1Τι σημαίνουν ζάλη και αδυναμία

Η ζάλη και η αδυναμία δεν είναι διάγνωση· είναι συμπτώματα. Περιγράφουν μια αίσθηση ότι «κάτι δεν πάει καλά» με την ισορροπία, την ενέργεια, την κυκλοφορία, το νευρικό σύστημα, το σάκχαρο, την αιμοσφαιρίνη, τους ηλεκτρολύτες ή τη γενική κατάσταση του οργανισμού.

Στην καθημερινή πράξη, ο ασθενής μπορεί να χρησιμοποιεί τη λέξη «ζάλη» για διαφορετικές καταστάσεις: αίσθημα περιστροφής, τάση λιποθυμίας, αστάθεια στο περπάτημα, θολούρα, βάρος στο κεφάλι, αδυναμία στα πόδια ή γενική εξάντληση. Αυτές οι περιγραφές δεν είναι ίδιες και δεν οδηγούν όλες στις ίδιες εξετάσεις.

Η αδυναμία επίσης χρειάζεται προσοχή. Άλλο είναι η γενική κόπωση μετά από κακή διατροφή, έλλειψη ύπνου ή έντονο στρες, και άλλο η πραγματική μυϊκή αδυναμία, ειδικά όταν είναι ξαφνική, μονόπλευρη ή συνοδεύεται από μούδιασμα, δυσκολία στην ομιλία ή πτώση της γωνίας του στόματος. Η δεύτερη περίπτωση δεν είναι θέμα απλού αιματολογικού ελέγχου αλλά πιθανό επείγον νευρολογικό σύμπτωμα.

Οι εξετάσεις αίματος είναι ιδιαίτερα χρήσιμες όταν η ζάλη και η αδυναμία μοιάζουν να σχετίζονται με αναιμία, έλλειψη σιδήρου, χαμηλή βιταμίνη Β12, διαταραχές σακχάρου, αφυδάτωση, νεφρική λειτουργία, θυρεοειδή, φλεγμονή ή φαρμακευτική αγωγή. Δεν αντικαθιστούν όμως την κλινική εξέταση, την πίεση, το καρδιογράφημα ή την νευρολογική αξιολόγηση όταν υπάρχουν προειδοποιητικά σημεία.

2Τα βασικά είδη ζάλης που πρέπει να ξεχωρίζουμε

Η σωστή περιγραφή της ζάλης βοηθά να αποφευχθούν άσκοπες εξετάσεις και να μην χαθούν σημαντικά σημεία. Η πρώτη ερώτηση είναι απλή: ο ασθενής νιώθει ότι γυρίζει το περιβάλλον, ότι θα λιποθυμήσει, ότι δεν έχει δύναμη ή ότι χάνει την ισορροπία του;

Ίλιγγος είναι η αίσθηση περιστροφής, σαν να γυρίζει το δωμάτιο ή το σώμα. Συχνά σχετίζεται με το αιθουσαίο σύστημα του αυτιού, όπως σε καλοήθη παροξυσμικό ίλιγγο θέσης, αιθουσαία νευρωνίτιδα ή νόσο Ménière. Σε αυτές τις περιπτώσεις οι εξετάσεις αίματος μπορεί να είναι φυσιολογικές και η διάγνωση συχνά απαιτεί κλινικές δοκιμασίες, ΩΡΛ ή νευρολογική αξιολόγηση.

Προσυγκοπικό αίσθημα είναι η αίσθηση ότι «θα πέσω» ή «θα λιποθυμήσω». Μπορεί να σχετίζεται με χαμηλή πίεση, αφυδάτωση, αρρυθμία, υπογλυκαιμία, αναιμία, έντονη αιμορραγία, φάρμακα ή ορθοστατική υπόταση. Εδώ οι εξετάσεις αίματος μπορεί να βοηθήσουν σημαντικά, αλλά συχνά χρειάζεται και μέτρηση πίεσης σε όρθια και καθιστή θέση, καθώς και καρδιολογική εκτίμηση.

Αστάθεια είναι η δυσκολία στο περπάτημα, η αίσθηση ότι ο ασθενής «φεύγει» προς μία πλευρά ή ότι δεν ελέγχει καλά τα βήματά του. Αν είναι αιφνίδια ή συνοδεύεται από νευρολογικά σημεία, απαιτεί άμεση ιατρική εκτίμηση. Αν είναι χρόνια, μπορεί να σχετίζεται με νευροπάθεια, βιταμινικές ελλείψεις, μυοσκελετικά προβλήματα, φάρμακα ή προβλήματα όρασης.

Γενική αδυναμία είναι η αίσθηση μειωμένης ενέργειας, κόπωσης ή εξάντλησης. Όταν επιμένει, έχει στενή σχέση με τον εργαστηριακό έλεγχο για κόπωση, γιατί μπορεί να κρύβει αναιμία, διαταραχές θυρεοειδούς, φλεγμονή, σακχαρώδη διαβήτη, νεφρική δυσλειτουργία ή έλλειψη βιταμινών.

3Πότε η ζάλη είναι επείγον σύμπτωμα

Η ζάλη δεν είναι πάντα αθώα. Ορισμένα συνοδά συμπτώματα αλλάζουν εντελώς την προτεραιότητα: δεν ξεκινάμε από εξετάσεις αίματος, αλλά από άμεση ιατρική ή επείγουσα αξιολόγηση.

Χρειάζεται άμεση εκτίμηση όταν υπάρχει ξαφνική αδυναμία στο ένα χέρι ή πόδι, μούδιασμα στο μισό σώμα, δυσκολία στην ομιλία, διπλωπία, πτώση της γωνίας του στόματος, αστάθεια που δεν επιτρέπει βάδιση, λιποθυμία, πόνος στο στήθος, δύσπνοια, αίσθημα αρρυθμίας, υψηλός πυρετός με αυχενική δυσκαμψία, επιληπτική κρίση, πρόσφατος τραυματισμός στο κεφάλι ή έντονος πονοκέφαλος διαφορετικός από τους συνηθισμένους.

Η παρουσία ενός τέτοιου σημείου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει σοβαρή νόσος, σημαίνει όμως ότι η καθυστέρηση είναι λάθος στρατηγική. Οι εξετάσεις αίματος μπορεί να γίνουν στο πλαίσιο της επείγουσας αξιολόγησης, αλλά δεν πρέπει να καθυστερούν την εκτίμηση από γιατρό, την καρδιολογική αξιολόγηση, τη νευρολογική εξέταση ή την απεικόνιση όταν χρειάζεται.

Αντίθετα, όταν η ζάλη είναι ήπια, επαναλαμβανόμενη, χωρίς νευρολογικά σημεία, χωρίς πόνο στο στήθος και χωρίς λιποθυμία, τότε μπορεί να διερευνηθεί πιο οργανωμένα. Εκεί έχει νόημα ο βασικός αιματολογικός και βιοχημικός έλεγχος, ειδικά αν συνυπάρχει αδυναμία, κόπωση, ωχρότητα, ταχυκαρδία, χαμηλή πρόσληψη τροφής, έντονη περίοδος ή χρόνια φαρμακευτική αγωγή.

4Πότε χρειάζονται εξετάσεις αίματος

Εξετάσεις αίματος χρειάζονται όταν η ζάλη και η αδυναμία δεν εξηγούνται εύκολα ή όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι πίσω από τα συμπτώματα μπορεί να υπάρχει μεταβολική, αιματολογική, ορμονική, νεφρική ή φλεγμονώδης διαταραχή.

Ένας μεμονωμένος σύντομος ίλιγγος μετά από απότομη κίνηση του κεφαλιού μπορεί να μην απαιτεί αιματολογικό έλεγχο ως πρώτο βήμα. Αν όμως ο ασθενής έχει καθημερινή ζάλη, εξάντληση, δυσκολία στην εργασία, αίσθημα παλμών, δύσπνοια στην προσπάθεια, ωχρότητα, υπνηλία, μειωμένη αντοχή, κράμπες, τρόμο, ιδρώτα, απώλεια βάρους ή διαταραχές περιόδου, τότε ο εργαστηριακός έλεγχος γίνεται πολύ πιο χρήσιμος.

Εξετάσεις αίματος χρειάζονται επίσης όταν υπάρχουν παράγοντες κινδύνου: γνωστή αναιμία, ιστορικό χαμηλής φερριτίνης, vegan ή περιοριστική διατροφή, βαριά έμμηνος ρύση, πρόσφατη λοίμωξη, χρόνια νεφρική νόσος, σακχαρώδης διαβήτης, θυρεοειδοπάθεια, καρδιακή ανεπάρκεια, χρήση διουρητικών, αντιυπερτασικών, αντιδιαβητικών, αντιπηκτικών, αντιεπιληπτικών ή άλλων φαρμάκων που μπορούν να επηρεάσουν πίεση, ηλεκτρολύτες, νεφρά ή αιματολογική εικόνα.

Η καλύτερη προσέγγιση δεν είναι «να τα γράψουμε όλα». Είναι να ξεκινήσει ο έλεγχος από εξετάσεις υψηλής απόδοσης και να επεκταθεί ανάλογα με τα ευρήματα. Για γενική κατεύθυνση μπορεί να βοηθήσει ο οδηγός Εξετάσεις Αίματος: Τι Δείχνουν τα Αποτελέσματα, όμως η τελική επιλογή εξετάσεων πρέπει να συνδέεται με την κλινική εικόνα.

5Βασικός αρχικός εργαστηριακός έλεγχος

Ο αρχικός έλεγχος για ζάλη και αδυναμία πρέπει να καλύπτει τις συχνότερες εργαστηριακές αιτίες, χωρίς να γίνεται υπερβολικός. Το βασικό πακέτο εξατομικεύεται, αλλά συνήθως περιλαμβάνει αιματολογική εικόνα, σίδηρο/φερριτίνη, σάκχαρο, νεφρική λειτουργία, ηλεκτρολύτες, θυρεοειδή και δείκτες φλεγμονής όταν υπάρχει σχετική υποψία.

Για ασθενείς που θέλουν μια οργανωμένη αφετηρία, χρήσιμες σελίδες είναι ο Αιματολογικός Έλεγχος, οι Αιματολογικές Εξετάσεις στη Λαμία και ο Κατάλογος Εξετάσεων.

6Γενική αίματος και αναιμία

Η Γενική Αίματος είναι από τις πρώτες εξετάσεις όταν υπάρχει ζάλη και αδυναμία, γιατί μπορεί να δείξει αν υπάρχει αναιμία, λοίμωξη, φλεγμονώδης εικόνα ή διαταραχή αιμοπεταλίων.

Η αναιμία μειώνει την ικανότητα μεταφοράς οξυγόνου στους ιστούς. Αυτό μπορεί να εκδηλωθεί με εύκολη κόπωση, αδυναμία, δύσπνοια στην προσπάθεια, ταχυκαρδία, πονοκέφαλο, μειωμένη αντοχή, ωχρότητα και ζάλη. Σε ήπια αναιμία τα συμπτώματα μπορεί να είναι ασαφή. Σε πιο έντονη ή ταχέως αναπτυσσόμενη αναιμία, ο ασθενής μπορεί να νιώθει έντονη εξάντληση ή τάση λιποθυμίας.

Η γενική αίματος δεν δείχνει μόνο αν υπάρχει χαμηλή αιμοσφαιρίνη. Δίνει πληροφορίες για το μέγεθος των ερυθρών αιμοσφαιρίων μέσω του MCV, για την κατανομή μεγέθους μέσω του RDW, για τα λευκά αιμοσφαίρια και για τα αιμοπετάλια. Έτσι βοηθά να ξεχωρίσουμε αν η αναιμία μοιάζει μικροκυτταρική, όπως συχνά σε σιδηροπενία, ή μακροκυτταρική, όπως μπορεί να συμβεί σε έλλειψη Β12 ή φυλλικού οξέος.

Είναι σημαντικό να μην σταματά η ερμηνεία στη φράση «έχω χαμηλό αιματοκρίτη». Ο αιματοκρίτης μπορεί να επηρεαστεί από την ενυδάτωση, ενώ η αιμοσφαιρίνη, οι δείκτες ερυθρών και η φερριτίνη συχνά δίνουν πιο ουσιαστική εικόνα. Σε ζάλη και αδυναμία, η γενική αίματος πρέπει να συνδυάζεται με σίδηρο/φερριτίνη, Β12, φυλλικό, νεφρική λειτουργία, CRP και το ιστορικό του ασθενούς.

7Σίδηρος, φερριτίνη, Β12 και φυλλικό οξύ

Η χαμηλή φερριτίνη και η έλλειψη σιδήρου είναι από τις πιο συχνές εργαστηριακές αιτίες αδυναμίας, μειωμένης αντοχής και ζάλης, ιδιαίτερα σε γυναίκες με έντονη περίοδο, εγκυμοσύνη, ανεπαρκή πρόσληψη σιδήρου, γαστρεντερικές απώλειες ή χρόνια φλεγμονώδη κατάσταση.

Η φερριτίνη εκφράζει τις αποθήκες σιδήρου. Μπορεί να είναι χαμηλή πριν εμφανιστεί καθαρή αναιμία στη γενική αίματος. Αυτό σημαίνει ότι ένας ασθενής μπορεί να έχει φυσιολογική αιμοσφαιρίνη αλλά χαμηλές αποθήκες σιδήρου και να αναφέρει κόπωση, μειωμένη αντοχή, τριχόπτωση, ευκολότερη ταχυκαρδία ή ζάλη. Για αναλυτική ερμηνεία δείτε τον οδηγό Σίδηρος & Φερριτίνη και τον ειδικό οδηγό για τη Χαμηλή Φερριτίνη.

Η βιταμίνη Β12 είναι σημαντική για την αιμοποίηση και το νευρικό σύστημα. Η έλλειψη Β12 μπορεί να προκαλέσει αναιμία, κόπωση, αδυναμία, μουδιάσματα, αίσθημα αστάθειας, διαταραχές μνήμης ή αίσθημα «βαριών» ποδιών. Δεν πρέπει να θεωρείται μόνο θέμα διατροφής, γιατί μπορεί να σχετίζεται με δυσαπορρόφηση, γαστρίτιδα, χρήση μετφορμίνης, χρήση αναστολέων αντλίας πρωτονίων ή άλλους παράγοντες. Δείτε αναλυτικά τον οδηγό Βιταμίνη Β12: Φυσιολογικές Τιμές, Έλλειψη, Συμπτώματα & Θεραπεία.

Το φυλλικό οξύ συμμετέχει επίσης στην αιμοποίηση. Η έλλειψή του μπορεί να συνυπάρχει με διατροφική ανεπάρκεια, δυσαπορρόφηση, αυξημένες ανάγκες ή ορισμένα φάρμακα. Σε ζάλη και αδυναμία δεν αρκεί να μετρηθεί ένας μόνο δείκτης. Η πιο χρήσιμη εικόνα προκύπτει από συνδυασμό γενικής αίματος, φερριτίνης, σιδήρου, τρανσφερρίνης/TIBC ή κορεσμού τρανσφερρίνης, Β12 και φυλλικού οξέος.

8Σάκχαρο, υπογλυκαιμία και γλυκαιμικός έλεγχος

Το σάκχαρο αίματος είναι βασική εξέταση όταν η ζάλη εμφανίζεται με τρέμουλο, ιδρώτα, πείνα, ταχυκαρδία, άγχος, θολούρα, αδυναμία ή αίσθημα ότι ο ασθενής «σβήνει». Η υπογλυκαιμία είναι συχνότερη σε άτομα με διαβήτη που λαμβάνουν ινσουλίνη ή ορισμένα αντιδιαβητικά φάρμακα, αλλά παρόμοια συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν και μετά από παρατεταμένη νηστεία, έντονη άσκηση, ανεπαρκή πρόσληψη τροφής ή αλκοόλ.

Η μέτρηση γλυκόζης δίνει εικόνα της στιγμής. Η HbA1c δείχνει τον μέσο γλυκαιμικό έλεγχο των προηγούμενων εβδομάδων και είναι χρήσιμη όταν υπάρχει υποψία διαβήτη, προδιαβήτη ή ασταθούς μεταβολισμού. Αν ο ασθενής έχει επαναλαμβανόμενα επεισόδια ζάλης μετά από γεύματα ή σε ώρες νηστείας, η απλή τυχαία μέτρηση μπορεί να μην αρκεί. Χρειάζεται συσχέτιση συμπτωμάτων με χρόνο, γεύματα, φάρμακα και μετρήσεις.

Σε ασθενείς με γνωστό διαβήτη, η ζάλη μπορεί να σχετίζεται όχι μόνο με χαμηλό σάκχαρο αλλά και με αφυδάτωση, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, νεφρική λειτουργία, αυτόνομη νευροπάθεια ή φάρμακα. Γι’ αυτό ο έλεγχος συχνά συνδυάζεται με γλυκόζη, HbA1c, ουρία, κρεατινίνη, eGFR, νάτριο, κάλιο και γενική ούρων ανάλογα με την περίπτωση.

Για βασική κατανόηση των τιμών και της ερμηνείας, δείτε τον οδηγό Σάκχαρο Αίματος: Τιμές, Έλεγχος, Διαβήτης. Η ερμηνεία πρέπει πάντα να γίνεται με βάση το αν ο ασθενής ήταν νηστικός, τι φάρμακα λαμβάνει και αν τα συμπτώματα συνέβησαν την ίδια στιγμή με τη χαμηλή ή υψηλή τιμή.

9Ηλεκτρολύτες: νάτριο, κάλιο, ασβέστιο, μαγνήσιο

Οι ηλεκτρολύτες είναι κρίσιμοι για τη λειτουργία των νεύρων, των μυών, της καρδιάς, της ισορροπίας υγρών και της αρτηριακής πίεσης. Διαταραχές στο νάτριο, το κάλιο, το ασβέστιο ή το μαγνήσιο μπορεί να εκδηλωθούν με ζάλη, αδυναμία, κράμπες, μυϊκή κόπωση, σύγχυση, αίσθημα παλμών, αστάθεια ή γενική κακουχία.

Το νάτριο σχετίζεται στενά με την ισορροπία νερού και τη νευρολογική λειτουργία. Χαμηλό ή υψηλό νάτριο μπορεί να εμφανιστεί σε αφυδάτωση, υπερβολική πρόσληψη νερού, διουρητικά, εμέτους, διάρροιες, καρδιακή ανεπάρκεια, νεφρική νόσο ή ενδοκρινολογικές διαταραχές.

Το κάλιο είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη μυϊκή και καρδιακή λειτουργία. Χαμηλό κάλιο μπορεί να προκαλέσει αδυναμία, κράμπες, κόπωση ή αρρυθμική αίσθηση. Υψηλό κάλιο μπορεί επίσης να είναι επικίνδυνο, ειδικά σε νεφρική δυσλειτουργία ή σε φάρμακα που επηρεάζουν το κάλιο.

Το ασβέστιο συμμετέχει στη νευρομυϊκή λειτουργία και μπορεί να συνδέεται με μούδιασμα, κράμπες, μυϊκή ευερεθιστότητα ή αδυναμία όταν είναι χαμηλό, ενώ υψηλές τιμές μπορεί να προκαλέσουν κόπωση, αφυδάτωση, σύγχυση ή γενική αδυναμία. Το μαγνήσιο είναι επίσης σημαντικό, ειδικά σε ασθενείς με κράμπες, διουρητικά, γαστρεντερικές απώλειες ή πολυφαρμακία.

Οι ηλεκτρολύτες δεν πρέπει να ερμηνεύονται απομονωμένα. Ένα χαμηλό νάτριο ή κάλιο έχει διαφορετική σημασία σε έναν νέο υγιή άνθρωπο μετά από γαστρεντερίτιδα και διαφορετική σε ηλικιωμένο με διουρητικά, καρδιακή ανεπάρκεια ή νεφρική νόσο.

10Νεφρική λειτουργία, ουρία, κρεατινίνη και αφυδάτωση

Η αφυδάτωση είναι συχνή αιτία ζάλης και αδυναμίας, ειδικά σε ζέστη, μετά από εμετούς ή διάρροιες, με μειωμένη πρόσληψη υγρών, έντονη εφίδρωση ή χρήση διουρητικών. Μπορεί να προκαλέσει χαμηλή πίεση, ορθοστατική ζάλη, ταχυκαρδία, ξηροστομία, αδυναμία και σκουρόχρωμα ούρα.

Η ουρία, η κρεατινίνη και το eGFR βοηθούν στην εκτίμηση της νεφρικής λειτουργίας και της κατάστασης ενυδάτωσης. Η ουρία μπορεί να αυξηθεί σε αφυδάτωση, αυξημένη πρόσληψη πρωτεΐνης, γαστρεντερική αιμορραγία ή νεφρική δυσλειτουργία. Η κρεατινίνη συνδέεται πιο άμεσα με τη νεφρική διήθηση, ενώ το eGFR βοηθά στην ταξινόμηση της νεφρικής λειτουργίας.

Σε ζάλη και αδυναμία, ο έλεγχος νεφρών έχει ιδιαίτερη σημασία σε ηλικιωμένους, διαβητικούς, υπερτασικούς, ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια, άτομα που λαμβάνουν διουρητικά, αναστολείς ΜΕΑ, ARB, σπιρονολακτόνη, αντιφλεγμονώδη ή άλλα φάρμακα που επηρεάζουν νεφρούς και ηλεκτρολύτες.

Η σωστή ερμηνεία δεν σταματά στην κρεατινίνη. Συχνά χρειάζεται συνδυασμός με ουρία, eGFR, νάτριο, κάλιο, γενική ούρων και λόγο αλβουμίνης/κρεατινίνης ούρων ανάλογα με την κλινική ερώτηση. Για αναλυτική ανάγνωση δείτε τον οδηγό Ουρία και Κρεατινίνη: Τι Δείχνουν για τους Νεφρούς και τον οδηγό Κρεατινίνη.

11Θυρεοειδής και ορμονικά αίτια αδυναμίας

Ο θυρεοειδής μπορεί να σχετίζεται με αδυναμία, εύκολη κόπωση, ζάλη, αίσθημα παλμών, μεταβολές βάρους, δυσανεξία στο κρύο ή στη ζέστη, υπνηλία, νευρικότητα, τρέμουλο, δυσκοιλιότητα, εφίδρωση ή διαταραχές περιόδου.

Η TSH είναι συνήθως η βασική αρχική εξέταση για τον θυρεοειδή. Όταν η TSH είναι αυξημένη, μπορεί να υπάρχει υποθυρεοειδισμός, ο οποίος συχνά εκδηλώνεται με κόπωση, βραδύτητα, υπνηλία, αύξηση βάρους, ξηροδερμία, δυσκοιλιότητα και μειωμένη αντοχή. Όταν η TSH είναι χαμηλή, μπορεί να υπάρχει υπερθυρεοειδισμός, ο οποίος μπορεί να εμφανιστεί με ταχυκαρδία, τρέμουλο, απώλεια βάρους, εφίδρωση, νευρικότητα και αίσθημα αδυναμίας.

Στη ζάλη και αδυναμία, η TSH συχνά συνδυάζεται με FT4 και, ανάλογα με τα ευρήματα, με αντιθυρεοειδικά αντισώματα. Για πιο αναλυτική προσέγγιση δείτε τους οδηγούς Θυρεοειδής & TSH και Αυξημένη TSH.

Η ερμηνεία του θυρεοειδικού ελέγχου χρειάζεται προσοχή. Μικρές αποκλίσεις μπορεί να είναι παροδικές, να επηρεάζονται από φάρμακα, ηλικία, κύηση ή πρόσφατη νόσο. Από την άλλη, έντονα συμπτώματα με σημαντικές διαταραχές TSH/FT4 χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση και όχι απλή επανάληψη χωρίς σχέδιο.

12Φλεγμονή, λοίμωξη, CRP και ΤΚΕ

Η ζάλη και η αδυναμία μπορεί να εμφανιστούν σε λοιμώξεις, φλεγμονώδεις καταστάσεις ή χρόνια νοσήματα. Μερικές φορές ο ασθενής δεν έχει έντονο πυρετό, αλλά αναφέρει κακουχία, αδυναμία, εφίδρωση, μειωμένη όρεξη, μυαλγίες ή «πεσμένη» ενέργεια.

Η CRP είναι δείκτης ενεργού φλεγμονής και συχνά αυξάνεται σε λοιμώξεις ή φλεγμονώδεις καταστάσεις. Η ΤΚΕ είναι πιο αργός και μη ειδικός δείκτης, αλλά μπορεί να είναι χρήσιμη σε χρόνια φλεγμονή, αναιμία, αυτοάνοσα ή ρευματολογικά νοσήματα. Οι δύο εξετάσεις δεν λένε από μόνες τους «ποια νόσος υπάρχει», αλλά βοηθούν να εκτιμηθεί αν υπάρχει φλεγμονώδης δραστηριότητα.

Η γενική αίματος συμπληρώνει την εικόνα. Αυξημένα λευκά με ουδετεροφιλία μπορεί να ταιριάζουν με βακτηριακή λοίμωξη, λεμφοκυττάρωση με ιογενή εικόνα, ενώ χαμηλά λευκά ή αιμοπετάλια μπορεί να απαιτούν διαφορετική διερεύνηση. Η ερμηνεία όμως πρέπει να γίνεται με βάση τα συμπτώματα, τη διάρκεια, τη θερμοκρασία, τα φάρμακα και το ιστορικό.

Για πιο ολοκληρωμένη κατανόηση δείτε τον οδηγό Δείκτες Φλεγμονής: CRP, ΤΚΕ, Ferritin, IL-6. Σε επίμονη ζάλη και αδυναμία, ειδικά όταν συνοδεύονται από πυρετό, νυχτερινούς ιδρώτες, ανεξήγητη απώλεια βάρους ή παρατεταμένη κακουχία, ο έλεγχος πρέπει να καθοδηγείται από γιατρό.

13Ήπαρ, μεταβολισμός και γενική βιοχημική εικόνα

Οι ηπατικές και γενικές βιοχημικές εξετάσεις δεν είναι πάντα η πρώτη αιτία ζάλης, αλλά βοηθούν όταν υπάρχει γενική αδυναμία, κακουχία, ανορεξία, ναυτία, φάρμακα που επηρεάζουν το ήπαρ, αλκοόλ, μεταβολικό σύνδρομο ή χρόνιο νόσημα.

Οι τρανσαμινάσες ALT και AST, η γ-GT, η αλκαλική φωσφατάση και η χολερυθρίνη βοηθούν στην εκτίμηση ηπατοκυτταρικής ή χολοστατικής επιβάρυνσης. Η αλβουμίνη και οι ολικές πρωτεΐνες μπορούν να δώσουν πληροφορίες για θρέψη, χρόνια φλεγμονή, ηπατική συνθετική λειτουργία ή απώλειες πρωτεΐνης, ανάλογα με το πλαίσιο.

Σε άτομα με ζάλη και αδυναμία που λαμβάνουν πολλά φάρμακα, έχουν πρόσφατη λοίμωξη, απώλεια όρεξης, κιτρινίλα, σκουρόχρωμα ούρα ή ανεξήγητη κόπωση, ένας βασικός βιοχημικός έλεγχος μπορεί να είναι χρήσιμος. Δεν αντικαθιστά όμως την κλινική εκτίμηση. Η ήπια αύξηση μιας τρανσαμινάσης δεν εξηγεί αυτόματα τη ζάλη, όπως και μια φυσιολογική ηπατική εικόνα δεν αποκλείει άλλες αιτίες.

Η αξία των βιοχημικών εξετάσεων είναι κυρίως συνδυαστική: σάκχαρο, νεφρά, ηλεκτρολύτες, ηπατικά ένζυμα, πρωτεΐνες, δείκτες φλεγμονής και γενική αίματος δημιουργούν μια συνολική εικόνα. Η ερμηνεία είναι πιο ισχυρή όταν υπάρχει συγκεκριμένη ερώτηση: αφυδάτωση, φαρμακευτική επιβάρυνση, μεταβολική απορρύθμιση, φλεγμονή ή χρόνια νόσος.

14Καρδιά, πίεση και πότε οι εξετάσεις αίματος δεν αρκούν

Πολλά επεισόδια ζάλης σχετίζονται με την κυκλοφορία: χαμηλή πίεση, ορθοστατική υπόταση, αφυδάτωση, αρρυθμία, υπερβολική αντιυπερτασική αγωγή, καρδιακή ανεπάρκεια ή παροδική μειωμένη αιμάτωση. Σε αυτά τα σενάρια οι εξετάσεις αίματος βοηθούν, αλλά δεν είναι μόνες τους αρκετές.

Αν η ζάλη συνοδεύεται από πόνο στο στήθος, δύσπνοια, λιποθυμία, έντονο αίσθημα παλμών ή αδυναμία που εμφανίζεται απότομα, χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση. Η γενική αίματος μπορεί να δείξει αναιμία, οι ηλεκτρολύτες να αποκαλύψουν διαταραχές που επηρεάζουν τον καρδιακό ρυθμό, η κρεατινίνη να δείξει νεφρική λειτουργία, αλλά συχνά απαιτούνται αρτηριακή πίεση, ορθοστατικές μετρήσεις, ηλεκτροκαρδιογράφημα και, ανάλογα με την περίπτωση, καρδιολογικός έλεγχος.

Σε ασθενείς με γνωστή καρδιακή ανεπάρκεια, διουρητικά ή νεφρική δυσλειτουργία, η ζάλη μπορεί να σημαίνει υπερβολική διούρηση, υπονατριαιμία, υποκαλιαιμία, αφυδάτωση ή πτώση πίεσης. Σε ασθενείς με αντιπηκτικά, η ζάλη και η αδυναμία μαζί με ωχρότητα ή μαύρα κόπρανα μπορεί να σχετίζονται με αιμορραγία και χρειάζονται άμεση ιατρική εκτίμηση.

Η βασική αρχή είναι ότι η εργαστηριακή διερεύνηση δεν πρέπει να αποσπά την προσοχή από τα ζωτικά σημεία. Η πίεση, οι σφύξεις, ο κορεσμός οξυγόνου, το καρδιογράφημα και η κλινική εικόνα συχνά καθορίζουν την επείγουσα απόφαση περισσότερο από μια μεμονωμένη εξέταση αίματος.

15Ζάλη και αδυναμία σε γυναίκες

Στις γυναίκες, η ζάλη και η αδυναμία συνδέονται συχνά με σιδηροπενία, έντονη έμμηνο ρύση, κύηση, λοχεία, θηλασμό, θυρεοειδικές διαταραχές, χαμηλή πρόσληψη τροφής, αυξημένες απαιτήσεις ή ορμονικές μεταβολές.

Η έντονη περίοδος είναι συχνή αιτία χαμηλής φερριτίνης. Ακόμη και χωρίς εμφανή αναιμία, η χαμηλή φερριτίνη μπορεί να συνδέεται με μειωμένη αντοχή, κόπωση, ζάλη, τριχόπτωση και δυσκολία στην καθημερινή λειτουργικότητα. Σε αυτή την περίπτωση ο έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει γενική αίματος και φερριτίνη, όχι μόνο αιματοκρίτη.

Στην κύηση, η ζάλη μπορεί να σχετίζεται με φυσιολογικές αιμοδυναμικές μεταβολές, χαμηλή πίεση, αναιμία, σιδηροπενία, υπογλυκαιμικά επεισόδια, αφυδάτωση ή θυρεοειδικές μεταβολές. Η εργαστηριακή παρακολούθηση γίνεται πάντα σε συνεργασία με τον γυναικολόγο, ειδικά όταν υπάρχουν έμετοι, αδυναμία πρόσληψης τροφής, λιποθυμικά επεισόδια ή ταχυκαρδία.

Μετά τον τοκετό, η αδυναμία μπορεί να σχετίζεται με απώλεια αίματος, χαμηλό σίδηρο, αϋπνία, θηλασμό, θυρεοειδίτιδα μετά τον τοκετό ή γενική εξάντληση. Η διαφορά ανάμεσα στη φυσιολογική κούραση και στην παθολογική αδυναμία συχνά φαίνεται από τη διάρκεια, την ένταση, τη λειτουργικότητα και τα εργαστηριακά ευρήματα.

Σε κάθε γυναίκα με ζάλη και αδυναμία, οι βασικές ερωτήσεις είναι: πόσο έντονη είναι η περίοδος, υπάρχει πιθανότητα κύησης, υπάρχει ιστορικό χαμηλής φερριτίνης ή Β12, υπάρχουν διαταραχές θυρεοειδούς και τι φάρμακα ή συμπληρώματα λαμβάνονται.

16Ηλικιωμένοι, φάρμακα και χρόνια νοσήματα

Στους ηλικιωμένους, η ζάλη και η αδυναμία χρειάζονται πιο προσεκτική αξιολόγηση, γιατί οι αιτίες συχνά είναι πολλαπλές. Μπορεί να συνυπάρχουν αφυδάτωση, αναιμία, νεφρική δυσλειτουργία, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, χαμηλή πίεση, διαβήτης, καρδιακή νόσος, φάρμακα, κακή θρέψη, λοιμώξεις ή προβλήματα ισορροπίας.

Η πολυφαρμακία είναι σημαντικός παράγοντας. Αντιυπερτασικά, διουρητικά, ηρεμιστικά, υπνωτικά, αντικαταθλιπτικά, αντιεπιληπτικά, φάρμακα για τον προστάτη, αντιδιαβητικά και παυσίπονα μπορούν να συμβάλουν σε ζάλη, υπόταση, ηλεκτρολυτικές διαταραχές, υπνηλία ή αυξημένο κίνδυνο πτώσεων.

Σε ηλικιωμένο ασθενή, η ξαφνική αδυναμία δεν πρέπει να αποδίδεται εύκολα «στην ηλικία». Μια ουρολοίμωξη, αφυδάτωση, αναιμία, χαμηλό νάτριο, υπογλυκαιμία ή νεφρική επιβάρυνση μπορεί να εμφανιστεί με άτυπα συμπτώματα, όπως σύγχυση, αστάθεια, υπνηλία ή απότομη μείωση λειτουργικότητας.

Ο εργαστηριακός έλεγχος συνήθως περιλαμβάνει γενική αίματος, ουρία, κρεατινίνη, eGFR, νάτριο, κάλιο, ασβέστιο, μαγνήσιο, γλυκόζη, CRP, γενική ούρων και καλλιέργεια ούρων όταν υπάρχουν ενδείξεις. Όταν ο ασθενής δεν μπορεί να μετακινηθεί εύκολα, μπορεί να εξεταστεί η επιλογή της κατ’ οίκον αιμοληψίας, με την προϋπόθεση ότι δεν υπάρχουν επείγοντα συμπτώματα που απαιτούν άμεση μεταφορά.

17Μετά από ίωση, COVID-19 ή παρατεταμένη λοίμωξη

Μετά από ίωση ή άλλη λοίμωξη, αρκετοί ασθενείς αναφέρουν αδυναμία, ζάλη, μειωμένη αντοχή, ταχυκαρδία στην προσπάθεια, μυαλγίες ή δυσκολία επιστροφής στην καθημερινότητα. Συχνά αυτό βελτιώνεται σταδιακά, αλλά όταν επιμένει ή είναι έντονο χρειάζεται οργανωμένη εκτίμηση.

Μετά από λοίμωξη μπορεί να υπάρχει αφυδάτωση, μειωμένη πρόσληψη τροφής, διαταραχή ηλεκτρολυτών, προσωρινή αύξηση δεικτών φλεγμονής, αναιμία φλεγμονής, επιδείνωση προϋπάρχουσας νόσου ή απορρύθμιση σακχάρου. Σε ορισμένους ασθενείς η κόπωση παρατείνεται και χρειάζεται να αποκλειστούν συχνές αναστρέψιμες αιτίες.

Ο αρχικός έλεγχος μπορεί να περιλαμβάνει γενική αίματος, CRP, ΤΚΕ, φερριτίνη, σίδηρο, Β12, φυλλικό, γλυκόζη, νεφρική λειτουργία, ηλεκτρολύτες, ηπατικά ένζυμα και TSH. Αν υπάρχουν αναπνευστικά συμπτώματα, πόνος στο στήθος, έντονη δύσπνοια, λιποθυμία ή ταχυκαρδία που επιμένει, η διερεύνηση πρέπει να καθοδηγηθεί από γιατρό και δεν περιορίζεται σε εξετάσεις αίματος.

Ειδικά μετά από COVID-19, η παρατεταμένη αδυναμία μπορεί να έχει πολυπαραγοντική βάση: απορρύθμιση ύπνου, μειωμένη φυσική κατάσταση, φλεγμονώδης απόκριση, άγχος, ορθοστατικά συμπτώματα ή επιδείνωση υποκείμενων προβλημάτων. Οι εξετάσεις βοηθούν να εντοπιστούν διορθώσιμοι παράγοντες, αλλά δεν εξηγούν πάντα πλήρως το σύμπτωμα.

18Φάρμακα που μπορεί να προκαλέσουν ζάλη ή αδυναμία

Η φαρμακευτική αγωγή είναι συχνός και υποτιμημένος λόγος ζάλης ή αδυναμίας. Δεν σημαίνει ότι το φάρμακο είναι «λάθος», αλλά ότι χρειάζεται αξιολόγηση δόσης, χρόνου λήψης, αλληλεπιδράσεων, νεφρικής λειτουργίας, ηλεκτρολυτών και αρτηριακής πίεσης.

Διουρητικά μπορεί να προκαλέσουν αφυδάτωση, χαμηλή πίεση, χαμηλό νάτριο, χαμηλό ή υψηλό κάλιο ανάλογα με το είδος, καθώς και νεφρική επιβάρυνση σε ευαίσθητους ασθενείς. Αντιυπερτασικά μπορεί να προκαλέσουν ορθοστατική ζάλη, ειδικά όταν συνδυάζονται πολλά φάρμακα ή όταν ο ασθενής έχει μειωμένη πρόσληψη υγρών.

Αντιδιαβητικά φάρμακα μπορούν να σχετίζονται με υπογλυκαιμικά επεισόδια, ιδίως σε παράλειψη γεύματος, αυξημένη άσκηση ή νεφρική δυσλειτουργία. Αντιπηκτικά και αντιαιμοπεταλιακά δεν προκαλούν συνήθως απευθείας ζάλη, αλλά αν υπάρξει αιμορραγία μπορεί να εμφανιστούν αναιμία, αδυναμία, ωχρότητα ή τάση λιποθυμίας.

Ηρεμιστικά, υπνωτικά, αντιισταμινικά, ορισμένα αντικαταθλιπτικά, αντιεπιληπτικά και φάρμακα για τον ίλιγγο μπορεί να προκαλέσουν υπνηλία, αστάθεια ή μειωμένη συγκέντρωση. Στους ηλικιωμένους αυτό αυξάνει τον κίνδυνο πτώσεων.

Πριν από οποιαδήποτε διακοπή ή αλλαγή φαρμάκου χρειάζεται συνεννόηση με τον θεράποντα ιατρό. Οι εξετάσεις αίματος που συχνά βοηθούν είναι γενική αίματος, κρεατινίνη, eGFR, νάτριο, κάλιο, μαγνήσιο, γλυκόζη, ηπατικά ένζυμα και, ανάλογα με το φάρμακο, ειδικότερη παρακολούθηση.

19Προετοιμασία πριν από τις εξετάσεις αίματος

Η σωστή προετοιμασία μειώνει τα λάθη στην ερμηνεία. Για ζάλη και αδυναμία, ο έλεγχος συχνά περιλαμβάνει γλυκόζη, λιπίδια, σίδηρο, βιοχημικές εξετάσεις ή ορμόνες, άρα η ώρα αιμοληψίας και η νηστεία μπορεί να έχουν σημασία.

Σε πολλές εξετάσεις, όπως γενική αίματος, φερριτίνη, Β12, TSH, ηλεκτρολύτες, ουρία και κρεατινίνη, δεν απαιτείται πάντα αυστηρή νηστεία. Αν όμως μετρηθεί σάκχαρο νηστείας, λιπιδαιμικό προφίλ ή συγκεκριμένος μεταβολικός έλεγχος, συνήθως προτιμάται πρωινή αιμοληψία με νηστεία σύμφωνα με τις οδηγίες του εργαστηρίου ή του γιατρού.

Το νερό επιτρέπεται συνήθως και βοηθά στην αιμοληψία, εκτός αν έχει δοθεί ειδική διαφορετική οδηγία. Η έντονη άσκηση, το αλκοόλ, η αφυδάτωση, ο κακός ύπνος ή η λήψη συμπληρωμάτων λίγο πριν από την εξέταση μπορεί να επηρεάσουν ορισμένες τιμές.

Τα φάρμακα δεν πρέπει να διακόπτονται αυθαίρετα πριν από εξετάσεις. Ο ασθενής πρέπει να ενημερώνει το εργαστήριο και τον γιατρό για αντιυπερτασικά, διουρητικά, αντιδιαβητικά, θυρεοειδικά φάρμακα, σίδηρο, Β12, βιταμίνη D, αντιπηκτικά, αντιφλεγμονώδη και συμπληρώματα.

Για αναλυτικές οδηγίες δείτε τη σελίδα Προετοιμασία Εξετάσεων Αίματος. Η σωστή προετοιμασία δεν είναι τυπική λεπτομέρεια· είναι μέρος της σωστής διάγνωσης.

20Πώς ερμηνεύονται τα αποτελέσματα

Η ερμηνεία των εξετάσεων σε ζάλη και αδυναμία δεν γίνεται με μία τιμή. Γίνεται με μοτίβα. Ένας ασθενής με χαμηλή αιμοσφαιρίνη, χαμηλό MCV και χαμηλή φερριτίνη έχει διαφορετική εικόνα από έναν ασθενή με φυσιολογική γενική αίματος, χαμηλό νάτριο και αυξημένη κρεατινίνη.

Ορισμένα συχνά μοτίβα είναι ιδιαίτερα χρήσιμα. Χαμηλή φερριτίνη με ή χωρίς αναιμία δείχνει πιθανή σιδηροπενία. Υψηλή TSH με χαμηλή FT4 δείχνει πιθανό υποθυρεοειδισμό. Χαμηλό νάτριο με αδυναμία και σύγχυση χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση. Αυξημένη ουρία με σχετικά αυξημένη κρεατινίνη μπορεί να ταιριάζει με αφυδάτωση ή νεφρική επιβάρυνση. Αυξημένη CRP με λευκοκυττάρωση μπορεί να δείχνει ενεργή φλεγμονή ή λοίμωξη.

Υπάρχουν όμως και παγίδες. Η φερριτίνη μπορεί να είναι αυξημένη λόγω φλεγμονής και να κρύβει λειτουργική έλλειψη σιδήρου. Η γλυκόζη μπορεί να είναι φυσιολογική τη στιγμή της αιμοληψίας, αλλά ο ασθενής να έχει επεισόδια χαμηλού σακχάρου άλλες ώρες. Η TSH μπορεί να επηρεάζεται παροδικά μετά από νόσο. Οι ηλεκτρολύτες μπορεί να αλλάξουν γρήγορα σε εμέτους, διάρροιες ή διουρητικά.

Η σωστή ερμηνεία συνδυάζει: τι νιώθει ο ασθενής, πότε εμφανίζονται τα συμπτώματα, πόσο διαρκούν, ποια φάρμακα παίρνει, ποια είναι τα ζωτικά σημεία, αν υπάρχει ιστορικό αναιμίας ή θυρεοειδούς, και αν τα αποτελέσματα έχουν αλλάξει σε σχέση με προηγούμενες μετρήσεις.

21Συχνές ερωτήσεις

22Κλείστε ραντεβού & βιβλιογραφία

Ερμηνεία αποτελεσμάτων από ιατρό στο εργαστήριό μας. Μπορείτε να προγραμματίσετε εξέταση ή να δείτε τον πλήρη κατάλογο διαθέσιμων εξετάσεων.

Ενημέρωση για εξετάσεις, φάρμακα και οδηγούς υγείας

Λάβετε σύντομες, ιατρικά επιμελημένες ενημερώσεις για εργαστηριακές εξετάσεις, σωστή προετοιμασία, φάρμακα, συχνές παρενέργειες και νέα άρθρα του Μικροβιολογικού Εργαστηρίου Λαμίας.

Email για λήψη ενημέρωσης*

Η ενημέρωση είναι εκπαιδευτική και δεν υποκαθιστά την ιατρική αξιολόγηση, την οδηγία του θεράποντος ιατρού ή του φαρμακοποιού.

Βιβλιογραφία