πρώτα σωστή εκτίμηση: συμπτώματα, ιστορικό, μικροσκοπική εικόνα, καλλιέργειες όταν υπάρχει ένδειξη, έλεγχος λευκοκυττάρων και ουρολογική αξιολόγηση. Η άσκοπη αντιβίωση δεν λύνει το πρόβλημα και μπορεί να δημιουργήσει άλλα.

Η κιρσοκήλη είναι άλλη συχνή αιτία που σχετίζεται με αυξημένο οξειδωτικό στρες. Μπορεί να προκαλέσει αύξηση τοπικής θερμοκρασίας, διαταραχή μικροκυκλοφορίας και επιβάρυνση της σπερματογένεσης. Σε άνδρα με κιρσοκήλη, παθολογικό σπερμοδιάγραμμα ή υψηλό DFI, η ανδρολογική αξιολόγηση είναι σημαντική.

Η αντιμετώπιση πρέπει να είναι εξατομικευμένη. Σε άλλους άνδρες αρκεί αλλαγή τρόπου ζωής και επανέλεγχος. Σε άλλους χρειάζεται θεραπεία λοίμωξης, αντιμετώπιση κιρσοκήλης ή τροποποίηση του πλάνου υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

14COVID-19, ιογενείς λοιμώξεις και σπερματικό DNA

Οι ιογενείς λοιμώξεις μπορούν να επηρεάσουν παροδικά την ποιότητα του σπέρματος, κυρίως μέσω πυρετού, συστηματικής φλεγμονής και οξειδωτικού στρες. Η COVID-19 έχει μελετηθεί ιδιαίτερα, επειδή αρκετοί άνδρες εμφάνισαν μεταβολές σε παραμέτρους σπέρματος μετά από λοίμωξη.

Η βαρύτητα της λοίμωξης έχει σημασία. Ήπια λοίμωξη χωρίς πυρετό πιθανόν να έχει μικρότερη επίδραση από λοίμωξη με υψηλό πυρετό, έντονη φλεγμονή ή παρατεταμένα συμπτώματα. Σε άνδρα που προγραμματίζει εξέταση γονιμότητας αμέσως μετά από λοίμωξη, το αποτέλεσμα μπορεί να αντανακλά την πρόσφατη νόσηση και όχι τη μόνιμη εικόνα.

Δεν πρέπει να αποδίδεται κάθε αυξημένο DFI στην COVID-19. Πρέπει να αξιολογούνται και οι υπόλοιποι παράγοντες: κάπνισμα, κιρσοκήλη, αποχή, βάρος, λοίμωξη γεννητικού συστήματος, φάρμακα, πυρετός και χρόνος από τη νόσηση.

Ο HPV και άλλοι ιοί έχουν επίσης συζητηθεί στη βιβλιογραφία σε σχέση με την ποιότητα σπέρματος. Η κλινική σημασία εξαρτάται από το ιστορικό, την παρουσία λοίμωξης, τις εξετάσεις και την αναπαραγωγική εικόνα του ζευγαριού. Η ερμηνεία πρέπει να γίνεται από γιατρό που γνωρίζει το πλήρες ιστορικό.

15Διατροφή και αντιοξειδωτικά

Η διατροφή επηρεάζει την αντιοξειδωτική ισορροπία του οργανισμού και μπορεί να συμβάλει στη συνολική ποιότητα του σπέρματος. Η μεσογειακή διατροφή, πλούσια σε λαχανικά, φρούτα, όσπρια, ψάρια, ελαιόλαδο, ξηρούς καρπούς και μη επεξεργασμένες τροφές, θεωρείται πιο ευνοϊκή για την αναπαραγωγική υγεία από μια διατροφή πλούσια σε trans λιπαρά, επεξεργασμένα τρόφιμα και ζάχαρη.

Τα αντιοξειδωτικά συμπληρώματα χρησιμοποιούνται συχνά σε άνδρες με αυξημένο DFI, ιδίως όταν υπάρχει υποψία οξειδωτικού στρες. Συνηθισμένα συστατικά είναι η βιταμίνη C, η βιταμίνη E, το συνένζυμο Q10, η L-καρνιτίνη, ο ψευδάργυρος, το σελήνιο, το φυλλικό οξύ και ορισμένα ωμέγα-3 λιπαρά.

Η χρήση τους όμως δεν πρέπει να γίνεται άκριτα. Η υπερβολική λήψη συμπληρωμάτων δεν είναι πάντα καλύτερη. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να υπάρχει αλληλεπίδραση με φάρμακα ή να χρειάζεται ειδική προσοχή σε νεφρική νόσο, θυρεοειδοπάθειες, αντιπηκτική αγωγή ή άλλες καταστάσεις.

Η διατροφή δεν αντικαθιστά την ιατρική αξιολόγηση. Αν υπάρχει λοίμωξη, κιρσοκήλη, σημαντική ορμονική διαταραχή ή τοξική έκθεση, η απλή λήψη αντιοξειδωτικών μπορεί να μην αρκεί. Το σωστό είναι να εντοπιστεί και να αντιμετωπιστεί η αιτία.

16Θεραπευτικές παρεμβάσεις και πρακτική αντιμετώπιση

Η αντιμετώπιση του αυξημένου κατακερματισμού DNA δεν είναι μία ενιαία θεραπεία για όλους. Ξεκινά με την αναζήτηση αιτίας. Αν υπάρχει κάπνισμα, στόχος είναι η διακοπή. Αν υπάρχει κιρσοκήλη, χρειάζεται ανδρολογική αξιολόγηση. Αν υπάρχει φλεγμονή ή λοίμωξη, χρειάζεται τεκμηρίωση και στοχευμένη θεραπεία. Αν υπάρχει πρόσφατος πυρετός, μπορεί να χρειάζεται χρόνος και επανέλεγχος.

Οι συχνότερες παρεμβάσεις περιλαμβάνουν διακοπή καπνίσματος, μείωση αλκοόλ, βελτίωση βάρους, μεσογειακή διατροφή, ύπνο, άσκηση, αποφυγή θερμότητας, σωστή αποχή, αντιμετώπιση λοιμώξεων, έλεγχο κιρσοκήλης και αντιοξειδωτική αγωγή όταν υπάρχει ένδειξη.

Η συχνότητα εκσπερμάτισης μπορεί επίσης να έχει σημασία. Πολύ μεγάλη αποχή μπορεί να αυξήσει την παραμονή σπερματοζωαρίων στην επιδιδυμίδα και να επιβαρύνει το οξειδωτικό στρες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μικρότερη αποχή πριν από IVF/ICSI συζητείται με τον ειδικό, αλλά αυτό πρέπει να αποφασίζεται εξατομικευμένα.

Σε άνδρες που προχωρούν σε υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, η στρατηγική μπορεί να περιλαμβάνει επιλογή σπερματοζωαρίων, μικρότερη αποχή, τεχνικές επιλογής, χρήση testicular sperm σε ειδικές περιπτώσεις ή αλλαγή πρωτοκόλλου. Αυτές οι αποφάσεις δεν λαμβάνονται μόνο με βάση το DFI, αλλά με βάση το σύνολο του ιστορικού και τις προηγούμενες προσπάθειες.

17Κατακερματισμός DNA και IVF/ICSI

Στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, ο κατακερματισμός DNA έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή μπορεί να επηρεάζει την ποιότητα εμβρύων, την εμφύτευση και την πιθανότητα αποβολής. Η ICSI μπορεί να παρακάμψει ορισμένα προβλήματα κινητικότητας ή αριθμού, αλλά δεν «διορθώνει» αυτόματα το DNA του σπερματοζωαρίου που επιλέγεται.

Αυτό σημαίνει ότι ένας άνδρας με υψηλό DFI μπορεί να έχει γονιμοποίηση, αλλά η εμβρυϊκή ανάπτυξη ή η συνέχιση της κύησης να επηρεαστεί. Η σχέση δεν είναι απόλυτη και δεν προβλέπει με βεβαιότητα το αποτέλεσμα κάθε κύκλου. Είναι όμως παράγοντας που μπορεί να βοηθήσει στον σχεδιασμό της επόμενης προσπάθειας.

Σε περιπτώσεις υψηλού DFI και επαναλαμβανόμενης αποτυχίας, ο ειδικός αναπαραγωγής μπορεί να συζητήσει επιλογές όπως βελτίωση τρόπου ζωής πριν από νέο κύκλο, θεραπεία υποκείμενης αιτίας, αλλαγή αποχής, τεχνικές επιλογής σπερματοζωαρίων, PICSI/IMSI όπου ενδείκνυται, ή σε ειδικές περιπτώσεις χρήση σπερματοζωαρίων από όρχι.

Η αξία της εξέτασης αυξάνεται όταν υπάρχουν επαναλαμβανόμενες αποτυχίες ή αποβολές. Αντίθετα, σε έναν πρώτο κύκλο χωρίς επιβαρυντικό ιστορικό, η εξέταση δεν είναι πάντα απαραίτητη. Η απόφαση πρέπει να λαμβάνεται με βάση ηλικία γυναίκας, ωοθηκική εφεδρεία, προηγούμενα αποτελέσματα, σπερμοδιάγραμμα και χρόνο που διαθέτει το ζευγάρι.

18Κρυοσυντήρηση σπέρματος και DNA fragmentation

Η κρυοσυντήρηση σπέρματος είναι πολύτιμη σε άνδρες που πρόκειται να λάβουν χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία, σε άνδρες με κίνδυνο επιδείνωσης γονιμότητας, σε προγραμματισμό IVF ή όταν υπάρχει πρακτικός λόγος αποθήκευσης δείγματος. Η διαδικασία κατάψυξης και απόψυξης όμως είναι στρεσογόνα για τα κύτταρα.

Κατά την κρυοσυντήρηση, τα σπερματοζωάρια εκτίθενται σε αλλαγές θερμοκρασίας, ωσμωτικό στρες και πιθανή αύξηση οξειδωτικής βλάβης. Τα σύγχρονα πρωτόκολλα και τα κρυοπροστατευτικά μειώνουν τον κίνδυνο, αλλά δεν τον μηδενίζουν.

Αν το αρχικό δείγμα έχει ήδη υψηλό DFI, η κρυοσυντήρηση πρέπει να ερμηνεύεται προσεκτικά. Μπορεί να χρειαστεί συζήτηση για το αν πρέπει να ληφθούν περισσότερα δείγματα, αν πρέπει να προηγηθεί παρέμβαση για μείωση DFI ή αν το δείγμα θα χρησιμοποιηθεί με ειδική τεχνική επιλογής.

Σε άνδρες πριν από ογκολογική θεραπεία, η καθυστέρηση για βελτίωση DFI συνήθως δεν είναι προτεραιότητα. Προτεραιότητα είναι η άμεση διατήρηση γονιμότητας πριν ξεκινήσει η θεραπεία. Σε μη επείγουσες περιπτώσεις, μπορεί να υπάρχει χρόνος για βελτίωση τρόπου ζωής και επανάληψη δείγματος.

19Πότε γίνεται επανέλεγχος;

Ο επανέλεγχος του DFI δεν πρέπει να γίνεται πολύ σύντομα, γιατί μπορεί να μην έχει προλάβει να φανεί η επίδραση της παρέμβασης. Ένας πλήρης κύκλος παραγωγής και ωρίμανσης σπερματοζωαρίων χρειάζεται περίπου 10–12 εβδομάδες. Για αυτό, όταν εφαρμόζονται αλλαγές στον τρόπο ζωής ή θεραπευτικές παρεμβάσεις, ο επανέλεγχος συνήθως έχει νόημα μετά από περίπου 3 μήνες.

Επανέλεγχος μπορεί να γίνει μετά από διακοπή καπνίσματος, θεραπεία λοίμωξης, αντιμετώπιση φλεγμονής, διόρθωση κιρσοκήλης, απώλεια βάρους, αντιοξειδωτική αγωγή ή μετά από ανάρρωση από εμπύρετη λοίμωξη. Αν το πρώτο αποτέλεσμα ήταν οριακό ή ασύμβατο με την υπόλοιπη εικόνα, η επανάληψη μπορεί να βοηθήσει στην επιβεβαίωση.

Δεν χρειάζεται συνεχής επανάληψη της εξέτασης χωρίς λόγο. Η εξέταση πρέπει να έχει πρακτικό σκοπό: να επιβεβαιώσει βελτίωση, να βοηθήσει στον σχεδιασμό προσπάθειας ή να διευκρινίσει αν ένας παράγοντας παραμένει ενεργός.

20Συχνές ερωτήσεις

21Τι να θυμάστε

Ο κατακερματισμός DNA σπέρματος είναι σημαντικός δείκτης ποιότητας του σπερματικού γενετικού υλικού, αλλά δεν πρέπει να ερμηνεύεται απομονωμένα. Δεν αντικαθιστά το σπερμοδιάγραμμα, δεν εξηγεί μόνος του κάθε περίπτωση υπογονιμότητας και δεν προβλέπει με απόλυτη βεβαιότητα την έκβαση μιας εγκυμοσύνης ή μιας προσπάθειας IVF.

Η μεγαλύτερη αξία του βρίσκεται σε επιλεγμένες περιπτώσεις: ανεξήγητη υπογονιμότητα, επαναλαμβανόμενες αποβολές, αποτυχίες εμφύτευσης, προηγούμενες αποτυχημένες προσπάθειες IVF/ICSI, κιρσοκήλη, φλεγμονή, κάπνισμα, ηλικία ή έκθεση σε παράγοντες που αυξάνουν το οξειδωτικό στρες.

Ένα υψηλό DFI δεν είναι λόγος πανικού. Είναι λόγος οργανωμένης διερεύνησης. Η βελτίωση του τρόπου ζωής, η διακοπή καπνίσματος, η αποφυγή θερμότητας, η αντιμετώπιση λοιμώξεων, η αξιολόγηση κιρσοκήλης και η σωστή χρονική επανάληψη μπορούν να αλλάξουν την εικόνα σε αρκετές περιπτώσεις.

22Εξέταση, CTA και βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

Ενημέρωση για εξετάσεις, φάρμακα και οδηγούς υγείας

Λάβετε σύντομες, ιατρικά επιμελημένες ενημερώσεις για εργαστηριακές εξετάσεις, σωστή προετοιμασία, φάρμακα, συχνές παρενέργειες και νέα άρθρα του Μικροβιολογικού Εργαστηρίου Λαμίας.

Email για λήψη ενημέρωσης*

Η ενημέρωση είναι εκπαιδευτική και δεν υποκαθιστά την ιατρική αξιολόγηση, την οδηγία του θεράποντος ιατρού ή του φαρμακοποιού.

Βιβλιογραφία & Πηγές